Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας 2025 - Βραχείες λίστες: Όλες οι υποψηφιότητες σε όλες τις κατηγορίες

Ανακοινώθηκαν από το υπουργείο Πολιτισμού οι βραχείες λίστες των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων 2025, και οι λίστες για τα βραβεία λογοτεχνικής μετάφρασης, για τις εκδόσεις του 2024. Οι Βραχείες Λίστες συνοδεύονται από αιτιολογημένη Έκθεση κάθε Επιτροπής, στην οποία εξετάζονται οι τάσεις της λογοτεχνικής παραγωγής, αποτιμάται η στάθμη των λογοτεχνικών έργων της υπό κρίση περιόδου (εκδοτικό έτος 2024) και στην οποία αναφέρεται η αιτιολογημένη γνώμη κάθε Επιτροπής συνολικά και κάθε μέλους της ξεχωριστά. Για τις βραχείες λίστες που αφορούν τα Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου 2025, δείτε αναλυτικά εδώ. 

Οι Βραχείες Λίστες τίτλων υποψήφιων για τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας 2025 (Βραβείο Μυθιστορήματος, Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας και Βραβείο Ποίησης), για τα Κρατικά Βραβεία Δοκιμίου-Μαρτυρίας 2025 (Βραβείο Δοκιμίου-Κριτικής και Βραβείο Μαρτυρίας-Βιογραφίας- Χρονικού-Ταξιδιωτικής Λογοτεχνίας) καθώς και για το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα 2025, έχουν ως ακολούθως:

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2025 

1. Μίνως Ευσταθιάδης, Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους, εκδ. Μεταίχμιο - Για το βιβλίο διαβάστε κείμενο του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη εδώ και της Χίλντας Παπαδημητρίου εδώ.

2. Δημήτρης Καρακίτσος, Αυτός ο χειμώνας, εκδ. Αντίποδες - Για το βιβλίο διαβάστε εδώκείμενο του Διονύση Μαρίνου.

3. Ιωάννα Καρυστιάνη, Κορνιζωμένοι, εκδ. Καστανιώτη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο της Ιωάννας Φωτοπούλου

4. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Ο ήχος της σιωπής της, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας - Για το βιβλίο διαβάστε κείμενο της Διώνης Δημητριάδου εδώ και του Κώστα Κατσουλάρη εδώ.

5. Σοφία Νικολαΐδου, Δικά μας παιδιά, εκδ. Μεταίχμιο - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Κώστα Κατσουλάρη

6. Φοίβος Οικονομίδης, Γιακαράντες, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο της Ιωάννας Φωτοπούλου

7. Άγης Πετάλας, Κυμύλη ή η νήσος των δυνατοτήτων, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας - Για το βιβλίο διαβάστε κείμενο του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη εδώ και του Σόλωνα Παπαγεωργίου εδώ

8. Βασιλική Πέτσα, Δεν θ' αργήσω, εκδ. Πόλις - Για το βιβλίο διαβάστε κείμενο του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη εδώ και του Διονύση Μαρίνου εδώ

9. Ελένη Πριοβόλου, Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή, εκδ. Καστανιώτη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο της Διώνης Δημητριάδου

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος - Νουβέλας 2025

1. Αχιλλέας ΙΙΙ, Τέλος πάντων, εκδ. Ίκαρος - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου

2. Ελεάννα Βλάχου, Νατάλια Στ., εκδ. Το Ροδακιό

3. Αταλάντη Ευριπίδου, Εκείνοι που δεν έφυγαν, εκδ. Πόλις - Για το βιβλίο διαβάστε κείμενο του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη εδώ και της Χριστίνας Μουκούλη εδώ

4. Αχιλλέας Κυριακίδης, Το κερί του Καρτέσιου και άλλα διηγήματα, εκδ. Πατάκη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου

5. Νίκος Λυγγούρης, Εφτά ιστορίες της άνοιξης, εκδ. Άγρα

6. Μαρία Μαμαλίγκα, Μερκάντο, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Μάνου Κοντολέων και εδώ του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

7. Έλενα Μαρούτσου, Ντόμινο. Η τέχνη των αλυσιδωτών πτώσεων, εκδ. Κίχλη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Γιάννη Καρκανέβατου

8. Νικήτας Σινιόσογλου, Απομονωτήριο λοιμύποπτων ζώων, εκδ. Κίχλη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Σωτήρη Γρηγοράκη εδώ και του Ηλία Γιούρη εδώ

9. Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Φάλτσα κεφαλής, εκδ. Πατάκη - Δείτε εδώ τη συνέντευξη του Γιώργου Σκαμπαρδώνη στον Κώστα Κατσουλάρη για το «Βίος και Πολιτεία».

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Ποίησης 2025

1. Ζέφη Δαράκη, Accordion, εκδ. Ύψιλον / Βιβλία - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο της Άλκηστις Σουλογιάννη

2. Λένια Ζαφειροπούλου, Φύση μισή. Τα χειρόγραφα από το σπίτι του λόφου, εκδ. Πόλις

3. Κώστας Καναβούρης, Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ. Μικρή ανθολογία προβλημάτων, εκδ. Πόλις

4. Διονύσης Καψάλης, Όπως οι αμπελουργοί, εκδ. Άγρα

5. Ελένη Κεφάλα, Direct Orient, εκδ. Περισπωμένη

6. Θεώνη Κοτίνη, Με το σώμα, εκδ. Ενύπνιο

7. Πάνος Κυπαρίσσης, Tattoo, εκδ. Ενύπνιο

8. Δήμητρα Κωτούλα, Λάμια, εκδ. Πατάκη

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου - Κριτικής 2025

1. Δημήτρης Αγγελάτος, «Τὰ χέρια κ’ οἱ φωνὲς καρφώθηκαν στὸν ἀέρα. Λογοτεχνία και γλυπτική. Διαμεσική και διακαλλιτεχνική ερμηνευτική προσέγγιση της Νεοελληνικής ποίησης στα μεταπολεμικά χρόνια, εκδ. Gutenberg

2. Άννα Καρακατσούλη, «Το ξίφος του πνεύματος». Βιβλίο, πολιτισμική ηγεμονία και άκρα δεξιά στην Ελλάδα μετά το 1974, εκδ. Gutenberg

3. Βασίλειος Καρακώστας, Φιλοσοφία της Φυσικής. Χώρος και χρόνος, κβαντική θεωρία και πραγματικότητα, εκδ. Gutenberg

4. Διονύσης Καψάλης, Ελεγεία και επιτύμβιο. Μεταμορφώσεις του πένθους, εκδ. Άγρα

5. Λυκούργος Κουρκουβέλας, Φραντς Κάφκα. Πολιτική και Κουλτούρα στη Μεταπολεμική Εποχή, εκδ. Πεδίο - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου

6. Γιάννης Παπαθεοδώρου, Άγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα, εκδ. Άγρα

7. Δημήτρης Τζιόβας, Ιστορία, έθνος και μυθιστόρημα στη Μεταπολίτευση: Τραύμα, Μνήμη και Μεταφορά, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

8. Στέφανος Τραχανάς, Ο κύκλος. Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

9. Δημήτρης Κ.Ψυχογιός, Η πολιτική στη Ζωή και το Έργο του Ανδρέα Καρκαβίτσα, εκδ. Επίκεντρο

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Μαρτυρίας - Bιογραφίας - Χρονικού - Ταξιδιωτικής Λογοτεχνίας 2025

1. Δημήτρης Αγγελής, Σκίτσα δρόμων κι έναστρης νύχτας. Επιλογή από τα Ημερολόγια [Σημειώσεις ΙΙ Όνειρα ΙΙ Στίχοι], εκδ. Πόλις

2. Χριστίνα Αγριαντώνη, Ερμούπολη Σύρου, 1823-1940. Τόμος Α΄: Μια πρώιμη βιομηχανική πόλη στο Αιγαίο, Τόμος Β΄: Βιομηχανίες και βιομήχανοι, εκδ. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών

3. Ανδρέας Ασσαέλ, Στα κάτεργα του θανάτου. Ένα οδοιπορικό στα καταναγκαστικά ναζιστικά έργα Χριστιανών και Εβραίων στην Ελλάδα με 350 ανέκδοτες φωτογραφίες, εκδ. University Studio Press - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου και εδώ συνέντευξη του συγγραφέα

4. Κωστής Καρπόζηλος, Ελληνικός κομμουνισμός. Μια διεθνική ιστορία (1912-1974), εκδ. Αντίποδες - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Γιώργου Σιακαντάρη

5. Κωνσταντίνος Καψάσκης, Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες στην Ελλάδα, 1940-1947, εκδ. Αλεξάνδρεια

6. Χρήστος Νοταρίδης, Οι Τηλεγραφητές της Μικρασίας. Η Στρατιωτική Τηλεγραφική Υπηρεσία στη Μικρασιατική Εκστρατεία, εκδ. Επίκεντρο

7. Σοφία Τατίδου, Οι αυτοκτονίες των γυναικών στην Ελλάδα με την έλευση του 20ού αιώνα. Ένα διαχρονικό αίτημα χειραφέτησης, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας

8. ΛύντιαΤρίχα, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Ο εμπνευστής του συνταγματικού κράτους, εκδ. Πατάκη

Βραχεία Λίστα για το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα 2025

1. Μαρίνα Παπούλα, Μήτερ ημών, εκδ. Βακχικόν

2. Εύη Σέμπου, Ετερόκλητα, εκδ. Gutenberg

3. ΘοδωρήςΤσομίδης, Η γέννα. Μια ιστορία σε τρεις εποχές, εκδ. Πατάκη - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ το κείμενο της Χριστίνας Μουκούλη

Η Επιτροπή

Η σύνθεση της εννεαμελούς Επιτροπής, αρμόδιας για τα ετήσια Βραβεία Λογοτεχνίας, το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων, το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα, το Ειδικό Θεματικό Βραβείο και τα Βραβεία Δοκιμίου-Μαρτυρίας, έχει ως εξής:

Ευριπίδης Γαραντούδης, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (μέλος Δ.Ε.Π. Α.Ε.Ι. συναφούς γνωστικού αντικειμένου), Πρόεδρος

Ηλίας Καφάογλου, Κριτικός-Συγγραφέας, Αντιπρόεδρος.

Βασιλική Δημουλά, Επίκουρη Καθηγήτρια Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (μέλος Δ.Ε.Π. Α.Ε.Ι. συναφούς γνωστικού αντικειμένου), Μέλος

Βασίλειος Λέτσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας και Λογοτεχνικής Γραμματείας μεταφρασμένης από Ξένες Γλώσσες στα Νέα Ελληνικά στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου (μέλος Δ.Ε.Π. Α.Ε.Ι. συναφούς γνωστικού αντικειμένου), Μέλος

Δημήτριος Βαρβαρήγος, Κριτικός - Συγγραφέας, Μέλος

Κωνσταντίνα (Ντίνα) Σαρακηνού, Κριτικός, Μέλος

Ηλίας Παπαμόσχος, Συγγραφέας, Μέλος

Ισμήνη Καρυωτάκη, Συγγραφέας, Μέλος

Άννα Γρίβα, Συγγραφέας, Μέλος

Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2025

Οι Βραχείες Λίστες τίτλων για τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2025 (Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης έργου Ξένης Λογοτεχνίας σε Ελληνική Γλώσσα, Κρατικό Βραβείο Απόδοσης έργου της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στα Νέα Ελληνικά και Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης Έργου Ελληνικής Λογοτεχνίας σε ξένη Γλώσσα) έχουν ως ακολούθως (οι τίτλοι παρατίθενται με αλφαβητική σειρά):

Βραχεία Λίστα Κρατικού Βραβείου Μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας σε ελληνική γλώσσα 2025

1. Ρόμπερτ Μούζιλ, Τρεις γυναίκες, μετάφραση Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, εκδ. Αντίποδες - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Φώτη Καραμπεσίνη

2. Σεσίλ Κουλόν, Ένα θηρίο στον παράδεισο, μετάφραση Τιτίκα Δημητρούλια, εκδ. Gutenberg - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο της Χριστίνας Μουκούλη

3. Ίταλο Καλβίνο, Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι, μετάφραση Δήμητρα Δότση, εκδ. Καστανιώτης - Για το βιβλιο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου

4. Ντενί Ντιντερό, Ο ανιψιός του Ραμώ, μετάφραση Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Αντίποδες

5. Λουίζα Λαμπέ, Τα ερωτικά σονέτα, μετάφραση Ξάνθος Μαϊντάς, εκδ. Νίκας

6. Ντζαϊλί Αμαντού Αμάλ, Οι ανυπάκουες, μετάφραση Άγγελος Μουταφίδης, εκδ. Θίνες

7. Γκουράμ Ντοτσανασβίλι, Ο άνθρωπος που αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία, μετάφραση Δημήτρης Τσεκούρας, εκδ. Loggia - Για το βιβλίο διαβάστε εδώ κείμενο του Διονύση Μαρίνου

Βραχεία Λίστα Κρατικού Βραβείου Απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά 2025

1. Αριστοτέλους Περί ποιητικής, μετάφραση Ιωάννα Γιατρομανωλάκη, εκδ. Καρδαμίτσα

2. Πλάτωνος Πολιτικός, μετάφραση Στέφανος Δημητρίου, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης

3. Ανύτη, η Τεγεάτις, Τα ποιήματα, μετάφραση Τασούλα Καραγεωργίου, εκδ. Νίκας

4. Λουκιανός, Πλούταρχος, Θεόφραστος, Σημεία και τέρατα, Η δεισιδαιμονία και οι επικριτές της στην αρχαία Ελλάδα, μετάφραση Βάιος Λιαπής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

5. Ευριπίδου Μήδεια, Ιππόλυτος, Τρωάδες, μετάφραση Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου, εκδ. Πατάκη

Βραχεία Λίστα Κρατικού Βραβείου Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα 2025

1. Κωνσταντίνος Καβάφης, Poesia completa (τόμοι Ι & ΙΙ), μετάφραση Eusebi Ayensa, εκδ. Flâneur

2. Ρέα Γαλανάκη, Deux femmes, deux déesses, μετάφραση René Bouchet, εκδ. Cambourakis

3. Κάλλια Παπαδάκη, Dendriti, μετάφραση Karen Emmerich, εκδ. World Editions

4. Δημοσθένης Παπαμάρκος, Gkiak, μετάφραση Valentina Gilardi, εκδ. Crocetti

5. Οδυσσέας Ελύτης, Aksion Esti, μετάφραση Nico Kacalidha, εκδ. Onufri

6. Μ. Καραγάτσης, Serge et Bacchus (τόμοι Ι & ΙΙ), μετάφραση Gérard Balland & Dimitra Markovitsi, εκδ. L’ Harmattan

7. Αντώνης Σαμαράκης, Sökes:Hopp, μετάφραση Jens Matthiessen & Athanasia Tsiligkiri, εκδ. Ekström & Garay

8. Ιάκωβος Καμπανέλλης, Η Αυλή των θαυμάτων, μετάφραση Khaled Raouf, εκδ. Jusur Publishing

H σύνθεση τη αρμόδιας εννεαμελούς Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης έχει ως εξής:

1. Ιωάννης Δημ. Τσόλκας, Καθηγητής Ιστορίας της Ιταλικής Λογοτεχνίας και Ευρωπαϊκού Πολιτισμού στο Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, (Μέλος Δ.Ε.Π. Α.Ε.Ι γνωστικού αντικειμένου σχετικού με την ελληνική ιστορία, κοινωνία ή πολιτική), Πρόεδρος
2. Ρουμπίνη Δημοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Λατινικής Λογοτεχνίας του Μεσαίωνα και Αναγέννησης στον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Μέλος Δ.Ε.Π. ΑΕΙ γνωστικού αντικειμένου σχετικού με τη φιλολογία), Αντιπρόεδρος
3. Καλλιόπη Πλουμιστάκη, Επίκουρη Καθηγήτρια με αντικείμενο την ελληνογαλλική συγκριτική γραμματολογία και μετάφραση στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Μέλος Δ.Ε.Π. Α.Ε.Ι γνωστικού αντικειμένου σχετικού με τη μετάφραση), Μέλος
4. Βασίλειος Σαμπατακάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Lund (Σουηδία), Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών, Νεοελληνιστής, Μέλος
5. Βασίλειος Βασιλειάδης, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νεοελληνιστής, Μέλος
6. Άννα Αφεντουλίδου, Κριτικός, Μέλος
7. Θανάσης Βασιλείου, Κριτικός, Μέλος
8. Ιωάννα-Άννα Μεϊτάνη, Μεταφράστρια, Μέλος
9. Laura Salas Rodríguez, Μεταφράστρια, Μέλος

Έκθεση της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας (εκδόσεις 2024)

Η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας, καθώς ολοκλήρωσε τις εργασίες της για το πρώτο έτος της θητείας της, ανακοινώνει δημόσια την επιλογή τίτλων της εκδοτικής παραγωγής του 2024 με τις βραχείες λίστες βιβλίων στις έξι θεματικές κατηγορίες (μυθιστόρημα, διήγημα-νουβέλα, ποίηση, δοκίμιο-κριτική, μαρτυρία-βιογραφία-χρονικό-ταξιδιωτική λογοτεχνία, πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς). Τα μέλη της Επιτροπής κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να επιταχυνθούν οι διαδικασίες και έτσι να μειωθεί το διάστημα ανάμεσα στο έτος της βιβλιοπαραγωγής και τον χρόνο κρίσης των βιβλίων και επιλογής των προς βράβευση.

Προκειμένου να επιλεγούν τα υποψήφια προς βράβευση βιβλία και συγγραφείς εξετάστηκαν οι τίτλοι που περιλαμβάνονται στους καταλόγους της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, καθώς και σε σχετικές ιστοσελίδες και ιστοτόπους. Επίσης εξετάστηκαν όλοι οι τίτλοι βιβλίων που κατατέθηκαν απ’ ευθείας από τους εκδότες ή τους συγγραφείς τους στη Διεύθυνση Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού. Όπως και κατά τα προηγούμενα έτη, οι κατάλογοι της ΕΒΕ επέτρεψαν στα μέλη της Επιτροπής να σχηματίσουμε μία ευρεία, όχι όμως πλήρη εικόνα της εκδοτικής παραγωγής του 2024, αφενός λόγω της μη καταγραφής τίτλων και αφετέρου της εσφαλμένης καταγραφής σε κατηγορίες. Έτσι οι εργασίες της Επιτροπής δυσχεραίνονται από την έλλειψη ακριβούς καταγραφής και χαρτογράφησης της εκδοτικής παραγωγής και γι’ αυτό τον λόγο χρειάστηκε να γίνει συμπληρωματική ατομική και συλλογική έρευνα από τα μέλη της Επιτροπής.

Οι κατηγορίες βιβλίων που συνολικά παρουσίασαν την περισσότερο ποιοτική εικόνα είναι εκείνες του διηγήματος-νουβέλας και του δοκιμίου-κριτικής.

Σε γενικές γραμμές η βιβλιοπαραγωγή του 2024 ήταν πλούσια σε αριθμό βιβλίων στις περισσότερες κατηγορίες, όπως και κατά τις προηγούμενες χρονιές. Σε ό,τι αφορά την ποιοτική διάσταση υπήρχαν προφανώς αποκλίσεις μεταξύ των κατηγοριών. Οι κατηγορίες βιβλίων που συνολικά παρουσίασαν την περισσότερο ποιοτική εικόνα είναι εκείνες του διηγήματος-νουβέλας και του δοκιμίου-κριτικής.

Στο μυθιστόρημα, όπως και στο έτος 2023, η σχετική παραγωγή ήταν πλούσια από ποσοτική άποψη. Σε ό,τι αφορά τα θέματα των βιβλίων της κατηγορίας αυτά εξακτινώθηκαν προς ποικίλα θεματικά πεδία, σύμφωνα με τους θεματικούς τόπους που έχουν παγιωθεί στη μυθιστορηματική παραγωγή των τελευταίων ετών: από τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα στο ιστορικό παρελθόν, το εγγύτερο (των τελευταίων δεκαετιών) ή το απώτερο, από χαρακτήρες και καταστάσεις που εντοπίζονται στο ελληνικό περιβάλλον μέχρι πρόσωπα και γεγονότα αντλημένα από τη διεθνή εμπειρία. Νεότεροι συγγραφείς στοιχίζονται δίπλα σε ηλικιακά μεγαλύτερους και ωριμότερους, δημιουργώντας θετικές προοπτικές για την εξέλιξη του έργου τους και διεκδικώντας μία διακριτή θέση δίπλα στα έργα των καταξιωμένων μυθιστοριογράφων. Το 2024, πάντως, δεν εμφανίστηκαν παρά ελάχιστοι αξιόλογοι πρωτοεμφανιζόμενοι πεζογράφοι.

Όπως συμβαίνει γενικότερα τα τελευταία χρόνια, αρκετά έργα της λογοτεχνικής συγκομιδής του 2024 μαρτυρούν τη διαπερατότητα μεταξύ των ειδών, ό,τι ονομάζεται υβριδικότητα. Έτσι υπάρχουν μυθιστορήματα στο μέγεθος νουβέλας ή το αντίστροφο, ποιητικά έργα σε πεζό λόγο και με εμφανή αφηγηματικά στοιχεία, πεζά ποιήματα με δοκιμιακό λόγο, λογοτεχνικά έργα όπου συμφύρονται τα κείμενα της μαρτυρίας ή του ημερολογίου με τη μυθοπλασία κ.α. Αυτή η διαπερατότητα αφορά και τα βιβλία της κατηγορίας διήγημα-νουβέλα, όπου, σε ό,τι αφορά αυτό το πεζογραφικό είδος στο σύνολο της εκδοτικής παραγωγής, εντοπίζονται τα πιο δυναμικά στοιχεία αναζήτησης θεμάτων, γλωσσικών και αφηγηματικών μορφών και εκφραστικών τρόπων, σε σύγκριση με τη συγκομιδή στο μυθιστόρημα. Ειδικότερα ως προς τη θεματική περιοχή, αυτή εκτείνεται, όπως και στη βιβλιοπαραγωγή των προηγούμενων ετών, από θέματα που εστιάζονται στην εντοπιότητα και σε σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα αιχμής μέχρι ποικίλα εσωστρεφή και εξωστρεφή ζητήματα που φτάνουν ως τα όρια του παγκοσμιοποιημένου πλέον κόσμου μας. Επίσης ιδίως στο διήγημα εντοπίζονται τα περισσότερο τροφοδοτημένα από τη διακειμενικότητα αφηγηματικά κείμενα.

Η συνολική θεώρηση της ποιητικής παραγωγής επαληθεύει τη σταθερά υψηλή ποιοτική στάθμη της σύγχρονης ελληνικής ποίησης.

Στην ποίηση η εκδοτική παραγωγή είναι ποσοτικά πλούσια ή και πληθωρική, όπως και κατά τα προηγούμενα έτη. Στην κατηγορία αυτή συνυπάρχουν τα έργα άξιων ποιητών και ποιητριών, που έχουν διαγράψει δεκαετίες γόνιμης ποιητικής πορείας, και λιγότερο ή περισσότερο νεότερών τους ποιητών και ποιητριών που προφανώς διαφοροποιούνται από τους παλαιότερους ως προς τα θέματα, τη γλώσσα, τη φόρμα, τις αντιλήψεις. Ανεξάρτητα, πάντως, από αυτές τις εμφανείς και συνάμα γόνιμες διαφοροποιήσεις, η συνολική θεώρηση της ποιητικής παραγωγής επαληθεύει τη σταθερά υψηλή ποιοτική στάθμη της σύγχρονης ελληνικής ποίησης. Η εμφάνιση πρωτοεμφανιζόμενων ποιητών και ποιητριών, ηλικιακά κάτω των 35 ετών ή και μεγαλύτερων, δείχνει το αμείωτο ενδιαφέρον για τον ποιητικό λόγο, σε αναντιστοιχία πάντως με την περιορισμένη αναγνωστική απήχηση της ποίησης.

Στην κατηγορία δοκίμιο-κριτική επαληθεύτηκε ό,τι παρατηρείται με την εκδοτική παραγωγή της κατηγορίας κατά τα τελευταία έτη, δηλαδή η σταθερή άνθιση της συστηματικής μελέτης στην Ελλάδα, τόσο της φιλολογικής, με θέματά της αντλημένα από τον χώρο της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας, όσο και γενικότερα της μελέτης σε πεδία των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, από την Ιστορία μέχρι τις πολιτικές επιστήμες. Αντιθέτως, στο δοκίμιο, τόσο το λογοτεχνικό όσο και γενικότερα το φιλοσοφικό ή το κοινωνικό δοκίμιο, η παραγωγή, για άλλη μία χρονιά, τείνει να μειώνεται. Αυτή η μείωση προφανώς οφείλεται κυρίως στην εξειδικευμένη, επιστημονική στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, σκοπιά από την οποία γράφονται τα βιβλία της κατηγορίας.

Στην κατηγορία μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία συνυπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα βιβλία στα τρία πρώτα υποείδη, και ιδίως σε αυτό της μαρτυρίας, καθώς, όπως παρατηρήθηκε και κατά τα προηγούμενα έτη, η ταξιδιωτική λογοτεχνία πλέον εμφανίζεται ολοένα και σπανιότερα. Στα βιβλία μαρτυρίας, χρονικού και βιογραφίας η ποικίλη και σύνθετη θεώρηση όψεων της πραγματικότητας τόσο κατά το παρελθόν όσο και στο παρόν ή και συνδυαστικά αποφέρει πολύ αξιόλογα βιβλία φωτισμού ιστορικών περιστάσεων, κοινωνικών ή πολιτισμικών φαινομένων, προσωπικοτήτων, θεσμών, οικονομικών δραστηριοτήτων, όπου η υποκειμενική ματιά, σε συνάρτηση με το εξατομικευμένο βίωμα, και η αντικειμενική θεώρηση, που διασταυρώνεται με τη συλλογικότητα και τη συστηματική μελέτη, συνδυάζονται με γόνιμο τρόπο.

Σε ό,τι αφορά μία γενικότερη αποτίμηση των επιμέρους κατηγοριών, στο μυθιστόρημα, το διήγημα-νουβέλα, την ποίηση, το δοκίμιο-κριτική, τη μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία και τους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, οι ατομικές αποτιμήσεις των μελών της Επιτροπής, που ακολουθούν σε αυτή την έκθεση, λειτουργούν συμπληρωματικά στο να σχηματιστεί η συνολική εικόνα ανά κατηγορία.
Ως προς τους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς επισημαίνουμε γενικά, όπως και στις εκθέσεις που αφορούσαν τη βιβλιοπαραγωγή των προηγουμένων ετών, ότι το ηλικιακό όριο των 35 ετών, έτσι όπως ορίζεται από το άρθρο 40 του νόμου 3905/2010, θέτει εκτός κρίσης ενδιαφέροντα ή και αξιόλογα έργα και συγγραφείς. Η Επιτροπή, ωστόσο, έκρινε ότι λίγα βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων έως 35 ετών πληρούσαν τα κριτήρια ώστε να περιληφθούν σε βραχεία λίστα.

Με βάση τα παραπάνω, η Επιτροπή συνέταξε τις βραχείες λίστες για τις έξι θεματικές κατηγορίες οι οποίες ανακοινώνονται εδώ μαζί με τις αποτιμήσεις, στη συνέχεια, των εννέα μελών της.

Ευριπίδης Γαραντούδης (Πρόεδρος)

H βιβλιοπαραγωγή του 2024 παρέμεινε, όπως και εκείνη κατά τα προηγούμενα έτη, πληθωρική στην ποσότητά της, καθώς ακολούθησε την αυξητική τάση η οποία αποτυπώνεται σε πρόσφατες συστηματικές έρευνες καταγραφής των εκδοτικών δεδομένων. Πάντως, ανάμεσα στα διάφορα είδη βιβλίων, αυτά στα οποία επιμερίζονται τα κρατικά λογοτεχνικά βραβεία, εμφανίζονται ενδιαφέρουσες ποιοτικές διαφοροποιήσεις, κατά κύριο λόγο οφειλόμενες σε τυχαίους παράγοντες, θεωρημένες στην κλίμακα ενός έτους. Κοινές διαπιστώσεις των μελών της Επιτροπής, έτσι όπως αυτές προέκυψαν μέσα από τις συνεδριάσεις της, είναι ότι το ηλικιακό όριο των 35 ετών στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων δυσχεραίνει την επιλογή, καθώς έτσι παραβλέπεται ότι αρκετοί και αρκετές συγγραφείς πρωτοεμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία από αυτή των 35 ετών, και γι’ αυτό θα ήταν καλό να καταργηθεί· στην κατηγορία μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία συνυπάρχουν και συμφύρονται αποκλίνοντα μεταξύ τους ή και ετερόκλητα κειμενικά είδη, με αποτέλεσμα να καθίστανται επίσης δυσχερείς η επιλογή και η κρίση στη βάση κριτηρίων που να έχουν ενιαίο χαρακτήρα· στην κατηγορία δοκίμιο-κριτική, επίσης, το πολύ μεγάλο εύρος της έννοιας «κριτική» οδηγεί στη συμπερίληψη στην κατηγορία μελετών από πολλά επιστημονικά πεδία και μη αναφερόμενων στο κύριο πεδίο της κριτικής αναφορικά με το βασικό αντικείμενο των βραβείων, δηλαδή τη λογοτεχνία. Στην κατηγορία αυτή θα ήταν σαφώς ευστοχότερος, αντί του όρου «κριτική», ο όρος «μελέτη». Με δεδομένη μάλιστα την αισθητή υποχώρηση του δοκιμίου ως είδους από τη βιβλιοπαραγωγή των τελευταίων ετών, ο προτεινόμενος όρος είναι: μελέτη-κριτική-δοκίμιο.

Με βάση τη σχετική εκδοτική παραγωγή του 2024, εντοπίστηκαν πολύ λίγα αξιόλογα βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων.

Στην κατηγορία του μυθιστορήματος η ποσοτικά πλούσια παραγωγή, όπως και στο έτος 2023, κινείται στη λογική του μέσου όρου ως προς τα επιλεγμένα θέματα, τις αφηγηματικές και γλωσσικές φόρμες και τους εκφραστικούς τρόπους, όπως αυτά υπαγορεύονται κυρίως από τη δημοφιλία του είδους σε ένα αδιαβάθμητο αναγνωστικό κοινό και με δεδομένη την παράλληλη πληθωριστική παρουσία στην εκδοτική αγορά ευπώλητων φορμαλιστικών μυθοπλασιακών αφηγημάτων, αυτών που υπάγονται στο αδιευκρίνιστο πεδίο της εμπορικά ακμαίας παραλογοτεχνίας. Υπάρχουν, λοιπόν, ορισμένα ενδιαφέροντα μυθιστορήματα, γραμμένα τόσο από καταξιωμένους και καταξιωμένες πεζογράφους (Ευσταθιάδης, Καρυστιάνη, Κούρτοβικ, Νικολαΐδου) όσο και από νεότερους και νεότερες και αρκετά υποσχόμενους/ες (Οικονομίδης, Πετάλας, Πέτσα). Αλλά η εστίαση, ακόμα και στα καλύτερα βιβλία της κατηγορίας, όσα περιελήφθησαν στη βραχεία λίστα, σε σχεδόν πάγιες θεματικές περιοχές (η αναδρομή σε δύστηνες ιστορικές περιόδους στη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα, τα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας, οι ενδοοικογενειακές και οι έμφυλες σχέσεις κ.α.) μπορεί να εκτιμηθεί και ως συντελεστής στασιμότητας του μυθιστορήματος, αν μάλιστα λάβουμε υπόψη ότι τη μεγάλη πλειονότητα των μυθιστοριογράφων λίγο την απασχολούν αναζητήσεις και κυρίως πραγματώσεις ως προς τη γλώσσα και την αφηγηματική φόρμα. Εξαίρεση αποτελεί το μυθιστόρημα του Θοδωρή Τσομίδη το οποίο η Επιτροπή περιέλαβε στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων, όπως και εκείνο του Οικονομίδη για την τόλμη με την οποία θίγει το δυστοπικό περιβάλλον της εργασίας και του βίου της σύγχρονης παγκοσμιοποιημένης μέσα από το ιντερνετικό χάος νεολαίας.

Τα βιβλία της κατηγορίας του διηγήματος-νουβέλας, αντιθέτως, γενικά εξεταζόμενα, διαφοροποιούνται ποιοτικά από το μυθιστόρημα, καθώς σε αυτά η μικρή ή βραχύτερη φόρμα –αν και πλέον υπάρχουν αφηγήματα, που, σε συνδυασμό με την πλοκή των έργων, κινούνται σε ένα μεταιχμιακό όριο μεταξύ του μυθιστορήματος και της νουβέλας– ευνοεί πολύ περισσότερο αισθητές, σε σύγκριση με το μυθιστόρημα, αναζητήσεις γύρω από τα θέματα, τη φόρμα, τη γλώσσα, τους εκφραστικούς τρόπους. Έτσι στην κατηγορία αυτή συνυπάρχουν αφηγήματα για την ελληνική αλλά και ευρωπαϊκές κοινωνίες σε αστικό ή αγροτικό περιβάλλον όπου η αποτύπωση του χώρου και των ηθών των χαρακτήρων συνδυάζεται με τη λογοτεχνία του φανταστικού (Ευριπίδου, Λυγγούρης, Σκαμπαρδώνης), έργα αναδρομής στο κοντινό ή και μακρινό ιστορικό παρελθόν που επανέρχεται στο παρόν και όπου το ατομικό τραύμα μπλέκεται με το συλλογικό (Βλάχου, Μαμαλίγκα), κείμενα που ανατέμνουν τις ανθρώπινες σχέσεις, τη μοναξιά, το κοινωνικό και υπαρξιακό αδιέξοδο των χαρακτήρων (Μαρούτσου), δεξιοτεχνικές ασκήσεις γραφής στην παράδοση του μαγικού ρεαλισμού (Κυριακίδης), μεταμυθοπλαστικές αναζητήσεις βασισμένες στο παράδοξο, το χιούμορ και το γκροτέσκο (Αχιλλέας ΙΙΙ) και δυσοίωνες αλληγορίες βάθους, με φιλοσοφικές προεκτάσεις, της ανθρώπινης κατάστασης μέσα από χαρακτήρες ζώων που βρίσκονται σε εγκλεισμό, καταπίεση και έκπτωση (Σινιόσογλου).

Στην κατηγορία της ποίησης η εκδοτική παραγωγή υπήρξε ποσοτικά πληθωρική, όπως συνέβη και τα προηγούμενα χρόνια, με αποτέλεσμα την αισθητή ποιοτική ανισότητα μεταξύ των βιβλίων. Ένα μεγάλο μέρος της σχετικής παραγωγής, αυτοεκδόσεις ή εκδόσεις χρηματοδοτημένες εξ ολοκλήρου από τους συγγραφείς τους, ανταποκρίνεται ελάχιστα σε ποιοτικά κριτήρια, τέτοια που να επαληθεύουν στοιχειώδη γνώση των όρων με τους οποίους διαβάζεται και γράφεται η ποίηση. Ωστόσο, γενικά θεωρημένη η ποιητική παραγωγή και του έτους 2024 επαληθεύει ότι το ποιοτικό επίπεδο της σύγχρονης ελληνικής ποίησης παραμένει υψηλό, καθώς έστω ευάριθμοι ποιητές και ποιήτριες συνεχίζουν να γράφουν καλή ποίηση, με αυτοσυνειδησία ως προς την αναζήτηση θεμάτων, μορφών, εκφραστικών τρόπων και χάρη στον συγχρονισμό του στοχασμού τους με ερεθίσματα που προκύπτουν όχι μόνο από τα διαχρονικά ζητήματα του ποιητικού λόγου, τα αναγόμενα στην ανθρώπινη κατάσταση, αλλά και από τη σύγχρονη πραγματικότητα τόσο στον τόπο μας όσο και στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας, συχνά σε ό,τι αφορά τις άσχημες και δυσοίωνες πλευρές της. Η συμπόρευση παλαιότερων καταξιωμένων ποιητών και ποιητριών (Βλαβιανός, Δαράκη, Καναβούρης, Καψάλης, Κυπαρίσσης, Σκιαθάς, Χυτήρης) με νεότερους και νεότερές τους (Ζαφειροπούλου, Κοτίνη, Κωτούλα), το έργο των οποίων εμφανίζει διακριτά και δυναμικά στοιχεία εξέλιξης, αφήνει ευοίωνες προοπτικές για το μέλλον της ελληνικής ποίησης. Το δυναμικό παρόν της πιστεύω ότι αποτυπώνεται σε όλα τα βιβλία που περιελήφθησαν στη βραχεία λίστα της ποίησης.

Τα βιβλία της κατηγορίας του δοκιμίου-κριτικής, ιδίως όσα έχουν ενταχθεί στη βραχεία λίστα της κατηγορίας, επαληθεύουν την υψηλή στάθμη της συστηματικής μελέτης στην Ελλάδα τόσο στο πεδίο της φιλολογίας όσο και σε λιγότερο ή περισσότερο γειτονικά πεδία των ανθρωπιστικών επιστημών. Έτσι και το 2024, προστέθηκαν στη σχετική εκδοτική παραγωγή σημαντικές συμβολές στη μελέτη του έργου νεοελλήνων λογοτεχνών ή λογοτεχνικών περιόδων (Παπαθεοδώρου, Τζιόβας, Ψυχογιός), έργα θεωρητικής ιχνηλάτησης των σχέσεων της λογοτεχνίας με τις άλλες τέχνες (Αγγελάτος), αλλά και σημαντικά έργα εποπτικής θεώρησης θεμάτων γύρω από την Ιστορία, τις επιστήμες, τη σχέση τους ευρύτερα με την κοινωνία και τον πολιτισμό (Καρακατσούλη, Καρακώστας, Τραχανάς). Τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία είναι γραμμένα από επιστήμονες του πανεπιστημιακού χώρου, συναρτημένα συνεπώς με την ακαδημαϊκή δραστηριότητά τους, που πάντως διαχέεται και στο μη ειδικό κοινό. Αξιοπαρατήρητο, πάντως, και αξιέπαινο είναι το ότι και άνθρωποι που δεν ανήκουν σε αυτό το επαγγελματικό πεδίο συγγράφουν με συστηματικό τρόπο αξιόλογα έργα της κατηγορίας. Το δοκίμιο, αντιθέτως, ο έτερος συμπληρωματικός πόλος της κατηγορίας, αν εννοηθεί με την έννοια του λογοτεχνικού ή φιλοσοφικού δοκιμίου, παρουσιάζεται πλέον ισχνό, όπως εξάλλου συνέβη και τα προηγούμενα χρόνια. Εμφανή εξαίρεση αποτελεί το δοκίμιο του Καψάλη για την ελεγεία και το επιτύμβιο επίγραμμα.

Στην κατηγορία μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία αθροίζονται, όπως επισημάνθηκε και στην έκθεση της Επιτροπής για το έτος 2023, ετερόκλητα βιβλία. Γι’ αυτό, όμως, αυτά τα βιβλία παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθώς αποτυπώνουν την ποικίλη διασταύρωση των υποκειμενικοτήτων (των συγγραφέων ως δρώντων υποκειμένων) με την εποπτική θεώρηση ιστορικών προσώπων ή κοινωνικών φαινομένων (από τους συγγραφείς ως παρατηρητές ή και μελετητές). Έτσι στη σχετική εκδοτική παραγωγή του 2024 υπάρχουν ορισμένες πολύ αξιόλογες συμβολές μαρτυρίας, βιογραφίας και χρονικού με ποικίλα αντικείμενα. Αντιθέτως, δεν υπάρχουν κείμενα ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, καθώς το είδος αυτό τείνει να εκλείψει λόγω αφενός της γενίκευσης των ταξιδιών και αφετέρου της διάδοσης του διαδικτύου.

Στην κατηγορία, τέλος, των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων το ηλικιακά κριτήριο των 35 ετών, έτσι όπως ορίζεται από τον νόμο, συναρτά την πρώτη λογοτεχνική εμφάνιση με την ηλικία, συνεπώς περιορίζει δραστικά την επιλογή μεταξύ των ηλικιακά νέων συγγραφέων. Με βάση τη σχετική εκδοτική παραγωγή του 2024, εντοπίστηκαν πολύ λίγα αξιόλογα βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων.

Ηλίας Καφάογλου (Αντιπρόεδρος)
Η λογοτεχνική παραγωγή του 2024 υπήρξε ευτυχώς πλούσια και πολύτροπη. Παρότι ελλείπουν μελέτες, με επιστημονικά κριτήρια, οι οποίες να μας βοηθούν να ιχνηλατήσουμε τις τάσεις και τροπές του αναγνωστικού κοινού και να τοποθετούν το σύνολο της βιβλιοπαραγωγής στον καιρό και στον τόπο τους, έλλειψη κρίσιμη που επείγει να καλυφθεί σε κεντρικό επίπεδο εκπόνησης πολιτικής για το βιβλίο, μπορούμε να αναδείξουμε την αίσθηση βασικών τάσεων της παραγωγής τής υπό συζήτηση χρονιάς. Το πολύτροπο του όλου πράγματος ενισχύει όσα θίχτηκαν μόλις προηγουμένως. Ο έμμοχθος χαρακτήρας κάποιων λογοτεχνικών και δοκιμιακών καταθέσεων, αλλά και το εύρος των θεματικών και υφολογικών προκρίσεων μάς υποχρεώνει να σταθούμε προσεκτικά σε αυτές, αναλόγως και το γεγονός ότι κάποιες καταθέσεις προέρχονται από συγγραφείς που κάνουν την παρθενική ενσελιδισμένη κατάθεση στον χώρο των Γραμμάτων, ιδίως στον χώρο της μικρής φόρμας. Αυτοί αδικούνται από την ηλικιακή δέσμευση που ο εν ισχύι νόμος για τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία προκρίνει. Ο συγκεκριμένος νόμος, στο προαναφερθέν και σε άλλα σημεία, όπως, λόγου χάριν, στην υιοθέτηση μιας κατηγορίας μαρτυρίας-χρονικού-βιογραφίας-ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, όπου συναριθμούνται απολύτως ετερογενή κατορθωμένα κείμενα, επείγει να επανεξεταστεί, θέμα πολιτικής βούλησης. Πέραν αυτών, η παραγωγή καλά κρατεί, γεγονός που κρίνεται ως ευοίωνο. Μάλιστα, οι αριθμοί καταδεικνύουν ότι σε κάποιες περιπτώσεις, όπως στην ποίηση, τείνει αυξανόμενη. Ευοίωνο είναι, επίσης, το γεγονός ότι παλαιότεροι λογοτέχνες, σε πορεία ακμής, και νεότεροι δημιουργοί του λόγου συνομιλούν συγκροτώντας ένα τοπίο σύνθετο και γι’ αυτό ενδιαφέρον και γοητευτικό. Ένα τοπίο που χαρακτηρίζεται από πλήρη κινητικότητα.

Η παραγωγή του 2024 σε ό,τι αφορά στο μυθιστόρημα χαρακτηρίζεται από έντονη υπαρξιακή φόρτιση, με έργα που επανεξετάζουν το παρελθόν, ατομικό και συλλογικό, όχι ως κλειστό αφήγημα, αλλά ως ανοιχτό πεδίο τραύματος, μνήμης και στοχασμού, χωρίς να προκρίνεται η μνημορραγία ή απλώς μια κάποια συναισθηματική εκφόρτιση. Διαβάζουμε κείμενα που ασχολούνται με τη διαχείριση της μνήμης ή (και) του πένθους σε μακρά ιστορική διάρκεια, σε μία περίπτωση, μάλιστα, η ιστορία εμφιλοχωρεί στη λογοτεχνία και γίνεται λογοτεχνία. Οι προαναφερθείσες αφηγήσεις, μάλιστα, είναι προφανώς απαιτητικές και γερά θεμελιωμένες σε πραγματολογικό υλικό και εκτείνονται σε ευρύτατο χρονικό άνυσμα, αρχής γενομένης από τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό μέχρι τις ημέρες μας (Πριοβόλου, Κούρτοβικ, Πέτσα), ενώ καλοδεχούμενες και αξιοπρόσεχτες είναι οι υβριδικές λεγόμενες καταθέσεις, με την πρόφαση της αστυνομικής λογοτεχνίας (Ευσταθιάδης) ή διερευνώντας και διευρύνοντας τα όρια της αφήγησης (Πετάλας). Σε κάθε περίπτωση το παρελθόν αναδιαμορφώνεται κάτω από τον συγγραφικό προβολέα του παρόντος και το ανανοηματοδοτεί. Κάποτε η συνθήκη της ύπαρξης καθορίζεται από ένα τοπίο όπου η λαλέουσα σιωπή δίνει τον τόνο στην αφήγηση, μια αφήγηση μες στο χιόνι (Καρακίτσος). Τα συλλογικά πρότυπα, γενικότερα, δείχνουν να έχουν φαλκιδευτεί ή και καταρρεύσει και οι ατομικές προκρίσεις να έχουν αποπροσανατολιστεί, ενώ η ηθική φαίνεται να έχει καταστεί αισθητική των ιδιωτικών στιγμών, και η ιδιωτικότητα να έχει απορροφήσει τα ηθικά και πολιτικά περιεχόμενα. Όσο για την πολιτική, μετακενώθηκε σε δυναμική διαχείριση ενός πλήθους ιδιωτών. Ο κοινωνικός ορίζοντας, συχνά θρυμματισμένος, σε ρετάλια του κόσμου· όμως, σαν προβολέας φωτίζει τον εσωτερικό κόσμο, τα πάθη της ψυχής. Οι λίγες αυτές παρατηρήσεις ισχύουν και για την παραγωγή της υπό κρίσιν χρονιάς και σε ό,τι αφορά τη μικρή φόρμα.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του διηγήματος-νουβέλας, επομένως, ανέδειξε μια αξιοπρόσεκτη ποικιλία αφηγηματικών τρόπων και θεματικών προκρίσεων και εστιάσεων, επιβεβαιώνοντας την ισχυρή δυναμική της μικρής φόρμας. Το 2024, για να το πούμε απερίφραστα, ήταν μία χρονιά της μικρής φόρμας. Τρόπον τινά, μία δοξολόγησή της. Συχνά, διαβάζοντας την κατορθωμένη, ποικιλόμορφη, μικρή φόρμα του 2024 έχει κανείς την αίσθηση ότι ο κόσμος έχει συγγραφικώς σμικρυνθεί όχι απλώς για να χωρέσει σε λίγες σελίδες, αλλά σε ένα συμβάν, ένα γεγονός, μια στιγμή, περασμένη ή τωρινή, κάποτε και ως αποτυπώσεις ή εντυπώσεις ιστορικών στιγμών οι οποίες εγκιβωτίζονται στη λογοτεχνική επιφάνεια. Οι λογοτεχνικοί τρόποι και τόποι προβάλλουν, εννοείται, και αυτοί ποικιλόμορφοι. Η περιγραφικότητα του πεζού λόγου, κάποτε στα όρια ή και στην ψίχα του κυνισμού, γίνεται έρρυθμη σπουδή όταν εμφιλοχωρεί η πυκνότητα του ποιητικού λόγου, τα προσωπεία διαδέχονται το ένα το άλλο, επικάθονται το ένα στο άλλο. Οι εικόνες, ρεαλιστικές, φέρουν ισχυρά μεταφορικά φορτία, και σκάνε σαν βόμβες μέσα σε άλλες εικόνες, οι άνθρωποι είναι λέξεις, όχι μόνο φτιαγμένοι από λέξεις.

Ο λόγος, επομένως, εδώ για φωνές, παλαιότερες και νεότερες, ετερογενείς, πολύτροπες και διαφορετικές, συνήθως τεχνοτροπικά αποκλίνουσες, που, πάντως, συντονίζονται έχοντας επίγνωση της στενάχωρης συνθήκης τού καθημερινού βίου μιας κοινωνίας υπό κρίσιν. Ο λόγος, δηλαδή, για συγγραφικές τροχιές σε διασταύρωση που συντονίζονται και συνομιλούν, ακριβώς επειδή στην κρίση του δήμου των αναγνωστών εκθέτουν τα ιδιωτικά τους πάθη ως ρυθμιστές της ψυχικής και της συναισθηματικής θερμοκρασίας, ενόσω οι δημόσιες αρετές βρίσκονται πεσμένες στο κανναβάτσο.

Υπό αυτές τις συνθήκες, αυτό που είναι σε εκκρεμότητα είναι η ίδια η ατομική ύπαρξη, οι ατομικές ταυτότητες (Αλεξιάδης), με το κωμικό να συνυπάρχει με το τραγικό (Σκαμπαρδώνης, Αχιλλέας ΙΙΙ), την αφήγηση να συνδυάζεται με τη φιλοσοφική σκέψη, με σκόπευση ανθρωποκεντρική (Σινιόσογλου), το μεταφυσικό στοιχείο να συνυπάρχει με το έτερο και περιθωριακό (Ευριπίδου), τις τέχνες, την επιστήμη, τη φιλοσοφία να ρυθμίζουν τον βηματισμό και την κειμενική διαπίστευση των ηρώων (Λυγγούρης), τις ημερολογιακές εγγραφές να εγκιβωτίζονται στην αφηγηματική κατασκευή συγκροτώντας ένα κείμενο υβριδικό (Μαμαλίγκα). Σε κάθε περίπτωση, η ατομική ύπαρξη εκβάλλει στο συλλογικό, το τελευταίο κατακλύζει το πρώτο, σε εποχή μεταιχμιακή.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία της ποίησης προτείνει εντόνως υπαρξιακές και στοχαστικές διαπιστεύσεις, με την ποιητική πράξη και πρακτική να αντιμετωπίζονται ως πεδίο δοκιμής και δοκιμασίας της εμπειρίας και της γλώσσας. Πρόκειται για βασανισμένη ποίηση εντόνως σωματική και σωματοποιημένη (Κοτίνη), με τη ρευστότητα των σχέσεων αναμφίλεκτα παρούσα και τη μητέρα αναφορά σταθερή, παρηγορητική, ως τοπίο καταγωγής (Καλούδη), τη ζωή να βαραίνει διαρκώς και να μας προσκαλεί να αναμετρηθούμε και τον θάνατο ανθρώπους να μας ονομάζει (Κυπαρίσσης, Καναβούρης), τη μνήμη και τις τροπές της να απαιτεί να διαχειριστούμε, με την ύπαρξη αγωνιώσα και αγωνιζόμενη (Καψάλης), την ασθένεια να μετακενώνεται σε ποιητικό στοχασμό (Λιναρδάκη), τα όρια της ποιητικής γραφής να συγκροτούν το ίδιο το αντικείμενο της ποίησης (Δαράκη).

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του δοκιμίου-κριτικής χαρακτηρίζεται θεματικώς πολύφωνη και πολυφωνική, επιστημονικώς άρτια, φιλοδωρώντας με κείμενα που θρέφουν τη σκέψη και εγείρουν συζητήσεις και προβληματισμό. Έχουμε μία σύνθετη χαρτογράφηση του μυθιστορήματος στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης (Τζιόβας), γερά θεμελιωμένο προβληματισμό για τη σχέση δημοκρατίας και επιστήμης (Τραχανάς), ο οποίος συνομιλεί, με πεδίο τη σύγχρονη φυσική, με την κατάθεση του Καρακώστα˙ έχουμε, επίσης και παράλληλα, μια οιονεί εξονυχιστική ανάλυση της εμβληματικής τριλογίας του Στρατή Τσίρκα από τον Παπαθεοδώρου, ενώ ο Καψάλης στοχάζεται σχετικά με τη συνθήκη του θανάτου και τη διαχείριση του πένθους έως την ατομική συναισθηματική της άρθρωση. Συγχρόνως και παράλληλα, εξετάζεται η πρόσληψη του Κάφκα και του έργου του ως εργαλείο ιδεολογικής αντιπαράθεσης στον Ψυχρό Πόλεμο (Κουρκουβέλας) και η λειτουργία των εντύπων ως μηχανισμών πολιτικής επιρροής, παράλληλα με τον ρόλο των εκδοτικών πρακτικών στη διαμόρφωση και διάχυση του λόγου της Άκρας Δεξιάς στην Ελλάδα από τη Μεταπολίτευση και ύστερα (Καρακατσούλη).

Η κατηγορία μαρτυρία-βιογραφία-χρονικό-ταξιδιωτική Λογοτεχνία για το 2024 βρίθει έργων ερευνητικής πυκνότητας, επαγγελματικής ευσυνειδησίας, αφηγηματικής εντέλειας, βασανισμένης και βασανιστικής καταβύθισης στο αρχειακό απόθεμα και εκτεταμένης ερωτηματοθεσίας. Έχουμε ογκώδη, εξαντλητικά τεκμηριωμένα έργα οικονομικής ιστορίας (Αγριαντώνη), ιστορική αποτίμηση μακράς πνοής, όπου το πεδίο της κινητικότητας αξιοποιείται με υποδειγματικό τρόπο στην ιστορική έρευνα, εισάγοντας πανηγυρικά το σχετικό πεδίο στις θεωρητικές επιστήμες, με αντικείμενο μελέτης τον Ελληνικό Κομμουνισμό υπό το σχήμα μιας διεθνικής ιστορίας (1912-1974) (Καρπόζηλος), πλήρη, γερά τεκμηριωμένη μελέτη για την εμβληματική, όσο και αμφιλεγόμενη προσωπικότητα του Αλ. Μαυροκορδάτου (Τρίχα), τεκμηριωμένη ανασύνθεση για τον ρόλο και τη δράση των βρετανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα της Κατοχής και του Εμφυλίου (Καψάσκης), ανάδειξη των κοινωνικών τάσεων, συλλογικών νοοτροπιών και ατομικών προκρίσεων σε ό,τι αφορά τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των γυναικών με την έλευση του 20ού αιώνα και ερευνητικό πεδίο τις αυτοκτονίες γυναικών (Τατίδου), ένα αυτοαναφορικό ημερολογιακό αφήγημα, όπου η μνήμη, το τραύμα, οι χρονικές τροπές διαπλέκονται σε υβριδικό κείμενο, με ποιητικές εκβολές και περαιώσεις (Αγγελής), ενώ τα αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού αξιοποιούνται για να συντεθεί μία μελέτη για τους τηλεγραφητές κατά τη Μικρασιατική εμπλοκή (Νοταρίδης), πεδίο πρότινος ελάχιστα μελετημένο.

Στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζομένων συγγραφέων ξεχωρίζουν έργα με κοινή τους στόχευση, να μας επιτρέπεται να γενικεύσουμε, τη λογοτεχνικώ τω τρόπω θεώρηση της ατομικής εμπειρίας και συνθήκης (Παπούλα, Σέμπου, Τσομίδης).

Δημήτρης Βαρβαρήγος

Ως μέλος της Επιτροπής των κρατικών βραβείων λογοτεχνίας, για το έτος 2024, αισθάνομαι την ανάγκη να μοιραστώ την εμπειρία μου από αυτή τη συμμετοχή και να μιλήσω για τη συνολική εκδοτική εικόνα της εν λόγω χρονιάς ή οποία ακολούθησε τα ίδια χνάρια των προηγούμενων ετών. Κάθε χρόνο η εκδοτική παραγωγή εμφανίζεται όλο και πιο πλούσια σε αριθμό όσο και πιο απαιτητική σε κάθε είδος. Πληθώρα βιβλίων κάθε κατηγορίας κυκλοφόρησαν, πράγμα παρήγορο καθώς δείχνει πως η φιλαναγνωστική αγορά επεκτείνεται ολοένα και περισσότερο. Η ζέση των συγγραφέων να φέρουν στο φως προσωπικές σκέψεις και ιδέες οφείλεται κυρίως στην αντίστοιχη ζήτηση. Βέβαια σε μια αγορά δύσκολη όπως είναι του βιβλίου παραμένουν πολλά άλυτα προβλήματα. Ένα από αυτά είναι η δυσκολία να υπάρξει μία πλήρης καταγραφή της συνολικής παραγωγής. Το book point είναι η πληρέστερη βιβλιογραφική βάση, φορέας που αντλεί δεδομένα της παραγωγής από συγγραφείς και εκδότες. Με αναλυτικούς πίνακες για όλες τις κατηγορίες βιβλίων. Το αποτέλεσμα για το 2024 είναι ενθαρρυντικό και συνάμα δυναμικό, καθώς οι συγγραφείς καταγράφουν τον κόσμο γύρω τους με γνώση, ευαισθησία και τόλμη. Γενικά το βιβλίο σήμερα στην Ελλάδα παρουσιάζει σταθερότητα παρά της οικονομικές δυσκολίες και τις όποιες προκλήσεις που επέρχονται από την ψηφιακή τεχνολογία. Αυτό συμβαίνει καθώς στην πλειονότητά του το ελληνικό αναγνωστικό κοινό προτιμά το παραδοσιακό βιβλίο σε χαρτί και όχι τα ηλεκτρονικά βιβλία που ακόμη τουλάχιστον παραμένουν περιορισμένα. Το μεγαλύτερο κεφάλαιο της βιβλιοπαραγωγής κατέχουν η ελληνική και η μεταφρασμένη πεζογραφία που μαζί με την ποίηση κυριαρχούν έναντι των άλλων ειδών.

Το 2024 το μυθιστόρημα κινήθηκε με μεγαλύτερη σιγουριά γύρω από τον άνθρωπο, καθώς τα γεγονότα, πολλά μέσα σε έναν κόσμο μετανθρωπικό, αλλάζουν δραματικά την κοινωνική και συναισθηματική κατάσταση. Αφηγούνται με απλότητα και με λόγο ευθύ, συχνά ρεαλιστικό, με καθαρότητα και ακρίβεια, τις βαθύτερες έννοιες που ταλανίζουν κάθε ηλικιακή συλλογικότητα. Άλλοι συγγραφείς στράφηκαν σε περισσότερο υπαρξιακές ή φανταστικές διαδρομές. Αμφότερα όμως τα βιβλία κάνουν μια καίρια στροφή προς το ευρύτερο κοινό με τις ίδιες πιθανόν ανησυχίες. Το αποτέλεσμα και στις δύο περιπτώσεις παρέμεινε εμφανώς η δυνατή αφηγηματική ροή, η ωριμότητα της γραφής και το ουσιαστικό συναισθηματικό βάθος. Μα το πιο σημαντικό που διέκρινα είναι ότι οι συγγραφείς υιοθετούν μια στάση αναθεώρησης των λογοτεχνικών προβλημάτων του καιρού μας τονίζοντας ακόμη περισσότερο τις ανθρώπινες αξίες.

Στην κατηγορία διήγημα-νουβέλα η μικρή φόρμα αποδεικνύεται για μία ακόμη χρονιά το πιο ευέλικτο πεδίο έκφρασης, καθώς αξιοποιεί καλύτερα τις μοναχικές ανθρώπινες φιγούρες, ιδίως εκείνες που ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας. Πολλές νέες φωνές εμφάνισαν τις δυνατότητές τους, όσο και παλαιότεροι δημιουργοί απέδωσαν τη δημιουργικότητά τους για να αφηγηθούν ιστορίες πιο άμεσες και συμπυκνωμένες με την ίδια απαίτηση της μεγάλης φόρμας, να φέρουν δραματικές κορυφώσεις, δοκιμασίες και εμπόδια, μέχρι την τελική έκβαση. Η ποικιλία των θεμάτων ήταν πλούσια και εντυπωσιακή.

Το 2024 η ποίηση έφερε μαζί της μια έντονη ανάγκη για διάλογο με τον εσωτερικό εαυτό, με την κοινωνία, με την ιστορία. Οι σύγχρονοι ποιητές αντλούν τη θεματική τους από την καθημερινότητα και κάθε εμπειρία στο προσωπικό τους βίωμα όσο και από τα συλλογικά γεγονότα των τελευταίων ετών, την οικονομική κρίση, την κοινωνική αλλοτρίωση και την αίσθηση μιας γενικότερης απώλειας. Έτσι ο ποιητικός λόγος εκφέρεται ως προσωπική εξομολόγηση στο ένα σκέλος και ως κοινωνική παρατήρηση στο άλλο. Συχνά με γλώσσα πιο καθημερινή με δυναμική γραφής, καθαρότητα και ευαισθησία ώστε να γίνεται συχνά χώρος αντίστασης και εσωτερικής αναζήτησης. Με υψηλές αξιώσεις σκέψης και με εμφανώς επιτηδευμένη μεταστροφή στην γραφή της κλασσικής φόρμας σε πολλές συλλογές να αγγίζεται ο πεζόμορφος λόγος, δίνοντας έτσι ένα νέο ύφος αναλυτικότερης σκέψης. Με γλώσσα καθημερινή αλλά πάντα με μία υπόγεια ειρωνική και συχνά αλληγορική αίσθηση, γενικώς προβάλλονται εκείνα τα σημεία που απασχολούν την κοινωνία.

Το 2024 τα βιβλία της κατηγορίας δοκιμίου-κριτικής συνεχίζουν να αποτελούν έναν από τους πιο σταθερούς και ώριμους τομείς της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής. Με ερευνητική σοβαρότητα, συνέπεια και γνώση του αντικειμένου κυριάρχησαν όπως πάντα στο να ανοίγουν νέες σκέψεις στη λογοτεχνική ανάλυση, την ιστορική έρευνα και τις κοινωνικές επιστήμες. Μελέτες για τη λογοτεχνία, για ιστορικές προσωπικότητες όσο και την ίδια την ιστορία, την κοινωνία και τη σχέση ανθρώπου στην εξελικτική πορεία του με την τεχνολογία, έδειξαν ότι η ερευνητική σκέψη στη χώρα μας αποδεικνύει περίτρανα πως παραμένει δυνατή, ζωντανή και απαιτητική.

Η κατηγορία μαρτυρία-βιογραφία-χρονικό-ταξιδιωτική λογοτεχνία ανέδειξε για ακόμη μία χρονιά τη σημαντική συμβολή που επιχειρούν οι ερευνητές επιστήμονες του πανεπιστημιακού και ακαδημαϊκού χώρου στη μελέτη έργων κατανόησης του παρελθόντος και της κοινωνικής πραγματικότητας. Το 2024 είδαμε σοβαρές και αξιόλογες βιογραφίες με ποικιλόμορφη θεματική που καταγράφουν κρίσιμες στιγμές της πρόσφατης ιστορίας και μαρτυρίες ανθρώπων που δίνουν φωνή σε άγνωστα γεγονότα. Με αισθητικό πνεύμα, με ουσιαστικές απόψεις και τοποθετήσεις ως αποτέλεσμα, προβάλλουν τη σύγχρονη ιστορία του τόπου μας. Η ταξιδιωτική λογοτεχνία και ετούτη τη χρονιά έχει παραμείνει μικρή.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει πάντα στο ανανεωμένο πνεύμα που φέρουν οι πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς. Πάντως αρκετοί από αυτούς είναι άνω των 35 ετών, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η δημιουργική σκέψη-λογοτεχνική φωνή μπορεί να ωριμάσει ανεξάρτητα από το καθορισμένο εκ του νόμου όριο ηλικίας καθώς οι εμπειρικές γνώσεις πλουτίζουν το πνεύμα. Οι νεότεροι δημιουργοί στράφηκαν κυρίως στη μικρή φόρμα του διηγήματος και της ποίησης, όπου η αμεσότητα του λόγου και το νέο ύφος χαρίζουν μια νέα φρεσκάδα, ώστε να γίνεται ιδιαίτερα αισθητή η συμβολή τους.

Ως μέλος της Επιτροπής, θεωρώ ότι η χρονιά του 2024 απέδειξε πως η ελληνική λογοτεχνία παραμένει ζωντανή, ανήσυχη και βαθιά ανθρώπινη. Οι συγγραφείς της συνεχίζουν να αναζητούν νέους τρόπους να μιλήσουν για τον κόσμο και για τον εαυτό τους. Αυτό που κυρίως πρέπει να κρατήσουμε και είναι το πλέον αισιόδοξο μήνυμα είναι πως οι αναγνώστες ανταποκρίνονται θετικά.

Άννα Γρίβα

Αποτιμώντας τη φετινή εκδοτική παραγωγή, θα σημείωνα πως αναπτύχθηκαν παρόμοιες τάσεις και κατευθύνσεις με όσες έχουν επισημανθεί κατά τα τελευταία χρόνια τόσο ως προς τη θεματολογία των επιμέρους ειδών όσο και ως προς τις γλωσσικές και υφολογικές επιλογές.

Στην κατηγορία του μυθιστορήματος, απαντάται μια πληθώρα βιβλίων με σύγχρονη θεματολογία, που θέτουν στο επίκεντρο αφενός κοινωνικά ζητήματα, όπως η μετανάστευση, η ανεργία, ο πόλεμος, αφετέρου την αποτύπωση της εσωτερικής υπαρξιακής συνθήκης του σύγχρονου ανθρώπου. Στα κοινωνικού προσανατολισμού μυθιστορήματα δεν παρατηρείται, τις περισσότερες φορές, μια ανατρεπτική και πειραματική διάθεση ως προς τις γλωσσικές επιλογές, αφού ο τρόπος γραφής επιμένει στην κυριολεξία και σε ένα ρεαλιστικό-καθημερινό λεξιλόγιο. Στα μυθιστορήματα που πραγματεύονται το εσωτερικό βίωμα και την υπαρξιακή συνθήκη, από την άλλη πλευρά, παρατηρείται σε αρκετές περιπτώσεις ένας αυτοεγκλωβισμός της γραφής μέσω της επικέντρωσης στο εγώ, το οποίο κυριαρχεί άνισα σε όλη την πλοκή. Ως πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις μυθιστορημάτων θα επέλεγα όσες εντάσσονται στις παρακάτω κατηγορίες: α) ιστορική μυθοπλασία που βασίστηκε σε μια επισταμένη μελέτη της εποχής και σε επαρκή απόδοση του «πνεύματος» αυτής, όπως εκφράζεται μέσα από τις ιδέες και την ψυχογράφηση των ηρώων (Ε. Πριοβόλου, Κ. Μέρμηγκα) β) έργα που επαναδιαπραγματεύονται τον μύθο μέσα σε ένα πλαίσιο σύγχρονης μυθοπλαστικής γραφής (Δ. Κολλιάκου) γ) μυθιστορήματα που παρουσιάζουν έναν υβριδικό χαρακτήρα εμπλέκοντας στη γραφή στοιχεία μαρτυρίας, ντοκιμαντέρ, ρεπορτάζ, κατορθώνοντας συγχρόνως να συνθέσουν έναν άρτιο καλλιτεχνικό σύνολο (Μ. Ευσταθιάδης).

Στην κατηγορία διήγημα-νουβέλα, παρατηρούνται ως προς τη θεματολογία και τους τρόπους παρόμοιες τάσεις με εκείνες που καταγράφω στο μυθιστόρημα, με δεδομένες βεβαίως τις επιμέρους διαφοροποιήσεις που επιτάσσει η μικρότερη φόρμα ως προς την επεξεργασία της πλοκής και των χαρακτήρων. Ξεχωρίζω ως προς την αρτιότητα: α) έργα ιστορικού υποβάθρου βασισμένα σε έρευνα της εποχής και της ιδιοσυγκρασίας των προσώπων, όπως η νουβέλα της Μ. Μαμαλίγκα, β) έργα που δουλεύτηκαν στη βάση του συγκερασμού μυθοπλαστικού λόγου και μαρτυρίας (Ε. Βλάχου) γ) έργα με δυναμικές σκηνικές και ψυχογραφικές αποτυπώσεις, όπως τα διηγήματα του Ν. Λυγγούρη και του Αχιλλέα ΙΙΙ δ) έργα που διερευνούν τα όρια της μικρής φόρμας (Α. Κυριακίδης, Ε. Δήμου).

Όσον αφορά την ποίηση, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν έργα τα οποία συνομιλούν άμεσα με την ελληνική αλλά και με τη διεθνή ποιητική παράδοση, καταθέτοντας γόνιμες και δημιουργικές επαναδιαπραγματεύσεις θεμάτων αλλά και αναζητήσεις που άπτονται της διαχρονίας της ποιητικής γλώσσας. Σε αυτή την κατηγορία, θα ενέτασσα τις συλλογές της Τ. Καραγεωργίου, της Ε. Κεφάλα και του Σ. Σαράκη. Άλλες ενδιαφέρουσες τάσεις είναι: α) συλλογές που λειτουργούν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, με έναν συνθετικό τρόπο συγκροτώντας «τόπους» στοχαστικών και βιωματικών αφηγήσεων (Λ. Ζαφειροπούλου, Β. Ζηλάκος, Δ. Κωτούλα), β) έργα-καταγραφές υπαρξιακών αναζητήσεων μέσα από τη χρήση ώριμων εκφραστικών τρόπων (Ζ. Δαράκη, Θ. Κοτίνη, Σ. Κουτσούνης, Π. Κυπαρίσσης) γ) συλλογές που επαναπροσδιορίζουν τη σχέση με την ιστορία μέσα από τόπους ή/και πρόσωπα του παρελθόντος (Χ. Βλαβιανός, Π. Νικολαΐδης).

Πολλά από τα βιβλία δοκιμίου-κριτικής παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την αρτιότητα και το ερευνητικό υπόβαθρο, συνομιλώντας ουσιαστικά με τη σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία αλλά και διευρύνοντας θεωρητικά ερωτήματα με διεπιστημονικό τρόπο (Ε. Διαμαντοπούλου, Β. Καρακώστας, Ε. Μπολιάκη, Σ. Τραχανάς). Ξεχωρίζουν επίσης επισταμένες μελέτες παλιότερων κειμένων της γραμματείας μέσα από πρωτότυπες συγκριτικές προσεγγίσεις και φιλοσοφικές θεωρήσεις (Δ. Γιαννακόπουλος, Αρχιμανδρίτης Βησσαρίων Κουότσης), αλλά και έργα βασισμένα στην έρευνα αρχείων (Α. Καρακατσούλη).
Αρκετά τα αξιόλογα βιβλία και στην κατηγορία της μαρτυρίας-βιογραφίας-χρονικού-ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Ξεχωρίζουν τα έργα που αξιοποίησαν ένα πλούσιο αρχειακό υλικό, θέτοντας τα θεμέλια για μελλοντικές μελέτες (Α. Ασσαέλ, Δ. Βεριώνης, Χ. Νοταρίδης, Σ. Τατίδου). Επίσης, ιδιαίτερη μνεία αξίζει σε άρτιες ιστορικές μελέτες που συγκροτούν τίτλους αναφοράς για τις ιστορικές και κοινωνικές επιστήμες (Χ. Αγριαντώνη, Ν. Αλιβιζάτος, Κ. Καρπόζηλος, Λ. Τρίχα).

Λίγα ήταν τα έργα των πρωτοεμφανιζόμενων ποιητών και πεζογράφων έως 35 ετών που ξεχώρισαν για το επαρκές επίπεδο επεξεργασίας της γλώσσας, των εκφραστικών μέσων και των θεμάτων, παρόλο που υπήρξαν ανάμεσά τους φωνές που εγείρουν προσδοκίες για το μέλλον. Εξαίρεση αποτελεί το βιβλίο του Θ. Τσομίδη, που θα χαρακτήριζα ως ένα άρτιο έργο.

Βασιλική Δημουλά

Η βιβλιοπαραγωγή του 2024 υπήρξε πλούσια και πολυσχιδής, με ευρεία κλίμακα θεματικών αναζητήσεων και εκφραστικών τρόπων σε καθεμιά από τις κατηγορίες που εξέτασε η Επιτροπή. Πέρα από την προσωπική μνήμη, το τραύμα, την υπαρξιακή αγωνία, εμφανίζεται σταθερά, μέσα από ποικίλα ειδολογικά πρίσματα, η ανησυχία για ευρύτερα εθνικά και υπερεθνικά προβλήματα σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία. Παρά το ότι στο σύνολο της παραγωγής αμιγώς λογοτεχνικών έργων (ποίηση, μυθιστόρημα, διήγημα) παρατηρούνται μάλλον συμβατικοί τρόποι κατάθεσης αυτών των προβληματισμών, ξεχωρίζουν σε όλες τις περιπτώσεις βιβλία με δυναμισμό και πρωτοτυπία. Στην κατηγορία δοκίμιο-κριτική επίσης υπήρξαν σημαντικές μελέτες στα πεδία της λογοτεχνίας, της τέχνης, της πολιτικής επιστήμης, της φιλοσοφίας των θετικών επιστημών. Σχετικά με την κατηγορία μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία αξίζει να επισημανθεί, όπως και τα προηγούμενα χρόνια, ότι ο ετερόκλητος χαρακτήρας των έργων δυσχεραίνει την υιοθέτηση ενιαίων κριτηρίων από την Επιτροπή. Τέλος, το νομικό πλαίσιο για το ηλικιακό όριο των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων (35 έτη) περιορίζει σημαντικά τον αριθμό των βιβλίων που προκρίνονται σε αυτή την κατηγορία.

Στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων, επιβεβαιώνεται για μια ακόμα φορά ότι το ηλικιακό κριτήριο των 35 ετών, έτσι όπως ορίζεται από τον νόμο, περιορίζει σημαντικά της επιλογές της Επιτροπής.

Στην κατηγορία του μυθιστορήματος, η πληθωρική παραγωγή παραμένει σε γενικές γραμμές εντός του «ορίζοντα προσδοκιών» που διαμορφώθηκε τις προηγούμενες χρονιές ως προς τη θεματολογία, αλλά και τις αφηγηματικές και γλωσσικές επιλογές, χωρίς δηλαδή έντονες «μεταμυθοπλαστικές» αγωνίες και απρόβλεπτες οπτικές σε οικεία τοπία κοινωνικού, ιστορικού, διαπροσωπικού και ψυχολογικού προβληματισμού. Ξεχώρισαν ωστόσο αξιοσημείωτες προσπάθειες μεταμοντέρνας μυθιστοριογραφίας (Πετάλας, Μάντης), ενίοτε με αφομοίωση δυστοπικών στοιχείων εμπνευσμένων από την εποχή της ψηφιακότητας και της τεχνητής νοημοσύνης (Οικονομίδης). Άλλες σημαντικές καταθέσεις αποτυπώνουν τη συμπλοκή του πραγματικού τραυματικού γεγονότος και της μυθοπλαστικής του επεξεργασίας, δικαιώνοντας ταυτόχρονα τις δυνατότητες του είδους να αναδείξει σύνθετες χρονικότητες, όπως η αναδρομικότητα του παρελθόντος (Ευσταθιάδης, Πέτσα). Στην περιοχή του τραύματος και της μνήμης εντάσσονται και βιβλία με αυτοβιογραφική πρόθεση (Κούρτοβικ), ενώ άλλα που ξεχώρισαν διευρύνουν το φάσμα της κατηγορίας με στοιχεία σύγχρονης τραγωδίας (Καρυστιάνη) ή μιας προσωπικής ανατομίας της μοναξιάς (Καρακίτσος).

Στη μικρή φόρμα των βιβλίων της κατηγορίας του διηγήματος-νουβέλας είναι ευδιάκριτες οι αναζητήσεις και οι καινοτομίες σε σχέση με τα θέματα, τις αφηγηματικές δομές, τους εκφραστικούς τρόπους, τη μεταιχμιακότητα των ειδών. Τα κείμενα αυτής της κατηγορίας διερευνούν τόσο διαπροσωπικά/ενδοοικογενειακά όσο και συλλογικά τραύματα καλύπτοντας μεγάλο γεωγραφικό και ιστορικό φάσμα και υιοθετώντας συχνά έναν πολυπρισματικό τρόπο γραφής και πειραματισμούς με την αφήγηση (Αχιλλέας ΙΙΙ, Μαρούτσου). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν συλλογές όπου διασταυρώνεται το ιστορικό και βιογραφικό στοιχείο με τη μυθοπλασία, ή συνδυάζονται θραύσματα ειδών και λόγων προκειμένου να αποδοθεί το ιστορικό δράμα μέσα από την προσωπική απώλεια (Βλάχου, Μαμαλίγκα). Έργα, επίσης, που αποτολμούν προγραμματικά την υβριδικότητα, επινοώντας νέα λεξιλόγια της σκέψης και της ευαισθησίας (Σινιόσογλου). Σημαντικές είναι και οι καταθέσεις που εδραιώνουν περαιτέρω τη μακρά συμβολή καταξιωμένων συγγραφέων στην ελληνική λογοτεχνία (Κυριακίδης).

Στην κατηγορία της ποίησης, η εκδοτική παραγωγή υπήρξε ιδιαίτερα πληθωρική, όπως και τα προηγούμενα χρόνια. Αναπόφευκτα άνιση, η παραγωγή του 2024 αποτυπώνει ωστόσο τη διαρκώς ανανεούμενη ικανότητα της ποίησης να αποδίδει αποχρώσεις της σκέψης, του συναισθήματος, της υπαρξιακής αγωνίας, που δύσκολα μεταγράφονται σε άλλες μορφές λόγου. Στο πεδίο συμπορεύονται ήδη καταξιωμένες/οι δημιουργοί με νεότερες/ους, δείχνοντας τη σταθερή έλξη που ασκεί το είδος στην Ελλάδα και τη δυναμική της εξέλιξης του. Το σώμα και η μνήμη (Κοτίνη), η μετακίνηση και η πολιτισμική διαμεσολάβηση (Κεφάλα), η φύση και ο απόηχος της οικολογικής ανησυχίας (Ζαφειροπούλου) είναι κάποιες από τις θεματικές που ξεχωρίζουν ανάγλυφα. Στα πλέον αξιοσημείωτα βιβλία της κατηγορίας, η συνομιλία με την ποιητική παράδοση και η απαιτητική τεχνική επεξεργασία κατορθώνουν ένα βαθύ υπαρξιακό απόσταγμα (Καψάλης).

Στην κατηγορία δοκίμιο-κριτική επαληθεύτηκε και με την εκδοτική παραγωγή του 2024 η σταθερή ανάπτυξη της συστηματικής μελέτης στην Ελλάδα, τόσο της φιλολογικής, με θέμα τη λογοτεχνία, όσο και της μελέτης στα πεδία των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Η νέα τροπή στη διακαλλιτεχνική προσέγγιση της λογοτεχνίας (Αγγελάτος), η επανεξέταση των ιστορικοπολιτικών συντεταγμένων σημαντικών λογοτεχνικών έργων (Παπαθεοδώρου, Τζιόβας), η ιδεολογική και πολιτισμική πρόσληψη του Κάφκα (Κουρκουβέλας), είναι ανάμεσα στις θεματικές που ξεχώρισαν. Αξιοσημείωτες είναι επίσης μελέτες που εστιάζουν στις θετικές επιστήμες και τις διασταυρώσεις τους με τη φιλοσοφία ή τον πολιτικό λόγο (Καρακώστας, Τραχανάς). Τέλος, με εξαίρεση έργα μεταιχμιακού χαρακτήρα (Καψάλης), η παραγωγή δοκιμίου (λογοτεχνικού, φιλοσοφικού, κοινωνικού) παραμένει σταθερά μειωμένη συγκριτικά με την εξειδικευμένη μελέτη στην εν λόγω κατηγορία.

Στην κατηγορία μαρτυρία-βιογραφία-χρονικό-ταξιδιωτική λογοτεχνία συγκεντρώνο­νται ετερόκλητα βιβλία, ποικίλων θεματικών και μεθοδολογικών προσεγγίσεων. Παρά το ότι αυτό δυσχεραίνει το έργο της Επιτροπής, δίνεται η ευκαιρία να αναδειχτεί πολυπρισματικά πλήθος ιστορικών περιστάσεων, κοινωνικών και πολιτικών φαινομένων, προσωπικοτήτων και θεσμών. Κοινή βάση των βιβλίων αυτής της κατηγορίας είναι η διασταύρωση της υποκειμενικής σκοπιάς με τη συστηματική μελέτη ενός συλλογικού φαινομένου, με αποτέλεσμα βέβαια κάποια από τα έργα που εξετάζονται εδώ να μπορούν να ταξινομηθούν και ως δοκίμια, ή, σε άλλες περιπτώσεις, ως αμιγώς λογοτεχνικά. Τα βιβλία που διακρίθηκαν προσφέρουν πρωτογενές και άγνωστο υλικό που φωτίζει πτυχές της ιστορίας μας (Ασσαέλ, Νοταρίδης, Αγριαντώνη), επανεξετάζουν καθοριστικές ιστορικές προσωπικότητες στον διπλό άξονα της βιογραφίας και της κοινωνικοπολιτικής μετάβασης (Τρίχα), εγγράφουν φαινόμενα που θεωρούνται ατομικά, όπως η αυτοκτονία, σε κοινωνικές και πολιτισμικές δομές (Τατίδου). Ξεχώρισε επίσης η ανανεωμένη ερμηνευτικά και μεθοδολογικά μελέτη της διεθνικής ιστορίας του ελληνικού κομμουνισμού (Καρπόζηλος), καθώς και –ενδεικτικό για το εύρος της εν λόγω κατηγορίας– η πιο προσωπική εμπλοκή βιώματος και ιστορίας μέσα από ημερολόγια και στίχους (Αγγελής). Τέλος, σημειώνεται ότι, όπως και την προηγούμενη χρονιά, απουσιάζουν από την κατηγορία τα κείμενα ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Αρχή φόρμας

Κλείνοντας, στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων, επιβεβαιώνεται για μια ακόμα φορά ότι το ηλικιακό κριτήριο των 35 ετών, έτσι όπως ορίζεται από τον νόμο, περιορίζει σημαντικά της επιλογές της Επιτροπής.

Ισμήνη Καρυωτάκη

Ανάγνωση και γραφή είναι συγγενείς εξ αίματος. Το να διαβάζεις μπορούμε να πούμε ότι είναι εξίσου συναρπαστικό με το να συγγράφεις, είναι ωστόσο και εξίσου επίπονο – όσο κι αν αυτό ακούγεται παράφωνο, από τη στιγμή μάλιστα που επιμένεις να προσεγγίσεις –να “κατακτήσεις” θα λέγαμε– νοηματικά το κείμενο του συγγραφέα ως αναγνώστης. Είναι η πρώτη φορά που συμμετέχω σε μια επιτροπή λογοτεχνικών βραβείων και κατά κάποιο τρόπο βιώνω την συμμετοχή μου ως διαγωνιζόμενη αναγνώστρια, μιας και τα βραβεία θα αποδοθούν και θα γνωστοποιηθούν στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Δεν θα επεκταθώ σε θέματα που αφορούν τη σύγκριση της φετινής ποσοτικής και ποιοτικής παραγωγής βιβλίων εκάστης κατηγορίας με την παραγωγή άλλων ετών, καθώς δεν έχω ούτε τη σχετική πληροφόρηση αλλά ούτε και πρωθύστερη ανάλογη εμπειρία. Θα περιοριστώ στα ποιοτικά και θεματικά χαρακτηριστικά της φετινής σοδειάς των βιβλίων ανά κατηγορία.

Τα περισσότερα κείμενα που έφτασαν στα χέρια μου στην κατηγορία του μυθιστορήματος περιορίζονται στη μικρή φόρμα, η γραφή τους ωστόσο είναι πυκνή. Τα θέματά τους είναι ποικίλα με πολλά από αυτά να ενισχύουν το αναγνωστικό ενδιαφέρον και να επιδεικνύουν ελκυστικές μορφές αφήγησης. Παρακάτω αναφέρω κάποιες από αυτές: ένας κατάδικος μεταμορφώνεται σε αφηγητή, ενώ ο συγγραφέας σε ερευνητή της ιστορίας του (Ευσταθιάδης), ο απομονωμένος σε ένα ορεινό χωριό φύλακας-ήρωας αναμετριέται με τη φύση του δάσους και ταυτόχρονα με τον εαυτό του (Καρακίτσος), ταξιδεύουμε σ’ ένα παραδείσιο νησί του Αιγαίου ποντάροντας στις ουτοπικές του δυνατότητες παρά το ότι το μέλλον μας διαφαίνεται περισσότερο παρά ποτέ αμφίβολο (Πετάλας), αναρωτιόμαστε κατά ποσό είναι δυνατόν να απαλλαχτούμε από το υπαρξιακό άγχος αντιπαλεύοντας την ασύδοτη πραγματικότητα (Οικονομίδης), ο ήρωας μιας νουάρ μυθιστορίας θέτει τον εαυτό του σε κίνδυνο εισχωρώντας στη σκοτεινή δράση της ακροδεξιάς στην Ελλάδα (Μαλαφέκας), οι οικογένειες (πατέρες, μητέρες, παιδιά) έρχονται αντιμέτωπες με τα λάθη τους και την εποχή που διανύουν (Νικολαΐδου), το προσωπικό βίωμα του ήρωα γίνεται εφιάλτης και στοιχειώνει την καθημερινότητα και τις σχέσεις του με τον κοινωνικό περίγυρο (Πέτσα), ο θάνατος της μητέρας γίνεται έναυσμα για την επανεκτίμηση της σχέσης μάνας-γιου (Κούρτοβικ) και εκεί που μαίνεται ο πόλεμος γιαγιά και εγγονή “ζουν” την κατάρρευση του κόσμου που τους περιβάλλει (Γκανάσου). Θα κλείσω με μια ηρωίδα-αφηγήτρια που μας παρασέρνει και μας ξεναγεί τόσο στο ταξίδι της στην άκρη της γης όσο και στην άκρη του εσωτερικού της κόσμου (Ντούμπρου).

Στην κατηγορία του διηγήματος-νουβέλας η παραγωγή είναι πράγματι αξιοσημείωτη όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά. Αναδεικνύονται αξιόλογα έργα με ποικίλους τρόπους γραφής διαφορετικού ύφους και γλωσσικής έκφρασης. Θεματικά τόσο τα διηγήματα όσο και οι νουβέλες κινούνται σε ένα μεγάλο εύρος. Το προσωπικό διαλέγεται με το κοινωνικό και την Ιστορία, οι κοινωνικές σχέσεις με τον έρωτα και την απώλεια, με την απουσία και τον θάνατο, οι περιηγήσεις κάνουν διάλογο με το αστικό τοπίο φτάνοντας ως τις φτωχογειτονιές και τα άγονα χωράφια, το ταξίδι στην ξένη χώρα συνομιλεί με τους μητρικούς προγόνους, οι μύθοι μπολιάζονται με χιούμορ μεταποιούμενοι σε αφηγηματικό υλικό, και η πραγματικότητα μεταμορφώνεται σε μια θεσπέσια οργανωμένη μυθοπλασία. Εντυπωσιακά επίσης είναι τα έργα των Κυπρίων συγγραφέων, με ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία, αναφερόμενα σε κοινωνικά, ιστορικά και σύγχρονα θέματα όπου σκιαγραφείται η ματαιότητα και ο παραλογισμός των σύγχρονων γεωπολιτικών δεδομένων.

Στην κατηγορία της ποίησης εμφανίζονται παλαιότεροι και νεότεροι ποιητές δίνοντάς μας ξεχωριστές και αξιόλογες συλλογές. Σε πολλές συναντούμε λόγο βιωματικό με αμεσότητα προφορικής επικοινωνίας, ο στίχος τους είναι ελεύθερος και ενώ η ομοιοκαταληξία απουσιάζει ο ρυθμός του λόγου σε παραπέμπει σε αυτήν, πολύ συχνά δε έχουμε πεζογραφικά κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή με ή χωρίς αφηγηματική δομή. Τα θέματά τους καταγράφουν τον σύγχρονο κόσμο, εξερευνούν πτυχές του γυναικείου ψυχισμού, ρίχνουν φως στις σκοτεινές γωνίες του “εγώ”, διαλέγονται με τη ζωή και τον θάνατο, αναφέρονται στη μοναξιά ως περίκλειστο τόπο, στα όνειρα και στη φαντασία έναντι της πραγματικότητας, υπερασπίζονται τις αυστηρά ιδιωτικές στιγμές όπως στιγμιότυπα της σχέσης μάνας-κόρης, ενώ άλλα είναι ποιητικά οδοιπορικά ή ακόμη συνάδουν με το δημοτικό τραγούδι και στίχους της αρχαιότητας.

Οι μελέτες της κατηγορίας δοκιμίου-κριτικής καλύπτουν μια αρκετά ευρεία γκάμα θεμάτων, εξαιρετικά ικανών προς έρευνα και αναζήτηση. Σημαντικά βιβλία της κατηγορίας προέρχονται από τον χώρο της πολιτικής, της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας και της τέχνης με αντίστοιχα θέματα όπως: τη χαρτογράφηση των ακροδεξιών και εθνικιστικών ιδεών μετά τη μεταπολίτευση, την συνάφεια λογοτεχνικών κειμένων και καλλιτεχνικών έργων και τον φιλοσοφικό στοχασμό όσον αφορά τον χαρακτήρα και τη φύση της γνώσης. Συγκινησιακά φορτισμένες είναι η πρωτογενής έρευνα για τη σκοτεινή πλευρά της ζωής του Ανδρέα Καρκαβίτσα με τις διαψεύσεις και την πολιτική βία που υπέστη, όπως επίσης και οι ποιητικές εκδοχές της θρηνωδίας για τις μοιραίες απώλειες της ζωής. Προσωπικά με συνάρπασαν για το εύρος των πληροφοριών τους τόσο η αρχειακή έρευνα για τη σχέση λογοτεχνίας και ιστορίας όσον αφορά τις Ακυβέρνητες πολιτείες του Τσίρκα όσο και η προβληματική της ζωής και του έργου του Κάφκα που έφτασε να προκαλέσει τη σχάση του κόσμου στα μέσα του 20ού αιώνα.

Στην κατηγορία μαρτυρία-βιογραφία-χρονικό-ταξιδιωτική λογοτεχνία είναι εντυπω­σιακή η ειδολογική διαφορετικότητα και ως εκ τούτου η ανομοιότητα των καταθέσεων. Το πεδίο είναι ευρύτατο και ετερόκλητο με θέματα ιστορικά, κοινωνικά μέχρι και βιωματικά. Ανάμεσα τους: Ο ρόλος των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών –και ειδικότερα της SOE– στην Ελλάδα, η σταδιακή μετάβαση του κομμουνιστικού κινήματος από το διεθνικό στο εθνικό πεδίο, η γυναικεία χειραφέτηση, η ροή των πληροφοριών στη Μικρασιατική Εκστρατεία – σπάνιο και πρωτότυπο έργο, τα μαρτύρια Εβραίων και χριστιανών σε έργα σιδηροδρομικά, οδοποιίας, λατομείων από τους Ναζί, η ιστορία ενός ελληνικού νησιού, της Σύρου, που ανέπτυξε 96 βιομηχανικές επιχειρήσεις, αλλά και η μαρτυρία-ημερολόγιο όπου η καθημερινότητα και το διηνεκές εναλλάσσονται.

Λίγα είναι τα αξιοσημείωτα βιβλία στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων, καθώς ενώ υπάρχουν πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς με εξαιρετικές επιδόσεις αποκλείονται λόγω ηλικιακού ορίου.

Βασίλης Λέτσιος

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του μυθιστορήματος ανέδειξε με συνέπεια τη στροφή της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας προς μορφές αφήγησης που επαναδιαπραγματεύονται τη σχέση ιδιωτικού βιώματος και συλλογικής ιστορίας, συχνά μέσα από υβριδικούς αφηγηματικούς τρόπους και πολυεστιακές δομές. Μυθιστορήματα όπως το Αυτός ο χειμώνας του Δημήτρη Καρακίτσου και οι Κορνιζωμένοι της Ιωάννας Καρυστιάνη επεξεργάζονται την εμπειρία της απώλειας, της σιωπής και της μνήμης μέσα από εσωτερικευμένες αφηγήσεις, όπου η ιστορία λειτουργεί ως υπόγεια, αλλά καθοριστική, δύναμη. Παράλληλα, έργα όπως Ο ήχος της σιωπής της του Δημοσθένη Κούρτοβικ και Δικά μας παιδιά της Σοφίας Νικολαΐδου επανενεργοποιούν τον πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό, αξιοποιώντας στοιχεία ντοκουμέντου, ιστορικής αναδρομής και ηθικού διλήμματος, σε διάλογο με ευρύτερες ευρωπαϊκές τάσεις της κοινωνικής μυθοπλασίας. Στην ίδια κατεύθυνση, αλλά με μεγαλύτερη έμφαση στη γλωσσική υλικότητα και την αφηγηματική οικονομία, κινούνται οι Γιακαράντες του Φοίβου Οικονομίδη και το Δεν θ’ αργήσω της Βασιλικής Πέτσα, όπου ο ρεαλισμός διασταυρώνεται με υπαρξιακές και ψυχολογικές αποχρώσεις. Τέλος, έργα όπως η Κυμύλη ή η νήσος των δυνατοτήτων του Άγη Πετάλα και το Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή της Ελένης Πριοβόλου διευρύνουν το πεδίο της μυθιστορηματικής αναπαράστασης προς αλληγορικές και ιστορικές κατευθύνσεις, επιβεβαιώνοντας την πολυμορφία και τη θεματική ωριμότητα της ελληνικής πεζογραφίας της χρονιάς, καθώς και τη σταθερή της συνομιλία με διεθνή αφηγηματικά πρότυπα.

Η παραγωγή στην κατηγορία του διηγήματος-νουβέλας το 2024 επιβεβαίωσε τη διαρκή ζωτικότητα και την αφηγηματική πυκνότητα της μικρής φόρμας στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, με έμφαση στην οικονομία των μέσων, την υπαινικτικότητα και την πολυσημία. Συλλογές όπως το Τέλος πάντων του Αχιλλέα ΙΙΙ, το Νατάλια Στ. της Ελεάννας Βλάχου και το Εκείνοι που δεν έφυγαν της Αταλάντης Ευριπίδου εστιάζουν σε οριακές στιγμές του καθημερινού και σε πρόσωπα που κινούνται στο περιθώριο της δημόσιας αφήγησης, αναδεικνύοντας τη μικροϊστορία ως προνομιακό πεδίο στοχασμού πάνω στη μνήμη, την απουσία και τη ρωγμή της κανονικότητας. Παράλληλα, στο Το κερί του Καρτέσιου και άλλα διηγήματα του Αχιλλέα Κυριακίδη και στις Εφτά ιστορίες της άνοιξης του Νίκου Λυγγούρη, η αφηγηματική συμπύκνωση συνομιλεί με φιλοσοφικές, μεταμυθοπλαστικές και στοχαστικές διαστάσεις, σε συγγένεια με κεντροευρωπαϊκές και λατινογενείς παραδόσεις του διηγήματος. Η συλλογή Μερκάντο της Μαρίας Μαμαλίγκα, όπως και το Ντόμινο. Η τέχνη των αλυσιδωτών πτώσεων της Έλενας Μαρούτσου, αξιοποιούν δομές αλληλουχίας και θεματικής διασύνδεσης, αναδεικνύοντας τη συλλογή ως ενιαίο αφηγηματικό σύνολο. Τέλος, το Απομονωτήριο λοιμύποπτων ζώων του Νικήτα Σινιόσογλου και το Φάλτσα κεφαλής του Γιώργου Σκαμπαρδώνη επιβεβαιώνουν τη δυναμική του σύγχρονου διηγήματος να λειτουργεί ως χώρος ειρωνείας, αλληγορίας και κοινωνικού σχολιασμού, συγκροτώντας ένα πεδίο όπου η ελληνική μικρή φόρμα συνομιλεί δημιουργικά με διεθνείς αφηγηματικές πρακτικές και παραδόσεις.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία της ποίησης ανέδειξε με σαφήνεια μια ποικιλία φωνών και μορφών που κινούνται ανάμεσα στην εξομολογητική ένταση, τη στοχαστική συμπύκνωση και την αναστοχαστική επανεγγραφή της παράδοσης. Συλλογές όπως το Accordion της Ζέφης Δαράκη και το Με το σώμα της Θεώνης Κοτίνη διερευνούν τη σωματικότητα, τον ρυθμό και τη μουσικότητα του ποιητικού λόγου, αξιοποιώντας την αποσπασματικότητα και την υλικότητα της γλώσσας ως οργανικά στοιχεία της σύνθεσης. Στο Φύση μισή. Τα χειρόγραφα από το σπίτι του λόφου της Λένιας Ζαφειροπούλου και στο Όπως οι αμπελουργοί του Διονύση Καψάλη, η ποίηση λειτουργεί ως πεδίο στοχασμού πάνω στη μνήμη, τον χρόνο και τη φθορά, σε μια διακριτική συνομιλία με τη νεοτερική και μετανεοτερική ευρωπαϊκή λυρική παράδοση. Παράλληλα, στο Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ. Μικρή ανθολογία προβλημάτων του Κώστα Καναβούρη και στο Direct Orient της Ελένης Κεφάλα, αναδεικνύεται η δυναμική της ποιητικής αφήγησης και της πολιτισμικής μετατόπισης, με αναφορές στον κινηματογράφο, τη γεωγραφία και τη διαπολιτισμική εμπειρία. Τέλος, συλλογές όπως το Tattoo του Πάνου Κυπαρίσση και η Λάμια της Δήμητρας Κωτούλα αξιοποιούν τον μύθο, την εικόνα και την ειρωνεία για να επαναπροσδιορίσουν σύγχρονες ταυτότητες και υπαρξιακές εντάσεις, επιβεβαιώνοντας την πολυφωνία, τη θεματική τόλμη και τη διαρκή ανανέωση της ελληνικής ποίησης της χρονιάς.

Η παραγωγή το 2024 στην κατηγορία δοκιμίου-κριτικής ανέδειξε έναν ιδιαίτερα γόνιμο και πολυδιάστατο χώρο, όπου η λογοτεχνική ανάλυση, η πολιτισμική θεωρία και ο επιστημονικός στοχασμός συνυπάρχουν δημιουργικά, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια και τις δυνατότητες του είδους. Μελέτες όπως εκείνη του Δημήτρη Αγγελάτου για τις διαμεσικές σχέσεις λογοτεχνίας και γλυπτικής και το έργο του Διονύση Καψάλη για τις μεταμορφώσεις του πένθους συνδυάζουν φιλολογική ακρίβεια και ερμηνευτική ευαισθησία, εντάσσοντας τη νεοελληνική ποίηση σε ευρύτερα αισθητικά και θεωρητικά συμφραζόμενα. Παράλληλα, δοκίμια όπως το Το ξίφος του πνεύματος της Άννας Καρακατσούλη και το Ο κύκλος του Στέφανου Τραχανά αναδεικνύουν τη στενή διαπλοκή λόγου, γνώσης και πολιτικής, φωτίζοντας ζητήματα πολιτισμικής ηγεμονίας, δημοκρατίας και δημόσιας ευθύνης της επιστήμης σε ανήσυχους καιρούς. Στον χώρο της θεωρίας και της ιστορίας των ιδεών, έργα όπως η Φιλοσοφία της Φυσικής του Βασίλειου Καρακώστα και η μελέτη του Λυκούργου Κουρκουβέλα για τον Φραντς Κάφκα εντάσσουν την ελληνική βιβλιογραφία σε έναν γόνιμο διάλογο με τη διεθνή φιλοσοφική και κριτική παράδοση. Τέλος, οι μελέτες του Γιάννη Παπαθεοδώρου, του Δημήτρη Τζιόβα και του Δημήτρη Κ. Ψυχογιού επιβεβαιώνουν τη δυναμική της σύγχρονης νεοελληνικής κριτικής να επανεξετάζει το λογοτεχνικό παρελθόν υπό το πρίσμα της μνήμης, του τραύματος και της πολιτικής ιστορίας, συγκροτώντας ένα σώμα λόγου που συνδυάζει επιστημονική τεκμηρίωση, θεωρητική επάρκεια και ουσιαστική συμβολή στον δημόσιο διάλογο.

Η παρουσία πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων στη λογοτεχνική παραγωγή του 2024 ανέδειξε νέες φωνές με σαφή συνείδηση της παράδοσης, αλλά και με διάθεση ανανέωσης των εκφραστικών και θεματικών ορίων. Η ποιητική συλλογή Μήτερ ημών της Μαρίνας Παπούλα επεξεργάζεται την πραγματικότητα μέσα από μια συμπυκνωμένη, συχνά τελετουργική γραφή, όπου το προσωπικό βίωμα μετασχηματίζεται σε συλλογικό συμβολικό φορτίο. Στο Ετερόκλητα της Εύης Σέμπου, η υβριδική μορφή και η αποσπασματική σύνθεση λειτουργούν ως τρόποι διερεύνησης της ταυτότητας, της μνήμης και της καθημερινής εμπειρίας, σε συγγένεια με σύγχρονες ευρωπαϊκές τάσεις της αυτοαναφορικής και δοκιμιακής γραφής. Τέλος, το μυθιστόρημα Η γέννα. Μια ιστορία σε τρεις εποχές του Θοδωρή Τσομίδη επιχειρεί μια πολυεπίπεδη αφήγηση που διατρέχει διαφορετικά χρονικά επίπεδα, συνδέοντας το ατομικό και το ιστορικό μέσα από μια σύνθεση που αξιοποιεί τόσο τον ρεαλισμό όσο και τη συμβολική φόρτιση. Συνολικά, τα έργα των πρωτοεμφανιζόμενων της χρονιάς καταδεικνύουν μια ώριμη πρώτη παρουσία, με θεματική τόλμη και μορφική συνείδηση, επιβεβαιώνοντας τη δυναμική ανανέωσης του σύγχρονου ελληνικού λογοτεχνικού πεδίου.

Ηλίας Παπαμόσχος

Είναι λογικό ευάριθμοι, σε σχέση με τη συνολική εκδοτική παραγωγή, τίτλοι να απασχολούν τη σοβαρή κρίση μας. Εντούτοις, ξεχνώντας εντελώς την καρκινωματώδη ανάπτυξη των μη εχόντων λόγο ύπαρξης, διόλου λίγοι δεν είναι οι αξιόλογοι τίτλοι που εκδόθηκαν το 2024 σε όλες τις κατηγορίες. Το πρόβλημα θα ήταν αν η ημιμάθεια, η μετριότητα, ως άλλη μαύρη τρύπα, αφομοίωνε τη σύνολη εκδοτική παραγωγή. Οπότε το ότι αρκετοί τίτλοι όχι μόνο διασώζονται, αλλά και ξεχωρίζουν, μόνον παρήγορο μπορεί να είναι. Αλλά και φυσικό, εφόσον πρόκειται για παραγωγές παράλληλων συμπάντων, στην ποιότητα ταγμένο το ένα, στην αγωνία για τη συνέχεια, την ανανέωση, τη μακροημέρευση των ειδών, στη ματαιόδοξη και ναρκισσιστική κενότητα το άλλο.

Η συγκατοίκησή του [διηγήματος] με τη νουβέλα (φαινόμενο που παρατηρείται και στην άλλη κατηγορία, της μαρτυρίας-χρονικού) δυσκολεύει το έργο της επιτροπής και «αδικεί» συγγραφείς και βιβλία.

Το 2024 ήταν εύφορη χρονιά, με πιο επιτυχημένες, με κατηγορίες αιχμής θα έλεγα εκείνες του διηγήματος-νουβέλας και της μαρτυρίας-χρονικού. Σίγουρα αυτό οφείλεται και στο γεγονός πως πρόκειται για κατηγορίες δίκλωνες. Η ανθοφορία του διηγήματος δεν είναι κάτι καινούργιο, η σοβαρότητα και η αγάπη με τις οποίες προσορμίζονται στο είδος οι νεήλυδες, αλλά κι η συνέπεια και εντιμότητα των παλαιοτέρων την εξασφαλίζουν. Η συγκατοίκησή του με τη νουβέλα (φαινόμενο που παρατηρείται και στην άλλη κατηγορία, της μαρτυρίας-χρονικού) δυσκολεύει το έργο της επιτροπής και «αδικεί» συγγραφείς και βιβλία.

Στην πεζογραφία μπορεί να μην ανιχνεύθηκαν ανανεωτικές των ειδών αφηγήσεις, όμως η έλλειψη αυτού του ξαφνιάσματος δεν βάρυνε, μήτε έκανε ανιαρό το έργο της επιτροπής. Μπορεί και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, ατμόσφαιρα αναχρονισμού και υποχώρησης, να μην ευνοεί τέτοιου είδους προχωρήματα, ας ελπίσουμε όμως ότι, όπως έχει αποδειχθεί στο παρελθόν, η εποχή της συντήρησης, της υποχώρησης γεννούν τα αντίβαρα της ανανέωσης και των δημιουργικών ρήξεων.

Στην κατηγορία του μυθιστορήματος οι πιο ενδιαφέρουσες καταθέσεις σημειώθηκαν από τους έμπειρους στο είδος με τα θέματα να ποικίλουν, κινούμενα από την καταβύθιση στη μητρική καταγωγή ως προσπάθεια αυτογνωσίας ηλικιωμένων υιών (Δημοσθένης Κούρτοβικ, Ο ήχος της σιωπής της) μέχρι την ακτινογραφία της σημερινής γενιάς μέσα από τον παραμορφωτικό καθρέφτη της τεχνολογίας και των σύγχρονων μορφών της νεανικής υποκουλτούρας (Φοίβος Οικονομίδης, Γιακαράντες – Σοφία Νικολαΐδου, Δικά μας παιδιά), από το συλλογικό τραύμα και την τραγική εσωτερίκευσή του (Βασιλική Πέτσα, Δεν θ’ αργήσω) ως την αναμόχλευση εγκλημάτων του παρελθόντος τα οποία φωτίζουν την ανθρώπινη κατάσταση και κατ’ επέκταση το παρόν και το μέλλον του είδους μας (Μίνως Ευσταθιάδης, Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους). Ενδιαφέρον επίσης παρουσίασε το μπόλιασμα αρχαίων μύθων στη σύγχρονη ανθρώπινη περιπέτεια και δη στο κολοσσιαίο και συνεχώς επιδεινούμενο πρόβλημα της βίαιης μετανάστευσης (Μαρία Σκιαδαρέση, Αντιγόνη απ’ το Πουσκάρ – Δήμητρα Κολλιάκου, Καλυψώ), αλλά κι η ανάδυση διά του μυθιστορήματος λανθανόντων προσώπων της ιστορίας, που καθίστανται επίκαιρα, καθώς λειτουργούν ως παραδείγματα αλλά κι ανάσες ελπίδας σε καιρούς σαν τον δικό μας (Ελένη Πριοβόλου, Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή).

Στην κατηγορία του διηγήματος-νουβέλας, όπου σταθερά έχουμε στιβαρές καταθέσεις, τόσο σε επίπεδο θεματικής όσο και πραγμάτευσής της, πλην των βετεράνων του είδους, οι οποίοι εμπλουτίζουν την παραγωγή τους είτε πηγαίνοντας παραπέρα στον δρόμο που χάραξαν είτε ανανεώνονται μετατοπίζοντας τον αφηγηματικό χώρο και ευρύνοντας τον αφηγηματικό τους φακό (Αχιλλέας Κυριακίδης, Το κερί του Καρτέσιου – Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Φάλτσα κεφαλής), έχουμε και νεοεισερχόμενους στην πεζογραφία με ώριμες καταθέσεις τόσο στο διήγημα όσο και στη νουβέλα, πράγμα που μας κάνει να αισιοδοξούμε (Θοδωρής Τσομίδης, Η γέννα – Γιώτα Ταχταρά, Οχτώ λεπτά – Κατερίνα Διάμεση, Όπως αξίζει να πεθαίνουν οι άνθρωποι). Επίσης υπάρχουν αξιόλογες υβριδικής φύσης γραφές που άπτονται των σύγχρονων βιοηθικών προβλημάτων (Νικήτας Σινιόσογλου, Απομονωτήριο λοιμυπόπτων ζώων), αλλά και άλλες που διαρρηγνύουν τον σκοτεινό και άραχλο χώρο του παράδοξου, του τερατώδους και του παραμυθητικού, ανανεώνοντας μια τάση της όψιμης διηγηματογραφικής μας παραγωγής (Αταλάντη Ευριπίδου, Εκείνοι που δεν έφυγαν). Πάντως, τα πιο αξιόλογα έργα της κατηγορίας είναι γραμμένα από γυναίκες, έργα γραμμένα με ευαισθησία που στιγμές στιγμές γίνονται σπαρακτικά και μας κερδίζουν με τη μεγαλοσύνη τους, να διαυγάσουν την αξία της ενσυναίσθησης.

Στην κατηγορία της ποίησης παρατηρείται κάθε χρονιά αναίτια συσσώρευση τίτλων, με την κατάσταση να σώζεται από τις ώριμες καταθέσεις κάποιων βετεράνων (Διονύσης Καψάλης, Όπως οι Αμπελουργοί – Πάνος Κυπαρίσσης, Tatoo – Ζέφη Δαράκη, Accordion – Θεώνη Κοτίνη, Με το σώμα – Τηλέμαχος Χυτήρης, Το ταξίδι) αλλά κι από ολόφρεσκες κάποιων που γνωρίζουν γιατί αποτόλμησαν (Μαρίνα Παπούλα, Πάτερ ημών – Χριστίνα Λιναρδάκη, ΣΚΠ). Αξιόλογες καταθέσεις κι από ποιήτριες που με συνέπεια και σοβαρότητα συνεχίζουν την προσφορά τους (Λένια Ζαφειροπούλου, Φύση μισή – Δήμητρα Κωτούλα, Λάμια). Κρίμα, γιατί οι διακρίσεις της ελληνικής ποίησης για άλλα προϊδέαζαν.

Στην κατηγορία του δοκιμίου-κριτικής ευάριθμες είναι οι εντελείς καταθέσεις. Πρόκειται για αναλύσεις που δεν περιορίζονται στα καθ’ υμάς, αλλά ουσιαστικά τα παντρεύουν με τα έξωθεν. Μελέτες για τη θέση, για την αξία, αλλά και για την αποστολή της επιστήμης σε δύστηνους καιρούς (Στέφανος Τραχανάς, Ο Κύκλος. Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς), εργασίες για την κυοφορία του πένθους σε ελεγειακούς και επιτύμβιους τόνους (Διονύσης Καψάλης, Ελεγεία και επιτύμβιο), έργα για την εργαλειοποίηση της λογοτεχνίας από την πολιτική, αλλά και διαύγασής της μέσα από εμβληματικές λογοτεχνικές καταθέσεις (Γιάννης Παπαθεοδώρου, Άγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα – Λυκούργος Κουρκουβέλας, Φραντς Κάφκα. Πολιτική και κουλτούρα στη μεταπολεμική εποχή).

Άλλη μια κατηγορία στην οποία οι επιλογές είναι δύσκολες λόγω των πολλών αξιόλογων καταθέσεων είναι της μαρτυρίας-χρονικού-βιογραφίας-ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για κατηγορία στην οποία συσσωρεύονται εργασίες βιολογικής θα έλεγα κρισιμότητας, καθώς πρόκειται για έργα τα οποία φωτίζουν την κοινωνική, την πολιτική, την ιστορική, την εθνική εντέλει αυτογνωσία μας. Εντελεχείς ιστορικές βιογραφίες (Λύντια Τρίχα, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος), γενεαλογικές καταβυθίσεις για την κατανόηση σύγχρονων κοινωνικών προβλημάτων (Σοφία Τατίδου, Οι αυτοκτονίες των γυναικών στην Ελλάδα με την έλευση του 20ού αιώνα), ξεδίπλωμα ιστορικών πτυχών που άπτονται εθνικών δραμάτων (Χρήστος Νοταρίδης, Οι τηλεγραφητές της Μικρασίας – Ανδρέας Ασσαέλ, Στα κάτεργα του θανάτου – Κωνσταντίνος Καψάσκης, Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες στην Ελλάδα). Έχουμε επίσης στην κατηγορία αυτή αξιόλογη υβριδική κατάθεση που πλέκει το ημερολόγιο με την καθαυτό δημιουργία καθώς και με τον ποικιλότροπο και ποικιλόστοχο στοχασμό (Δημήτρης Αγγελής, Σκίτσα δρόμων και έναστρης νύχτας), όπως και ανθρωπολογική προσέγγιση πάλαι ποτέ πλούσιων παραδόσεων, θρύλων, εθίμων και μικροϊστοριών της ελληνικής υπαίθρου (Βασίλης Νιτσιάκος, Και το σώμα θυμάται).

Στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων φρονώ ότι η επιτροπή δεν θα αντιμετωπίσει δυσκολίες, καθώς προσφέρονται επαρκή σε ποιότητα έργα τόσο από τον χώρο της ποίησης, όσο και από εκείνον της πεζογραφίας.

Ντίνα Σαρακηνού

Με στόχο μια όσο το δυνατόν ουσιαστική αποτίμηση της λογοτεχνικής παραγωγής του 2024, επιχειρείται η ανάδειξη των βασικών τάσεων που διαμορφώθηκαν σε μια χρονιά με πλούσια βιβλιοπαραγωγή τόσο ως προς την ποικιλία θεμάτων όσο και ως προς τις υφολογικές προσεγγίσεις, με έργα που διακρίθηκαν για την ψυχογραφική τους ευκρίνεια και τη φιλοσοφική τους στόχευση στο μυθιστόρημα και στο διήγημα-νουβέλα, αλλά και για τα τεκμηριωμένα δοκίμια και μαρτυρίες-χρονικά-βιογραφίες, καρπούς πολυετούς έρευνας και συστηματικής μελέτης, καθώς και για τις στέρεες και απαιτητικές ποιητικές συνθέσεις. Αναφέρω ενδεικτικά κάποια βιβλία που έκρινα ως αξιοσημείωτα, χωρίς να παραγνωρίζεται η παρουσία και άλλων σημαντικών έργων, με στόχο να σκιαγραφήσω την κατεύθυνση και τις αισθητικές αναζητήσεις που χαρακτήρισαν την πορεία της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας και κριτικής το 2024.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του μυθιστορήματος διακρίνεται από έντονη ιστορική και υπαρξιακή φόρτιση, με έργα που επανεξετάζουν το παρελθόν όχι ως κλειστό αφήγημα, αλλά ως ενεργό πεδίο τραύματος, μνήμης και στοχασμού. Είναι εμφανής η στροφή προς πυκνές, απαιτητικές αφηγήσεις, όπου η ιστορία, η μνήμη και η προσωπική εμπειρία συνυφαίνονται σε σύνθετα και ουσιαστικά λογοτεχνικά σχήματα. Στο Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή, η Ελένη Πριοβόλου επαναφέρει στο προσκήνιο την ουσιαστική αλλά παραγνωρισμένη μορφή του Χριστόδουλου Παμπλέκη, συνδέοντας τη βιογραφική αφήγηση με τη σύγκρουση Διαφωτισμού και σκοταδισμού. Στο Δεν θ’ αργήσω, η Βασιλική Πέτσα μεταγράφει την ιστορική εμπειρία σε ένα παρόν διαρκούς πληγής, όπου το τραύμα δεν ανήκει στο παρελθόν αλλά επιμένει ως βιωμένη κατάσταση. Ο Άγης Πετάλας, στο Κυμύλη ή η νήσος των δυνατοτήτων, κινείται σε ένα ετερόκλητο, μεταμοντέρνο μυθιστορηματικό πεδίο διερευνώντας τα όρια της αφήγησης. Στο Ο ήχος της σιωπής της, ο Δημοσθένης Κούρτοβικ αρθρώνει μια αυτοβιογραφική αφήγηση με διάσπαρτα μυθοπλαστικά στοιχεία, όπου το παρελθόν αναδύεται επώδυνο και αναδιαμορφώνεται υπό το φως του παρόντος. Ο Δημήτρης Καρακίτσος, στο Αυτός ο χειμώνας, τοποθετεί έναν μοναχικό ήρωα σε έναν κόσμο σιωπής και απογύμνωσης, όπου το χιόνι καθορίζει την εμπειρία και τη συνθήκη της ύπαρξης. Στο Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους, ο Μίνως Ευσταθιάδης εμπλέκει τον αναγνώστη σε ένα ανοιχτό πεδίο αμφιβολίας, καλώντας τον να κινηθεί ανάμεσα σε στοιχεία, σιωπές και ενδεχόμενα.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του διηγήματος-νουβέλας ανέδειξε μια αξιοσημείωτη ποικιλία αφηγηματικών τρόπων και θεματικών εστιάσεων, επιβεβαιώνοντας τη δυναμική της μικρής φόρμας. Στο Στο χέρι αστέρια, ο Τάσος Αλεξιάδης στρέφεται στις άκρες της ανθρώπινης ζωής, ανιχνεύοντας την παιδική ηλικία και τα γηρατειά. Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, στο Φάλτσα κεφαλής, παραδίδει διηγήματα άμεσης αφηγηματικής έντασης, όπου το τραγικό συνυπάρχει με το κωμικό και το χιούμορ λειτουργεί απομυθοποιητικά. Στο Απομονωτήριο λοιμυπόπτων ζώων, ο Νικήτας Σινιόσογλου συνδυάζει αφήγηση και φιλοσοφικό στοχασμό, προτείνοντας μια μη ανθρωποκεντρική ματιά στον κόσμο. Η Μαρία Μαμαλίγκα, στο Μερκάντο, αξιοποιεί μια γλώσσα υψηλής πλαστικότητας, με εναλλαγές αφηγηματικών προσώπων και ημερολογιακές παρεμβολές, ενώ ο Νίκος Λυγγούρης, στο Εφτά ιστορίες της άνοιξης, υφαίνει ένα πολυεπίπεδο αφηγηματικό πλέγμα, όπου οι τέχνες, οι επιστήμες και η φιλοσοφία ενσωματώνονται στη μνήμη των ηρώων. Στο Εκείνοι που δεν έφυγαν, η Αταλάντη Ευριπίδου μεταφέρει τον αναγνώστη σε ανοίκειες και συχνά σκοτεινές περιοχές, όπου το μυθικό και το περιθωριακό συνυπάρχουν, ενώ στο Τέλος πάντων, ο Αχιλλέας ΙΙΙ αντιμετωπίζει το λογοτεχνικό παίγνιο όχι ως ελαφρότητα, αλλά ως σοβαρό αφηγηματικό εργαλείο, με υφέρπον χιούμορ, στραμμένο προς τη μοίρα και τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία της ποίησης διακρίνεται από έντονη ενσώματη, υπαρξιακή και στοχαστική κατεύθυνση, με συλλογές που αντιμετωπίζουν την ποίηση ως πεδίο δοκιμής της εμπειρίας και της γλώσσας. Στο Με το σώμα η Θεώνη Κοτίνη αναπτύσσει μια γραφή βαθιά σωματοποιημένη, όπου συγκεράζονται διαφορετικές αισθητικές ποιότητες, ενώ στο Tattoo του Πάνου Κυπαρίσση ο αναγνώστης αναμετριέται με την εσωτερική πάλη της σκέψης, τους επίμονους λογισμούς και το βάρος μιας ζωής που δεν προσφέρεται σε εύκολες αναλύσεις. Η Κορίνα Καλούδη στο Άλλος ο φόβος τώρα αρθρώνει μια υπαινικτική συνομιλία για τη ρευστότητα των σχέσεων, με τη μητέρα να λειτουργεί ως κεντρικός συναισθηματικός και συμβολικός άξονας. Στο Direct Orient η Ελένη Κεφάλα οικοδομεί ένα ποιητικό μυστήριο διαρκούς εγρήγορσης που συνομιλεί δημιουργικά με το Έπος του Γκιλγκαμές, ενώ στο Όπως οι αμπελουργοί ο Διονύσης Καψάλης αναπτύσσει μια ώριμη σύνθεση όπου η μνήμη λειτουργεί ως χώρος απώλειας, επιστροφής και στοχασμού, διαπερνώντας τους στίχους με αίσθηση ιστορικού και υπαρξιακού βάρους. Ο Κώστας Καναβούρης στο Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ. Μικρή ανθολογία προβλημάτων στοχάζεται, μεταξύ άλλων, τη συγκινησιακή περιπέτεια της ύπαρξης απέναντι στο επέκεινα, ενώ στο ΣΚΠ η Χριστίνα Λιναρδάκη μετασχηματίζει την εμπειρία της ασθένειας σε ποιητικό στοχασμό, κρατώντας μια νηφάλια απόσταση που επιτρέπει στην τέχνη να λειτουργήσει ως πεδίο κατανόησης και εσωτερικής επεξεργασίας. Στο Accordion, τέλος, η ώριμη ποιήτρια Ζέφη Δαράκη εκτυλίσσει μια ποιητική γραφή αέναης μεταμόρφωσης.

Η παραγωγή του 2024 στην κατηγορία του δοκιμίου-κριτικής διακρίνεται για την επιστημονική της αρτιότητα, τη θεματική της πολυφωνία και τη σαφή πρόθεση ερμηνευτικής παρέμβασης στον σύγχρονο κόσμο. Στο Ιστορία, Έθνος και Μυθιστόρημα στη Μεταπολίτευση ο Δημήτρης Τζιόβας προσφέρει μια εμβριθή και συνθετική χαρτογράφηση του μεταπολιτευτικού μυθιστορήματος. Στο Η πολιτική στη φιλοσοφική σκέψη του Δάντη Αλιγκιέρι. Μια προσέγγιση στο έργο De Monarchia libri tres ο Αρχιμανδρίτης Βησσαρίων Κουότσης αναλύει τη δαντική σκέψη ως σύνθετο πεδίο συνάντησης φιλοσοφίας, θεολογίας και πολιτικής εξουσίας, ενώ στο Ο Κύκλος. Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς ο Στέφανος Τραχανάς υπογραμμίζει τη θεμελιώδη αλληλεξάρτηση επιστήμης και δημοκρατίας, ενώ συνομιλεί με τη φιλοσοφική εμβάθυνση στη σύγχρονη φυσική που επιχειρεί ο Βασίλης Καρακώστας στο Φιλοσοφία της Φυσικής. Χώρος και χρόνος, κβαντική θεωρία και πραγματικότητα. Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, στο Άγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα, προτείνει μια παράλληλη, ερμηνευτικά γόνιμη ανάγνωση της εμβληματικής τριλογίας σε σχέση με τρεις μελέτες του, ενώ ο Διονύσης Καψάλης, στο Ελεγεία και επιτύμβιο. Μεταμορφώσεις του πένθους, στοχάζεται πάνω στην εμπειρία του θανάτου, από την πανανθρώπινη μοίρα έως την ατομική συναισθηματική της άρθρωση. Στο Φραντς Κάφκα. Πολιτική και κουλτούρα στη μεταπολεμική εποχή, ο Λυκούργος Κουρκουβέλας διερευνά την πρόσληψη του καφκικού έργου, ως εργαλείο ιδεολογικής αντιπαράθεσης στον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ στο Το ξίφος του πνεύματος. Βιβλίο, πολιτισμική ηγεμονία και άκρα δεξιά στην Ελλάδα μετά το 1974 η Άννα Καρακατσούλη φωτίζει τη λειτουργία των εντύπων ως μέσων πολιτικής επιρροής χαρτογραφώντας τον ρόλο των εκδοτικών πρακτικών στη διαμόρφωση και διάδοση του ιδεολογικού λόγου της Άκρας Δεξιάς στην Ελλάδα από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα.

Τα βιβλία της κατηγορίας μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία- ταξιδιωτική λογοτεχνία για το 2024 χαρακτηρίζονται από έντονη ερευνητική πυκνότητα και ιστορική ευσυνειδησία, με έργα που βασίζονται σε εκτενή αρχειακή εργασία και συστηματική μελέτη φωτίζοντας κρίσιμες όψεις του νεότερου ελληνικού και ευρωπαϊκού παρελθόντος. Στο Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες στην Ελλάδα, 1940–1947, ο Κωνσταντίνος Καψάσκης αξιοποιεί αρχειακό υλικό που κατέστη πρόσφατα προσβάσιμο, ανασυνθέτοντας τεκμηριωμένα τη δράση των βρετανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα της Κατοχής και του Εμφυλίου, ενώ η Λύντια Τρίχα, στη βιογραφία της για τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, προσφέρει μια πλήρη και αναλυτική αποτύπωση μιας καθοριστικής πολιτικής μορφής. Στο Οι αυτοκτονίες των γυναικών στην Ελλάδα με την έλευση του 20ού αιώνα, η Σοφία Τατίδου αναδεικνύει τις κοινωνικές πιέσεις και τη διεκδίκηση δικαιωμάτων των γυναικών στις αρχές του αιώνα, ενώ ο Χρήστος Νοταρίδης, στο Οι τηλεγραφητές της Μικρασίας. Η Στρατιωτική Τηλεγραφική Υπηρεσία στη Μικρασιατική Εκστρατεία, φωτίζει ένα ελάχιστα μελετημένο πεδίο της Μικρασιατικής Εκστρατείας μέσα από αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού. Ο Κωστής Καρπόζηλος, στο Ελληνικός κομμουνισμός. Μια διεθνική ιστορία (1912-1974), προσεγγίζει τον ελληνικό κομμουνισμό ως διεθνικό φαινόμενο και αναλύει την πρόσληψη της κομμουνιστικής ιδέας μέσα από μετακινήσεις πληθυσμών και διεθνικά δίκτυα, ιχνηλατώντας τη συγκρότηση του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος έως τη νομιμοποίησή του το 1974, ενώ στο Σκίτσα δρόμων κι έναστρης νύχτας ο Δημήτρης Αγγελής συνθέτει ένα αυτοαναφορικό ημερολογιακό αφήγημα όπου η μνήμη, το τραύμα και η ροή του χρόνου διαπλέκονται με προσωπικές εμπειρίες και ιστορικά γεγονότα. Στο δίτομο έργο Ερμούπολη Σύρου, 1823-1940, η Χριστίνα Αγριαντώνη καταθέτει μια κοπιώδη μελέτη της πρώιμης βιομηχανικής ανάπτυξης της Ερμούπολης, εξετάζοντας τη δομή και τη στρατηγική των επιχειρήσεων, ενώ το Στα κάτεργα του θανάτου του Ανδρέα Ασσαέλ πιστοποιεί τη σημασία της έρευνας και της τεκμηρίωσης στη συγκρότηση έργων που λειτουργούν ταυτόχρονα ως ιστορική μαρτυρία στη συλλογική μνήμη.

Η κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων εμφανίζει θεσμικούς περιορισμούς

Στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων ξεχωρίζουν έργα που, παρά τη διαφορετική τους φόρμα, συγκλίνουν σε μια εσωτερικά επεξεργασμένη θεώρηση της εμπειρίας. Στο Μήτερ ημών η Μαρίνα Παπούλα αρθρώνει έναν ποιητικό λόγο με ένταση. Στα Ετερόκλητα η Εύη Σέμπου καταθέτει μια ποίηση πυκνής έκφρασης. Τέλος, στο Η Γέννα. Μια ιστορία σε τρεις εποχές ο Θοδωρής Τσομίδης εστιάζει στη γέννηση, την απώλεια και τον έρωτα ως καθοριστικές εμπειρίες που διαμορφώνουν την ανθρώπινη διαδρομή.

Ωστόσο, οφείλω να επισημάνω ότι η κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων εμφανίζει θεσμικούς περιορισμούς, καθώς το υφιστάμενο ηλικιακό όριο οδηγεί στον αποκλεισμό αξιόλογων νέων φωνών και γι’ αυτό τον λόγο η επανεξέταση του σχετικού νόμου καθίσταται αναγκαία. Παράλληλα, η συγχώνευση ετερογενών ειδών στις κατηγορίες διήγημα-νουβέλα και μαρτυρία-χρονικό-βιογραφία-ταξιδιωτική λογοτεχνία δυσχεραίνει τη συνολική αποτίμηση, καθώς φέρνει σε αναγκαστική σύγκριση έργα διαφορετικής φύσης και αισθητικής, γεγονός που συχνά αδικεί την ιδιαιτερότητα και την αξία τους.

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΒΡΑΒΕΙΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 2024

Η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εξέτασε τη μεταφραστική παραγωγή του εκδοτικού έτους 2024 στις ακόλουθες κατηγορίες σύμφωνα με το ΦΕΚ: α) μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων από ξένες γλώσσες στην ελληνική, β) μεταφράσεις ελληνικών λογοτεχνικών έργων σε ξένες γλώσσες, και γ) μεταφράσεις από την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία στη Νέα Ελληνική.

Λαμβάνοντας υπόψη τις διατάξεις του Ν. 3905/2010, τους καταλόγους της Εθνικής Βιβλιοθήκης, το πρόγραμμα GreekLit του Υπουργείου Πολιτισμού, τα βασικά κριτήρια αξιολόγησης (ποιότητα, πιστότητα, απόδοση ύφους, γλωσσική αρτιότητα, αισθητική επάρκεια, σημασία του πρωτότυπου), μετά από την παραγωγική συζήτηση, και τις προτάσεις των μελών κατά τις συνεδριάσεις και τις εργασίες της Επιτροπής, ολοκληρώθηκε η κατάρτιση των βραχειών λιστών.

Η συνολική παραγωγή μεταφρασμένων βιβλίων έφτασε τους 3.579 τίτλους (έναντι 3.389 το 2023), ενώ ο συνολικός αριθμός νέων τίτλων ανήλθε στους 11.312.

Γενική Αποτίμηση

Το 2024 υπήρξε χρονιά σταθεροποίησης, επιβεβαιώνοντας τις τάσεις που διαμορφώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια. Η μεταφραστική παραγωγή στη συντριπτική της πλειονότητα διακρίνεται για την ποιότητα και τον επαγγελματισμό των μεταφραστών. Η συνολική παραγωγή μεταφρασμένων βιβλίων έφτασε τους 3.579 τίτλους (έναντι 3.389 το 2023), ενώ ο συνολικός αριθμός νέων τίτλων ανήλθε στους 11.312.

Η Επιτροπή διαπίστωσε την σταθερή άνοδο της ποιότητας των μεταφράσεων προς την ελληνική, γεγονός που επιβεβαιώνει τη συστηματική εξέλιξη του παραγόμενου έργου, δικαιολογεί και καλλιεργεί την αισιοδοξία για τη δυναμική των επόμενων χρόνων.

Α. Μεταφράσεις από Ξένες Γλώσσες στην Ελληνική

Τα υπό κρίση βιβλία ξεπερνούν τα 1.000. Ο σημαντικός αριθμός μεταφράσεων που εκπονήθηκαν με επαγγελματισμό και μεθοδικότητα, σε συνδυασμό με την πολιτική εκδοτών που επενδύουν στη μετάφραση –συμπεριλαμβανομένων και των νεότερων και μικρότερων οίκων–, δικαιολογούν την διευρυμένη και πλούσια εικόνα.

Η αγγλική γλώσσα παραμένει κυρίαρχη, ακολουθούμενη από τη γαλλική, ισπανική, ιταλική και γερμανική. Ενθαρρυντική είναι η στροφή προς περιφερειακές γλώσσες (ιαπωνικά, αραβικά, κορεατικά, γεωργιανά, ρουμάνικα), δημιουργώντας ένα πολυφωνικό δίκτυο πολιτισμικής επικοινωνίας.

Η πεζογραφία κυριαρχεί με έμφαση στο μυθιστόρημα, ακολουθεί η επιλογή κριτικών κειμένων ενώ το μερίδιο που αναλογεί στην ποίηση είναι μικρό. Εντείνεται η παραγωγή μεταφράσεων απευθείας από την πρωτότυπη γλώσσα, χάρη στην εξειδικευμένη εκπαίδευση μεταφραστών. Όλο και συχνότερα απαντά αισθητικά επεξεργασμένος λόγος που διευκολύνει τη λογοτεχνική απόδοση της νεοελληνικής γλώσσας.

Η βραχεία λίστα περιλαμβάνει επτά τίτλους σε τέσσερις γλώσσες: ένα ποιητικό έργο, ένα κλασικό, δύο έργα του «κανόνα» της νεότερης λογοτεχνίας, και τρία σύγχρονα που πρωτοσυστήνονται στο ελληνικό κοινό.

Β. Μεταφράσεις Ελληνικών Έργων σε Ξένες Γλώσσες

Το 2024 παραμένει χρονιά με σημαντική συγκομιδή. Οι μεταφράσεις ενισχύονται με την κρίσιμη συμβολή του προγράμματος GreekLit, καλύπτοντας τόσο καθιερωμένα όσο και σύγχρονα έργα, ποίηση και πεζογραφία.

Το πεδίο παραμένει δύσβατο λόγω πολυπαραγοντικότητας και γλωσσικής γεωγραφικής διασποράς. Η Επιτροπή επισημαίνει την ανάγκη το Υπουργείο Πολιτισμού να ενημερώσει ξένους εκδοτικούς οίκους για την υποβολή έργων προς κρίση.

Το πρόγραμμα GreekLit συνιστά καθοριστικό παράγοντα τόνωσης της σχετική παραγωγής, με τις οικονομικά ενισχυόμενες μεταφράσεις να αποτελούν τα πιο απαιτητικά εγχειρήματα.

Γ. Μεταφράσεις από την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία

Οι ενδογλωσσικές μεταφράσεις εμφανίζονται συγκρατημένες. Η Επιτροπή διαπιστώνει για ακόμη μια χρονιά έλλειψη δυναμικής, με εικόνα κάμψης που ενισχύεται από πολλαπλές εκδοχές των ίδιων έργων και την αδυναμία καταχώρησης Λατινικής Γραμματείας.

Ωστόσο, η επιλογή παραγνωρισμένων έργων και θεματικών προσεγγίσεων αποτυπώνουν την προσπάθεια ανανέωσης των μεταφραστικών πρακτικών. Οι μεταφράσεις εκπονούνται κυρίως από καθηγητές πανεπιστημίου, μελετητές και μεθοδικούς ερευνητές, με σοβαρές αποδόσεις μετά από συνεπή επιστημονική επεξεργασία.

Συμπεράσματα: Οι μεταφράσεις από και προς την ελληνική συμβάλλουν αναμφίβολα στη διάδοση της Λογοτεχνίας. Η εκδοτική δραστηριότητα και το υψηλό επίπεδο μεταφράσεων αποδεικνύουν ότι η χώρα συνομιλεί επί ίσοις όροις με τους εταίρους της στο πλαίσιο της πολιτιστικής διπλωματίας.

Η συντονισμένη προσπάθεια Πολιτείας, εκδοτών και μεταφραστών θα ενισχύσει την επικοινωνία του ελληνόφωνου κοινού με τη διεθνή λογοτεχνία, την προβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό, και την υποστήριξη μεταφράσεων από την αρχαία γραμματεία, με στόχο να κατακτήσει η ελληνική λογοτεχνία αναγνωρισμένη θέση στο διεθνές μεταφραστικό πεδίο.

Καθ. Ιωάννης Δημ. Τσόλκας, Πρόεδρος της Επιτροπής

Το 2024 υπήρξε για την εκδοτική παραγωγή μια χρονιά σταθεροποίησης, επιβεβαιώνοντας την τάση που καταγράφηκε και το 2023, χωρίς να εμφανίζει δραματικές αλλαγές ή μεταπτώσεις στον ευρύτερο σχεδιασμό και την παραγωγική δραστηριότητα. Η διαγλωσσική λογοτεχνική μετάφραση και η ενδογλωσσική μετάφραση της αρχαιοελληνικής γραμματείας παρουσιάζουν τάσεις που διαμορφώνονται σταθερά τα τελευταία χρόνια, με ενδιαφέρουσες εξελίξεις σε επιμέρους τομείς.

Στον χώρο των μεταφράσεων έργων της ξένης λογοτεχνίας στα Ελληνικά, η συνολική παραγωγή μεταφρασμένων βιβλίων σε όλες τις κατηγορίες (λογοτεχνία, παιδικά, επιστημονικά κ.λ.π.) έφτασε τους 3.579 τίτλους (έναντι περίπου 3.389 το 2023), με την αγγλική γλώσσα να παραμένει η βασική γλώσσα μεταφράσεων. Ιδιαίτερα ενθαρρυντική είναι η παρατηρούμενη στροφή προς περιφερειακές και λιγότερο ισχυρές γλώσσες, γεγονός που επιτρέπει τη δημιουργία ενός πιο πολυφωνικού και σύνθετου δικτύου πολιτισμικής επικοινωνίας. Η ξένη λογοτεχνία, τόσο η κλασική όσο και η σύγχρονη, προσέλκυσε το ενδιαφέρον των περισσότερων εκδοτικών οίκων, ανταποκρινόμενων στις προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού.

Η εκδοτική δραστηριότητα σε ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα (11.312 νέοι τίτλοι το 2024 σε όλες τις κατηγορίες), καθώς και το υψηλό επίπεδο των μεταφράσεων που παραμένει σταθερό την τελευταία δεκαετία, αποδεικνύουν ότι η χώρα μπορεί να συνομιλεί επί ίσοις όροις με τους εταίρους της στη μετάφραση, στο πλαίσιο της ευρύτερης «πολιτιστικής διπλωματίας».

Αξιοσημείωτη είναι η συμμετοχή νεότερων ή μικρότερης εμβέλειας εκδοτικών οίκων στον χώρο των μεταφράσεων, οι οποίοι αναλαμβάνουν την έκδοση αξιόλογων μεταφραστικών εργασιών και συμβάλλουν στην ποικιλία του εκδοτικού τοπίου. Επίσης, διαπιστώνεται η αυξημένη συχνότητα μεταφράσεων απευθείας από την πρωτότυπη γλώσσα συγγραφής, χωρίς τη μεσολάβηση ενδιάμεσης γλώσσας που μπορεί να λειτουργήσει διαθλαστικά στην πολιτισμική επικοινωνία. Αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στην εξειδικευμένη εκπαίδευση που προσφέρουν πανεπιστημιακά τμήματα, μεταπτυχιακά προγράμματα και φορείς ειδικά για τη λογοτεχνική μετάφραση, γεγονός που έχει διαμορφώσει μια γενιά επαγγελματιών μεταφραστών με υψηλές ικανότητες.

Όπως συμβαίνει τα τελευταία χρόνια, οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι ακολουθούν τις διεθνείς εξελίξεις όσον αφορά τις βασικές τους επιλογές, με βάση και τα διεθνή λογοτεχνικά βραβεία ή τα ευπώλητα διεθνώς βιβλία, που βοηθούνται από τις καλύτερες προϋποθέσεις στήριξης και οικονομικής επιδότησης των ελληνικών μεταφράσεων. Η προτίμηση στην πεζογραφία, με έμφαση στο μυθιστόρημα, είναι ευνόητη, ενώ ακολουθούν τα κριτικά κείμενα.

Η Ποίηση παραμένει ένας «μοναχικός οδοιπόρος» -ακολουθώντας μια παρόμοια μείωση των εκδόσεων στο εξωτερικό- και αντιστοιχεί σε μικρότερο μερίδιο των μεταφράσεων. Εκπροσωπείται λιγότερο από τους «μεγάλους» εκδοτικούς οίκους -οι οποίοι επιλέγουν έργα κυρίως από τον 19ο και 20ό αιώνα- και περισσότερο από «μικρότερους», αλλά «ενδιαφέροντες» εκδοτικούς οίκους. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Louise Labé, Τα ερωτικά σονέτα, μετάφραση Ξάνθος Μαϊντάς, εκδόσεις Νίκας, Alfonso Gatto, Έρωτας, και ποίηση, απόδοση Σωτήρης Παστάκας, εκδότης Τηλέγραφος.

Στην Ιταλική Λογοτεχνία είχαμε μεταφράσεις σημαντικών έργων, όπως: Italo Calvino, Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι, μετάφραση Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Καστανιώτης, Pier Paolo Pasolini, Αλάνια, μετάφραση Γιώργος Κεντρωτής, Εκδόσεις Gutenberg, Goliarda Sapienza, Ραντεβού στο Ποζιτάνο, μετάφραση Άννα Παπασταύρου, Εκδόσεις Πατάκη, έργα που ενίσχυσαν την παρουσία της ιταλικής πεζογραφίας στην ελληνική αγορά.

Το 2024 ξεχώρισε για τη μετάφραση έργων από σπάνιες και περιφερειακές γλώσσες. Αξίζουν ιδιαίτερη μνεία οι μεταφράσεις των: Amandou Amal Ndji, Οι ανυπάκουες, μετάφραση Άγγελος Μουταφίδης, εκδόσεις Θίνες, από τα γαλλικά (Καμερούν), Guram Dochanashvili, Ο άνθρωπος που αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία, μετάφραση και επίμετρο Δημήτρης Τσεκούρας, εκδόσεις Loggia, από τα γεωργιανά, Mircea Cărtărescu, Τραβεστί, μετάφραση Άντζελα Μπράτσου, εκδόσεις Καστανιώτης, από τα ρουμάνικα, Yasunari Kawabata, Η χώρα του χιονιού, μετάφραση Παναγιώτης Ευαγγελίδης, εκδόσεις Άγρα, από τα ιαπωνικά, και Roy Jacobsen, Με τα μάτια του Ρίγκελ, μετάφραση Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, από τα νορβηγικά.

Επίσης, το έτος 2024 θα πρέπει να μείνει στην ιστορία για την εκδοτική παραγωγή σημαντικών έργων με μεταφράσεις υψηλής ποιότητας. Όλο και συχνότερα συναντούμε έναν αισθητικά καλλιεργημένο αφηγηματικό λόγο που αποδίδει στην ελληνική σημαντικά έργα της αλλόγλωσσης πεζογραφίας και εμπλουτίζει τη νεοελληνική λογοτεχνική γλώσσα. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Denis Diderot, Ο ανιψιός του Ραμώ, μετάφραση Γιώργος Καράμπελας, εκδόσεις Αντίποδες, Robert Musil, Τρεις γυναίκες, μετάφραση Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, εκδόσεις Αντίποδες, Jean-Jacques Rousseau, Ιουλία ή η νέα Ελοΐζα, μετάφραση Έφη Κορομηλά, εκδόσεις Gutenberg, Malcolm Lowry, Κάτω από το Ηφαίστειο, μετάφραση Κατερίνα Σχινά, εκδόσεις Μεταίχμιο, Cécile Coulon, Ένα θηρίο στον Παράδεισο, μετάφραση Τιτίκα Δημητρούλια, εκδόσεις Gutenberg, Samuel Beckett, Τελευταία τριλογία - Σκιρτήματα, μετάφραση Θωμάς Συμεωνίδης, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Olga Tokarczuk, Εμπούσιον, μετάφραση Αναστασία Χατζηγιαννίδη, εκδόσεις Καστανιώτης, Kurt Vonnegut, Ο Θεός να σας έχει καλά, κύριε Ροουζγουότερ, μετάφραση Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδόσεις Πατάκης, και Mariana Enríquez, Η δική μας πλευρά της νύχτας, μετάφραση Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδόσεις Πατάκης.

Όσον αφορά την κατηγορία της μετάφρασης Ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες, το 2024 παραμένει μια χρονιά με αξιόλογη μεταφραστική συγκομιδή. Οι μεταφραστικές επιλογές καλύπτουν τόσο αναγνωρισμένα και καθιερωμένα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνικής ιστορίας όσο και σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή, αφορώντας τόσο την ποίηση όσο και την πεζογραφία.

Το πεδίο της ξενόγλωσσης μετάφρασης νεοελληνικής λογοτεχνίας είναι δύσβατο στην εποπτεία και στην άσκηση πολιτικής ενίσχυσής του, επειδή χαρακτηρίζεται από πολυπαραγοντικότητα και γλωσσική-γεωγραφική διασπορά. Έχει επισημανθεί στο παρελθόν ότι το Υπουργείο Πολιτισμού θα πρέπει να προβεί εγκαίρως στις απαραίτητες ενέργειες ώστε να ενημερώσει τους ξένους εκδοτικούς οίκους που μεταφράζουν ελληνική λογοτεχνία στις αντίστοιχες γλώσσες και να τους ζητήσει να υποβάλουν τα έργα (βιβλία) τους για το έργο της Επιτροπής. Διαφορετικά, η προσπάθειά της θα παραμείνει ελλιπής, εξαιρετικά περιορισμένη και σαφώς ανεπαρκής στην κρίση και την αξιολόγηση των έργων στον τομέα αυτό.

Η δραστηριότητα του προγράμματος GreekLit, το οποίο υποστηρίζει μεταφραστικές προτάσεις και ενισχύει την προβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό, αποτελεί ένα σημαντικό «εργαλείο» για να ανακτήσει η χώρα τη θέση που της αρμόζει, ιδίως στον Ευρωπαϊκό Μεταφραστικό Χάρτη. Οι μεταφράσεις που ενισχύονται οικονομικά από το συγκεκριμένο πρόγραμμα περιλαμβάνουν αρκετά από τα πιο αξιόλογα μεταφραστικά εγχειρήματα της χρονιάς. Παράλληλα, θα πρέπει να σημειωθεί και να τονιστεί η σταθερή παρουσία και προσπάθεια των αλλοδαπών μεταφραστών ελληνιστών που «επιμένουν» και φέτος (Eusebi Ayensa με το πλήρες έργο του Καβάφη στα καταλανικά, René Bouchet με το έργο της Ρέας Γαλανάκη στα γαλλικά, Karen Emmerich με το έργο της Κάλλιας Παπαδάκη στα αγγλικά, Nico Kacalidha με το Άξιον Εστί του Ελύτη στα αλβανικά, Khaled Raouf με την Αυλή των θαυμάτων του Ιάκωβου Καμπανέλλη στα αραβικά). Ωστόσο, είναι γεγονός ότι η χώρα, παρά τις σύντονες προσπάθειες των φορέων, αδυνατεί ακόμη να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις ανάγκες και τις απαιτήσεις μιας ολοκληρωμένης «πολιτιστικής διαχείρισης».

Στον τομέα της μετάφρασης της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, η παραγωγή παρουσιάζεται περιορισμένη ή συγκρατημένη, με μια εικόνα που μπορεί να ερμηνευτεί ως κάμψη. Η έκδοση διαφορετικών μεταφραστικών εκδοχών των ίδιων έργων της αρχαιοελληνικής γραμματείας μπορεί να ενισχύει αυτή την εντύπωση. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, η επιλογή λιγότερο γνωστών ή παραγνωρισμένων συγγραφέων και έργων, καθώς και η ανάδειξη θεματικών προσεγγίσεων που συνδέουν περισσότερα έργα και συγγραφείς της αρχαιοελληνικής γραμματείας, δημιουργούν μια αντίρροπη εικόνα ανανέωσης των μεταφραστικών πρακτικών. Οι μεταφράσεις έγιναν κυρίως από καθηγητές πανεπιστημίου και μελετητές, με σοβαρές αποδόσεις που συνοδεύονται από την απαιτούμενη επιστημονική φιλολογική επεξεργασία και υποστήριξη.

Ενδεικτικά αναφέρουμε: Βάιος Λιαπής, Σημεία και τέρατα: η δεισιδαιμονία και οι επικριτές της στην αρχαία Ελλάδα, εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, μια πρωτότυπη θεματική προσέγγιση που συγκεντρώνει κείμενα από διάφορες πηγές, Τασούλα Καραγεωργίου, Ανύτη η Τεγεάτις, εκδόσεις Νίκας, Στέφανος Δημητρίου, Πολιτικός (Πλάτων), μετάφραση με εισαγωγή και ερμηνευτικά σχόλια, ΜΙΕΤ, Ιωάννα Γιατρομανωλάκη, Περί ποιητικής (Αριστοτέλους), εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια, Ινστιτούτο του Βιβλίου-Καρδαμίτσα, και Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου, Ευριπίδη Μήδεια, Ιππόλυτος και Τρωάδες, με εισαγωγή Ελένης Καράμπελα, εκδόσεις Πατάκη.

Συνοψίζοντας, η εκδοτική δραστηριότητα σε ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα (11.312 νέοι τίτλοι το 2024 σε όλες τις κατηγορίες), καθώς και το υψηλό επίπεδο των μεταφράσεων που παραμένει σταθερό την τελευταία δεκαετία, αποδεικνύουν ότι η χώρα μπορεί να συνομιλεί επί ίσοις όροις με τους εταίρους της στη μετάφραση, στο πλαίσιο της ευρύτερης «πολιτιστικής διπλωματίας».

Ρουμπίνη Δημοπούλου, Αντιπρόεδρος της Επιτροπής

Η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης μετά την εξέταση και αξιολόγηση της παραγωγής των ελληνικών μεταφράσεων του 2024 συγκρότησε τις βραχείες λίστες για τις τρεις κατηγορίες βραβείων. Επιβεβαιώθηκε και φέτος το εύρος, η ποικιλία και η υψηλή ποιότητα των μεταφράσεων από ξένη γλώσσα στην Ελληνική, η σταθερά περιορισμένη εκπόνηση μεταφράσεων έργων της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας και η πολλαπλά διευρυμένη, κυρίως γλωσσικά αλλά και ποσοτικά, μεταφορά ελληνικών έργων σε ξένη γλώσσα.

Νέοι αλλά και καθιερωμένοι μεταφραστές απαρτίζουν τους υποψήφιους της βραχείας λίστας στη μεγάλη κατηγορία μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας σε ελληνική γλώσσα. Στις επιλογές του 2024 αποτυπώνεται και η διεύρυνση των γλωσσών των πρωτότυπων κειμένων, όπως η Αραβική, στο έργο της Ντζαϊλί Αμαντού Αμάλ, Οι ανυπάκουες, εκδ. Θίνες, σε μετάφραση Άγγελου Μουταφίδη αλλά και η Γεωργιανή, στο έργο του Ντοτσανασβίλι Γκουράμ, Ο άνθρωπος που αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία, εκδ. Loggia, σε μετάφραση Δημήτρη Τσεκούρα. Προκρίθηκαν έργα σε πεζό λόγο που σκιαγραφούν τις ανθρώπινες σχέσεις, όπως οι Τρεις γυναίκες, του Musil Robert, σε μετάφραση Μαρίνας Αγαθαγγελίδου, εκδ. Αντίποδες, αλλά και το Ένα θηρίο στον παράδεισο, της Coulon Cécile, σε μετάφραση Τιτίκας Δημητρούλια, εκδ. Gutenberg, κορυφαία έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, όπως, Ο ανιψιός του Ραμώ, του Ντιντερό Ντενί, σε μετάφραση Γιώργου Καράμπελα, εκδ. Αντίποδες και Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι του Calvino Italo, σε μετάφραση Δήμητρας Δότση, εκδ. Καστανιώτης, χωρίς να απουσιάζει και η ποίηση, Τα ερωτικά σονέτα, της Λαμπέ Λουίζα, σε μετάφραση Ξάνθου Μαϊντά, εκδ.Νίκα.

Με τη βεβαιότητα πως σύντομα η κατηγορία αυτή [της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στα Νέα Ελληνικά] θα εξετάζει το σύνολο της Κλασικής Γραμματείας με τη συμπερίληψη και μεταφράσεων από τη Λατινική αναμένουμε την ποσοτική και ποιοτική ενίσχυση της σχετικής μεταφραστικής παραγωγής.

Στις διαγλωσσικές μεταφράσεις από τη Νέα Ελληνική σε ξένη γλώσσα κυριαρχούν και πάλι αποδόσεις έργων «κλασικών» αλλά και σύγχρονων Ελλήνων συγγραφέων, χωρίς σημαντικές διαφοροποιήσεις από τις προηγούμενες χρονιές. Οι οκτώ επιλογές της Επιτροπής ποικίλουν ειδολογικά αντιπροσωπεύοντας μια εκτεταμένη περίοδο της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Στην κατηγορία απόδοσης έργου της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στα Νέα Ελληνικά οι μεταφράσεις που εξετάστηκαν ήταν και πάλι αριθμητικά περιορισμένες. Μεταξύ μεταφράσεων με σαφή ακαδημαϊκό χαρακτήρα, αλλά και αποδόσεων που στοχεύουν στην εξοικείωση ενός ευρύτερου κοινού με την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία η Επιτροπή κατέληξε σε πέντε υποψηφίους. Πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, αναγνωρισμένοι ερευνητές και λογοτέχνες προκρίνονται στην ειδολογικά διευρυμένη βραχεία λίστα με μεταφράσεις από φιλοσοφικά έργα, τραγωδίες, λυρική ποίηση, αλλά και διακειμενικές αναγνώσεις διαφορετικών κειμένων με κοινή θεματική. Με τη βεβαιότητα πως σύντομα η κατηγορία αυτή θα εξετάζει το σύνολο της Κλασικής Γραμματείας με τη συμπερίληψη και μεταφράσεων από τη Λατινική αναμένουμε την ποσοτική και ποιοτική ενίσχυση της σχετικής μεταφραστικής παραγωγής.

Καλλιόπη Πλουμιστάκη, Μέλος της Επιτροπής

Λαμβάνοντας υπόψη:

1. τις διατάξεις του Ν. 3905/2010·
2. τους καταλόγους της Εθνικής Βιβλιοθήκης που περιείχαν τίτλους βιβλίων εκδόσεων 2024 για τις τρεις υποκατηγορίες της γενικής κατηγορίας των Κρατικών Βραβείων «Λογοτεχνική Μετάφραση»·
3. τον κατάλογο με τους ελληνικούς τίτλους βιβλίων μεταφρασμένων σε άλλες γλώσσες, οι οποίοι υποστηρίζονται από το πρόγραμμα GreekLit του Υπουργείου Πολιτισμού·
4. τους επιπρόσθετους τίτλους που συμπεριλήφθηκαν κατόπιν έρευνας των Μελών της Επιτροπής·
5. τα βασικά κριτήρια αξιολόγησης για τη μετάφραση των τίτλων που υποβλήθηκαν προς μελέτη όπως μεταξύ άλλων η αποτίμηση της ποιότητας, η γλωσσική αρτιότητα στη γλώσσα-στόχο, η πιστότητα ως προς την απόδοση του λογοτεχνικού ύφους και των πολιτισμικών αναφορών, η αισθητική επάρκεια και οι κειμενικές ιδιαιτερότητες του πρωτότυπου έργου,
6. τον εποικοδομητικό διάλογο, την ανταλλαγή απόψεων και την τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία μεταξύ των Μελών της Επιτροπής κατά τη διάρκεια των συνεδριάσεων,

η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης προχώρησε στην κατάρτιση των Βραχειών Λιστών Λογοτεχνικής Μετάφρασης για το έτος 2024. Αρχικά, διαπιστώθηκε πως η μεταφραστική παραγωγή του 2024 στη συντριπτική της πλειονότητα παρουσιάζει υψηλό επίπεδο ποιότητας και επαγγελματισμού μεταφέροντας το ύφος και το περιεχόμενου του πρωτοτύπου με συνέπεια.

Α. Ειδικότερα, στην κατηγορία των μεταφράσεων λογοτεχνικών έργων στα ελληνικά από ξένη γλώσσα παρατηρείται ότι η εκπροσώπηση των λογοτεχνικών ειδών είναι ανισομερής αφού ξεχωρίζει εμφανώς η κυριαρχία των πεζογραφημάτων (μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, δοκίμια) σε σύγκριση με τον αριθμό μεταφράσεων των ποιητικών συλλογών και των θεατρικών έργων.

Επίσης, αξίζει να σημειωθεί πως παρατηρείται ποικιλία ως προς τις ξένες γλώσσες που έχουν επιλεγεί για μετάφραση. Στην κορυφή, συναντάται με διαφορά η αγγλική γλώσσα, ακολουθούν οι μεταφράσεις από τη γαλλική, την ισπανική, την ιταλική και τη γερμανική. Εκτός των λοιπών ευρωπαϊκών γλωσσών, καταγράφεται φανερά το ενδιαφέρον για λογοτεχνικά κείμενα στην ιαπωνική, αραβική, κορεατική και τουρκική γλώσσα.

Από τα γαλλικά, μεταφράζεται με αριστοτεχνία το σκοτεινό μυθιστόρημα της Σεσίλ Κουλόν από την Τιτίκα Δημητρούλια, αναδεικνύεται ο φιλοσοφικός διάλογος του Ντενί Ντιντερό από τον Γιώργο Καράμπελα, παρουσιάζονται σε δίγλωσση έκδοση τα αναγενησιακά σονέτα της Λουίζ Λαμπέ από τον Ξάνθο Μαϊντά, και αποδίδεται το ανατρεπτικό μυθιστόρημα της Αμάλ Ντζαϊλί Αμαντού από τον Άγγελο Μουταφίδη.

Οι δε επιλογές των έργων παραπέμπουν σε αντιπροσωπευτικούς κλασικούς τίτλους/συγγραφείς των εθνικών γραμματειών (Ντιντερό, Ρουσσώ, Ντε Σαντ, Φλωμπέρ, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Σαίξπηρ, Ουάιλντ, Φώκνερ, Δάντη, Μακιαβέλλι, Καλβίνο, Τσβάιχ, Έσσε, Μούζιλ, κ.ά.), αλλά και σε σύγχρονα βιβλία που ξεχώρισαν ή διακρίθηκαν στη χώρα τους από το αναγνωστικό κοινό, τις επιτροπές βραβείων και την κριτική (Γκάνγκ, Ντζαϊλί Αμαντού, Νταλαμπέρ, Κουλόν, Καρταρέσκου, Μίτσελ, Γιάκομπσεν, κ.ά.). Κατόπιν μελέτης και διαλόγου, η Επιτροπή επέλεξε από την πλούσια βιβλιοπαραγωγή του 2024 επτά τίτλους, οι οποίοι παραπέμπουν σε τέσσερις διαφορετικές γλώσσες. Ειδικότερα, διακρίθηκε η μεταφραστική δεινότητα της Δήμητρας Δότση από τα ιταλικά για τα πέντε αφηγήματα του Ιταλό Καλβίνο, του Δημήτρη Τσεκούρα από τα γεωργιανά για την πολυφωνική νουβέλα του Γκουράμ Ντοτσανασβίλι, της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου από τα γερμανικά για τα τρία διηγήματα του Ρόμπερτ Μούζιλ. Από τα γαλλικά, μεταφράζεται με αριστοτεχνία το σκοτεινό μυθιστόρημα της Σεσίλ Κουλόν από την Τιτίκα Δημητρούλια, αναδεικνύεται ο φιλοσοφικός διάλογος του Ντενί Ντιντερό από τον Γιώργο Καράμπελα, παρουσιάζονται σε δίγλωσση έκδοση τα αναγενησιακά σονέτα της Λουίζ Λαμπέ από τον Ξάνθο Μαϊντά, και αποδίδεται το ανατρεπτικό μυθιστόρημα της Αμάλ Ντζαϊλί Αμαντού από τον Άγγελο Μουταφίδη. Συμπερασματικά, τα ανωτέρω έργα δεν δυσκολεύουν τον/την μεταφραστή/τρια μόνο τόσο σε γλωσσικό επίπεδο, όσο και σε σημασιολογικό επίπεδο, αφού κάποια από αυτά παραπέμπουν σε φιλοσοφικούς στοχασμούς και άλλα σε διηγήσεις γυναικών διαφορετικών εποχών και πολιτισμών.

Β. Στην κατηγορία των μεταφράσεων των Ελληνικών λογοτεχνικών έργων σε ξένες γλώσσες εξετάστηκαν μόνο όσες έχουν πραγματοποιηθεί υπό τη φροντίδα ελληνικών εκδοτικών οίκων. Συνεπώς, κατ’ επέκταση, η πρόσληψη της μεταφρασμένης Ελληνικής Λογοτεχνίας είναι αποσπασματική και ανακριβής. Ωστόσο, χάρη στο πρόγραμμα GreekLit καταγράφονται μεταφράσεις κλασικών και σύγχρονων τίτλων, κυρίως, στην αγγλική και γαλλική αλλά και στην ιταλική, γερμανική και ισπανική· σημειώνονται ασμένως τα μεταφραστικά εγχειρήματα στην αραβική και καταλανική. Μεταξύ όλων ξεχωρίζουν η μεγαλειώδης απόδοση του καβαφικού έργου από τον καταλανικής καταγωγής Eusebio Ayensa, η εμφάνιση του Καμπανέλλη στην αραβική από τον Κhaled Raouf. Επιπλέον, η λίστα εμπλουτίζεται με τη μετάφραση του αναγνωρισμένου René Bouchet (Γαλανάκη) και των Balland, Markovitsi (Καραγάτσης) στα γαλλικά· την ερμηνευτική ικανότητα της Karen Emmerich (Παπαδάκη) και της Valentina Gilardi (Παπαμάρκος)· τέλος, τη μεταφορά του Άξιον Εστί στα αλβανικά.

Γ. Στην κατηγορία των μεταφράσεων από την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία προς τη Νέα Ελληνική επισημαίνεται για ακόμη μια χρονιά η έλλειψη δυναμικής σε ποσοτικό επίπεδο, αν μάλιστα προστεθεί και η αδυναμία καταχώρησης των μεταφράσεων των έργων της Λατινικής Γραμματείας στη Νέα Ελληνική γλώσσα. Παρ’ όλα αυτά, επισημαίνονται οι αξιόλογες μεταφράσεις και επιμέλειες των Λιαπή, Καραγεωργίου, Δημητρίου, Χριστοδούλου και Γιατρομανωλάκη.

Η Επιτροπή κρίνει ότι οι μεταφράσεις από και προς την ελληνική γλώσσα συμβάλλουν αναμφίβολα στη διάδοση της Λογοτεχνίας στο ελληνικό και ξένο αναγνωστικό κοινό. Θεωρείται πως η περαιτέρω ενίσχυση της επιμέλειας μεταφράσεων, καθώς και η συνεχής επιμόρφωση των μεταφραστών σε θέματα λογοτεχνικής μετάφρασης, ιστορίας των λογοτεχνιών/πολιτισμών και διαπολιτισμικής προσέγγισης θα συνεισφέρουν αποτελεσματικά στην κάλυψη του λογοτεχνικού γίγνεσθαι διεθνώς. Εκτιμάται ιδιαίτερα η συμβολή των εκδοτικών οίκων, οι οποίοι παρακολουθούν τη λογοτεχνική επικαιρότητα, υποστηρίζουν την έκδοση πολυσέλιδων μεταφράσεων, επενδύουν ποιοτικά στην αισθητική της έκδοσης και, φυσικά, επιδιώκουν τη συνεργασία με δεινούς επαγγελματίες του μεταφραστικού χώρου.  

Βασίλειος Σαμπατακάκης, Μέλος της Επιτροπής

Η διαδικασία επιλογής λογοτεχνικών μεταφράσεων προς βράβευση αποδείχθηκε και εφέτος απαιτητική, λόγω του μεγάλου αριθμού και του υψηλού επιπέδου των έργων που υποβλήθηκαν. Οι μεταφράσεις προέρχονται από καταξιωμένους επαγγελματίες μεταφραστές, πανεπιστημιακούς δασκάλους εντός και εκτός συνόρων, ανθρώπους του θεάτρου με αξιόλογη μεταφραστική δραστηριότητα, καθώς και από νεότερους δημιουργούς που έχουν αρχίσει να δραστηριοποιούνται στον χώρο της λογοτεχνικής μετάφρασης.

Η μεγαλύτερη κατηγορία είναι, φυσικά, αυτή των μεταφράσεων ξένης λογοτεχνίας προς την ελληνική γλώσσα, όπου καταγράφεται ικανοποιητική ποικιλία γλωσσών αφετηρίας, τόσο μεγαλύτερων όσο και μικρότερων, γεγονός που επιβεβαιώνει τη σημαντική θέση της ελληνικής γλώσσας ως γλώσσας-στόχου μεταφράσεων στον ευρωπαϊκό και διεθνή χώρο. Τα μεταφρασμένα έργα καλύπτουν ευρύ φάσμα λογοτεχνικών ειδών, με ιδιαίτερη έμφαση σε έργα υψηλής αισθητικής αξίας, τόσο παλαιότερα όσο και σύγχρονα. Οι γλώσσες προέλευσης είναι, κατά σειρά συχνότητας, η αγγλική σε πολύ μεγάλο βαθμό και ακολουθούν η γαλλική, η ισπανική, η γερμανική, η ρωσική, η ιταλική, η νορβηγική, η σουηδική κ.ά.

Ο ρόλος του GreekLit αναδεικνύεται ως ιδιαίτερα σημαντικός για τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας εκτός συνόρων.

Αισθητή είναι η παρουσία της σκανδιναβικής λογοτεχνίας, όπου το αφηγηματικό στοιχείο συνδέεται στενά με κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις. Ξεχωριστή μνεία αξίζει στη νορβηγική λογοτεχνία, η οποία τα τελευταία χρόνια καταλαμβάνει την πρωτοκαθεδρία στις υποβληθείσες μεταφράσεις μεταξύ των σκανδιναβικών χωρών, με έργα τόσο της κλασικής όσο και της σύγχρονης παραγωγής, καθώς και αστυνομικά μυθιστορήματα με έντονο το στοιχείο του κοινωνικού ρεαλισμού. Αξιόλογη είναι και η παρουσία μεταφράσεων από τη σουηδική λογοτεχνία, με παρόμοιο προσανατολισμό, ενώ ιδιαίτερα περιορισμένη παραμένει και εφέτος η μεταφραστική παραγωγή από τη δανέζικη και τη φινλανδική γλώσσα.

Στην κατηγορία των μεταφράσεων της ελληνικής λογοτεχνίας προς ξένες γλώσσες, ο αριθμός των υποβληθέντων έργων είναι, φυσικά, μικρότερος. Ενώ στη μετάφραση από την ξένη λογοτεχνία στην ελληνική γλώσσα η ποίηση αποτελεί μειοψηφία, εδώ παρατηρείται ότι η ποίηση αποτελεί αντικείμενο μετάφρασης σε σχεδόν ίσο αριθμό με τον πεζό λόγο. Υπάρχουν εξαιρετικές μεταφράσεις προς όλες τις γλώσσες.

Στον κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, οι περισσότερες μεταφράσεις έχουν εκδοθεί από ελληνικούς εκδοτικούς οίκους, γεγονός που δυσχεραίνει τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό. Οι γλώσσες στις οποίες πραγματοποιούνται οι μεταφράσεις είναι, σε πολύ μεγάλο βαθμό, τα αγγλικά, ενώ ακολουθούν τα γαλλικά, τα αλβανικά, τα ισπανικά, τα γερμανικά και τα ιταλικά. Επισημαίνεται ότι σημαντικός αριθμός μεταφράσεων που εκδίδονται στο εξωτερικό δεν περιλαμβάνεται στις καταγραφές της Εθνικής Βιβλιοθήκης, καθώς οι ξένοι εκδότες δεν ενημερώνουν για τις εκδόσεις τους εκτός της χώρας τους.

Οι μεταφράσεις που εκδόθηκαν με την επιχορήγηση του προγράμματος GreekLit αριθμούν πενήντα έναν τίτλους και περιλαμβάνουν έργα παλαιότερων και νεότερων Ελλήνων πεζογράφων και ποιητών, τόσο αυτοτελή όσο και ανθολογίες διηγημάτων και ποιητικές συλλογές. Οι γλώσσες-στόχοι είναι τα αγγλικά και τα γαλλικά, με ισάριθμες μεταφράσεις, και ακολουθούν τα σερβικά, τα γερμανικά, τα αραβικά, τα καταλανικά, τα ισπανικά, τα ιταλικά, τα κινεζικά, τα τούρκικα, τα ουκρανικά. Ο ρόλος του GreekLit αναδεικνύεται ως ιδιαίτερα σημαντικός για τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας εκτός συνόρων.

Τέλος, στην κατηγορία της μετάφρασης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη νέα ελληνική, καταγράφονται λίγες εκδόσεις επιστημονικού και φιλολογικού επιπέδου, συνοδευόμενες από τεκμηριωμένες εισαγωγές και σχόλια. Δεν είναι παράδοξο ότι ο αριθμός των μεταφράσεων σε αυτή την κατηγορία είναι μικρός, καθώς η κλασική γραμματεία έχει μεταφραστεί επανειλημμένως και υπάρχουν ήδη άριστες μεταφράσεις.

Βασίλειος Βασιλειάδης, Μέλος της Επιτροπής

Η εκδοτική παραγωγή διαγλωσσικής λογοτεχνικής μετάφρασης και ενδογλωσσικής μετάφρασης (της αρχαιοελληνικής γραμματείας) του έτους 2024 επιβεβαιώνει, σε γενικές γραμμές, την κατάσταση και τις τάσεις που διαμορφώνονται τα προηγούμενα δύο ή τρία περίπου χρόνια. Οι λογοτεχνικές μεταφράσεις από άλλες γλώσσες προς την ελληνική είναι πλούσιες ποσοτικά και ποιοτικά. Οι λογοτεχνικές μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας προς άλλες γλώσσες προχωρούν ικανοποιητικά με την κρίσιμη ενίσχυση του προγράμματος GreekLit. Οι ενδογλωσσικές μεταφράσεις εμφανίζονται συγκρατημένες ή περιορισμένες.

Ως προς τη μετάφραση έργων λογοτεχνίας και κριτικής από άλλες γλώσσες προς την ελληνική, οι πολλές και πολύ καλές μεταφράσεις του 2024 μας επιτρέπουν και να καταθέσουμε την κριτική και αναγνωστική μας ικανοποίηση και να αισιοδοξούμε για τη δυναμική που έχει διαμορφωθεί για τα αμέσως επόμενα χρόνια. Ένας σημαντικός αριθμός ικανών και μεθοδικών μεταφραστών και μεταφραστριών που ασκούν τη μεταφραστική εργασία ως κύριο ή ως ένα από τα κύρια επαγγέλματά τους, που είτε διαθέτουν ήδη αξιέπαινες μεταφράσεις στο ενεργητικό τους είτε βρίσκονται τώρα στην αρχή της μεταφραστική τους δημιουργίας, αλλά με αξιοπρόσεκτα δείγματα μεταφραστικής δεινότητας, είναι αναμφίβολα η απαραίτητη προϋπόθεση για την πλούσια θετική εικόνα. Στην ίδια κατεύθυνση συμβάλλει και η πολιτική των εκδοτών που επιμένουν στη μετάφραση και αφιερώνουν σε αυτή ένα, μικρότερο ή μεγαλύτερο, τμήμα της επιχειρηματικής τους δραστηριότητας. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον χώρο έκδοσης μεταφράσεων συμμετέχουν και εκδοτικοί οίκοι νεαρότεροι ή μικρότερης εμβέλειας με αξιόλογες μεταφράσεις. Ο σχετικά υψηλός αριθμός μεταφραστών και μεταφραστριών που εργάζονται με επαγγελματισμό σχετίζεται και με τη πυκνή εμφάνιση μεταφράσεων απευθείας από τη γλώσσα συγγραφής του μεταφραζόμενου έργου, δηλαδή χωρίς τη μεσολάβηση ενδιάμεσης γλώσσας στη μετάφραση που μπορεί να λειτουργήσει διαθλαστικά στην πολιτισμική επικοινωνία μεταξύ πρωτότυπου και μεταφράσματος. Αξίζει να σημειωθεί πως η εκπαίδευση των μεταφραστών / μεταφραστριών σε ειδικευμένα πανεπιστημιακά τμήματα, μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών και προγράμματα έγκριτων φορέων ειδικά για τη λογοτεχνική μετάφραση είναι καθοριστικά για το αποτέλεσμα. Οι εκδόσεις μεταφράσεων το 2024 δείχνουν μια (αναμενόμενη και ευεξήγητη) προτίμηση στην πεζογραφία, με έμφαση στο μυθιστόρημα. Aκολουθεί η επιλογή κριτικών κειμένων, ενώ στην ποίηση αντιστοιχεί ένα μικρό μερίδιο. Ως προς τις γλώσσες του πρωτοτύπου, πέρα από την ευνόητη κυριαρχία των ισχυρών γλωσσών, διαπιστώνεται μια διασπορά σε γλώσσες λιγότερο ισχυρές και πιο περιφερειακές, γεγονός που επιτρέπει να αναπτυχθεί ένα συνθετότερο και πολυφωνικό δίκτυο πολιτισμικής επικοινωνίας χάρη (και) στις μεταφράσεις έργων λογοτεχνίας και κριτικής. Τέλος, έχει σημασία να επισημανθεί ότι όλο και συχνότερα συναντούμε έναν αισθητικά επεξεργασμένο αφηγηματικό λόγο που αποδίδει στην ελληνική σημαντικά έργα της αλλόγλωσσης πεζογραφίας και καλλιεργεί έτσι τη νεοελληνική λογοτεχνική γλώσσα. Η επιτροπή έχει μεριμνήσει ώστε επιλεγμένα παραδείγματα αυτής της ποιότητας να αναδειχθούν στη βραχεία λίστα.

Ως προς τη μετάφραση έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας προς τις άλλες γλώσσες, το 2024 παραμένει μία χρονιά με σημαντική μεταφραστική συγκομιδή. Οι μεταφραστικές επιλογές καλύπτουν τόσο έργα αναγνωρισμένα και καθιερωμένα στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας όσο και έργα από τη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή. Αφορούν επίσης τόσο την ποίηση όσο και την πεζογραφία, άλλοτε με εκδόσεις μεταφράσεων που συνοδεύονται από κείμενα κριτικής παρουσίασης του μεταφραζόμενου έργου και του συγγραφέα του και άλλοτε όχι. Κάποιες φορές οι μεταφραστικές επιλογές επιφυλάσσουν εκπλήξεις, όταν φέρνουν στο προσκήνιο έναν παραγνωρισμένο ή άγνωστο Έλληνα συγγραφέα. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί η απροσδόκητη μεταφραστική επιλογή να οφείλεται στην προσωπική γνωριμία μεταφραστή και συγγραφέα ή σε άλλες, ανάλογες διαδρομές προσωπικών αναγνώσεων και προτιμήσεων. Ο δείκτης ποιότητας στη γλώσσα μετάφρασης γνωρίζει ένα μεγάλο εύρος διακύμανσης. Το πεδίο της ξενόγλωσσης μετάφρασης έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας είναι δύσκολο στην εποπτεία του και στην άσκηση πολιτικής ενίσχυσής του, επειδή είναι ένα πεδίο πολυπαραγοντικό με διασπορά των καθοριστικών παραμέτρων του, διασπορά γλωσσική και γεωγραφική. Σε αυτό το δύσβατο τοπίο, η λειτουργία του προγράμματος GreekLit του Υπουργείου Πολιτισμού διαδραματίζει έναν καθοριστικό ρόλο ενίσχυσης. Διόλου τυχαία οι μεταφράσεις που ενισχύονται οικονομικά από το συγκεκριμένο πρόγραμμα συγκροτούν έναν κατάλογο που περιλαμβάνει τα πιο αξιόλογα μεταφραστικά εγχειρήματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι απουσιάζουν άλλες εξίσου σημαντικές και αξιέπαινες μεταφραστικές εργασίες εκτός του βεληνεκούς του συγκεκριμένου προγράμματος.

Ως προς τη μετάφραση από την αρχαία προς τη νέα ελληνική, δεν παρατηρείται η ίδια δυναμική με τις παραπάνω περιπτώσεις. Η συγκριτικά μικρότερη μεταφραστική παραγωγή, που επισημαίνουμε τα τελευταία χρόνια, αφήνει την εικόνα μιας κάμψης που μπορεί να ενισχύεται από την έκδοση διαφορετικών μεταφραστικών εκδοχών των ίδιων έργων της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Αν η επιμονή σε συγκεκριμένα ονόματα και έργα δίνει την εικόνα μιας εξάντλησης, από την άλλη η επιλογή λιγότερο γνωστών ή παραγνωρισμένων συγγραφέων και έργων καθώς και η ανάδειξη θεματικών προσεγγίσεων που τέμνουν περισσότερα έργα και συγγραφείς της αρχαιοελληνικής γραμματείας αφήνουν την αντίρροπη εικόνα μιας ανανέωσης των μεταφραστικών πρακτικών.

Άννα Αφεντουλίδου, Μέλος της Επιτροπής

Η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης μελέτησε και αποτίμησε τα υπό κρίση βιβλία του εκδοτικού έτους 2024, έχοντας, όπως και το προηγούμενο έτος, ως κριτήρια την αξία και τη σημασία του κειμένου αφετηρίας, τη δυσκολία της μετάφρασης ως πρόκλησης επίλυσης προβλημάτων αλλά και τη λογοτεχνική ποιότητα και την υφολογική ισοδυναμία του κειμένου αφίξεως. Έλαβε υπόψιν της, επίσης, το εύρος των γλωσσών αφετηρίας μελετώντας έργα από όσο γίνεται περισσότερες γλώσσες και αναζητώντας μεταφράσεις ελληνικών έργων σε όσο γίνεται περισσότερα μεταφραστικά κέντρα και εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού. Πολύτιμη στο έργο αυτό στάθηκε η συμβολή της υποστήριξης εκ μέρους της Διεύθυνσης Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού.

Μετά από ευρεία ανταλλαγή απόψεων, η Επιτροπή κατέληξε σε κάποια γενικά συμπεράσματα σχετικά με την εκδοτική παραγωγή του 2024 και στην καταγραφή των επιλογών της αναφορικά με τις βραχείες λίστες των τριών Βραβείων Μετάφρασης.

Σχετικά με την κατηγορία των μεταφράσεων από την αρχαία ελληνική προς τη νέα ελληνική, η παραγωγή παραμένει φτωχή

Το ελληνικό μεταφραστικό εκδοτικό τοπίο έχει αποκτήσει κάποια σταθερά χαρακτηριστικά: οι εκδοτικοί μας οίκοι ακολουθούν τις διεθνείς εξελίξεις με βάση κλασικές λογοτεχνικές επιλογές, π.χ. Ντιντερό Ντενί, Ο ανιψιός του Ραμώ, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, σύγχρονες λογοτεχνικές τάσεις, π.χ. Coulon Cécile, Ένα θηρίο στον παράδεισο, μτφρ. Τιτίκα Δημητρούλια, με περισσότερα και πολύ σημαντικά αποτελέσματα στην πεζογραφία και με λιγότερα αριθμητικά αλλά όχι λιγότερο αξιόλογα αποτελέσματα στο πεδίο της ποίησης, π.χ. Λαμπέ Λουίζα, Τα ερωτικά σονέτα, μτφρ. Ξάνθος Μαϊντάς.
Το εκδοτικό έτος 2024 ήταν αρκετά ικανοποιητικό, όπως και το προηγούμενο έτος, με μεταφράσεις σημαντικών έργων και με έναν μεγάλο αριθμό μεταφράσεων να κινούνται σε πολύ υψηλό επίπεδο. Ανάμεσα στις εκδόσεις του 2024 έχουμε έργα, τόσο από γνωστότερους/ες συγγραφείς π.χ. Calvino Italo, Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι, μτφρ. Δήμητρα Δότση, όσο και από λιγότερο γνωστούς/ές συγγραφείς και λογοτεχνίες π.χ. Ντζαϊλί Αμαντού Αμάλ, Οι ανυπάκουες, μτφρ. Άγγελος Μουταφίδης. Ενώ εξακολουθούν οι εμφανίσεις βιβλίων από λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες προς την ελληνική, π.χ. Ντοτσανασβίλι Γκουράμ, Ο άνθρωπος που αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία, μτφρ. Δημήτρης Τσεκούρας, από τα γεωργιανά.

Αναφορικά με την κατηγορία μετάφρασης έργου ελληνικής γλώσσας σε ξένη γλώσσα, κρίνεται και φέτος ενισχυμένη, συγκριτικά με προηγούμενα χρόνια, η παρουσία της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό, (με σημαντική τη συμβολή και του προγράμματος GreekLit). Έτσι έχουμε σημαντικές εκδόσεις κλασικών έργων της σύγχρονης λογοτεχνίας μας, όπως π.χ. Κωνσταντίνος Καβάφης, Poesia completa, μτφρ. Eusebi Ayensa στα καταλανικά, Οδυσσέας Ελύτης, Aksion Esti, μτφρ. Nico Kacalidha στα αλβανικά αλλά και σύγχρονων έργων νεότερων συγγραφέων μας, όπως π.χ. Κάλλια Παπαδάκη, Dendriti, μτφρ. Karen Emmerich, αλλά και ελληνικών έργων σε γλώσσες στις οποίες δεν είχαμε πολλές εκδόσεις παλαιότερα, π.χ. Ιάκωβος Καμπανέλλης, Αυλή των θαυμάτων, μτφρ. Khaled Raouf στα αραβικά.

Σχετικά με την κατηγορία των μεταφράσεων από την αρχαία ελληνική προς τη νέα ελληνική, η παραγωγή παραμένει φτωχή. Ελπίζουμε πως φέτος θα αρθεί η νομική εκκρεμότητα σχετικά με την απουσία μεταφράσεων από τη λατινική γλώσσα που οδηγεί στη μερική εκπροσώπηση της κλασικής γραμματείας.

Μπορούμε να εντοπίσουμε δύο υποκατηγορίες έργων μετάφρασης από τα Αρχαία Ελληνικά: Η πρώτη αφορά κείμενα φιλοσοφικά, ρητορικής ή και ιστοριογραφικά, τα οποία έχουν αυξημένες επιστημονικές απαιτήσεις και γι’ αυτό οι μεταφράσεις θα πρέπει να είναι σχολιασμένες και με αρκετές σημειώσεις υπομνηματισμού ή/και εκδοτικών προκλήσεων, για να κριθούν ως προσπάθειες αξιώσεων. Πρόκειται για εκδόσεις πολύ απαιτητικές, η «εκλαΐκευση» των οποίων οδηγεί σε παρερμηνείες, ενίοτε και σε τραγελαφικά αποτελέσματα. Αξιόλογα θετικά δείγματα της πρώτης υποκατηγορίας αποτελούν φέτος βιβλία όπως: Βάιος Λιαπής, Σημεία και τέρατα: η δεισιδαιμονία και οι επικριτές της στην αρχαία Ελλάδα, Ιωάννα Γιατρομανωλάκη, Περί ποιητικής, Αριστοτέλης κ.ά.

Και μία δεύτερη υποκατηγορία, που είναι ποιητικά ή θεατρικά κείμενα, τα οποία ενδέχεται να μη μεταφραστούν με «επιστημονικούς όρους», αλλά να «αποδοθούν» από ποιητές/τριες ή ανθρώπους του θεάτρου, και τα οποία μπορεί να μην έχουν τις αυστηρές προδιαγραφές των επιστημονικών εκδόσεων, αλλά τροφοδοτούνται χωρίς να παραχαράσσονται, από την έμπνευση και την αναπλαισίωση δημιουργών που εκφράζονται με παρόμοιους τρόπους, ποιητικούς ή θεατρικούς. Ο κίνδυνος σ’ αυτή την κατηγορία είναι αντί για μετάφραση να έχουμε διασκευή, γεγονός που ενδέχεται να υποσκάψει την αξιοπιστία του έργου ως «μεταφραστικού». Αξιόλογα θετικά δείγματα της δεύτερης υποκατηγορίας αποτελούν φέτος τα εξής: Τασούλα Καραγεωργίου, Ανύτη η Τεγεάτις, Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου, Ευριπίδη Μήδεια, Ιππόλυτος και Τρωάδες.
Κοινή πεποίθηση παραμένει το γεγονός ότι χρειάζεται η συντονισμένη προσπάθεια Πολιτείας, εκδοτών/τριών και συγγραφέων-μεταφραστών/τριών με στόχο την ισχυροποίηση της επικοινωνίας του ελληνόφωνου αναγνωστικού κοινού με τη διεθνή ποιοτική λογοτεχνία, την ενίσχυση της προβολής της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό και την υποστήριξη μεταφραστικών προτάσεων από την αρχαία γραμματεία μας, έτσι ώστε να κατακτήσει τόσο η ελληνική εκδοτική αγορά όσο και η ελληνική λογοτεχνία τη θέση που τής αξίζει στο διεθνές μεταφραστικό πεδίο.

Θανάσης Βασιλείου, Μέλος της Επιτροπής

Η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης βρίσκεται ένα βήμα πριν την ολοκλήρωση των εργασιών της για το εκδοτικό έτος 2024, ορίζοντας ταυτόχρονα τα κριτήρια, τους προβληματισμούς και τα φίλτρα αποτίμησης μιας ευρείας και δυναμικής εκδοτικής παραγωγής ως προς τις μεταφράσεις ξένων έργων προς την ελληνική γλώσσα, ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες και κλασικών κειμένων στη νέα ελληνική. Στις γενικές παρατηρήσεις μου, πρώτον, επιβεβαιώθηκε η καλή εκδοτική δυναμική των προηγούμενων χρόνων, δεύτερον, είδαμε την εμφάνιση —πλάι στους παλαιότερους και πιο καθιερωμένους— σχετικά νέων και δυναμικών εκδοτικών οίκων με καλές επιλογές που ευχόμαστε και είμαστε βέβαιοι ότι θα συνεχιστεί, τρίτον, διακρίναμε την υψηλή ποιότητα της ελληνικής εκδοτικής δουλειάς που έρχεται σε αντίθεση με το εύρος του αναγνωστικού κοινού και, τέταρτον, είδαμε τη συνεπή και διαρκή παρουσία παλαιότερων και κυρίως νεότερων μεταφραστών και μεταφραστριών που τιμούν τη δουλειά τους και, μέσω της δουλειάς τους, τιμούν τα ελληνικά γράμματα.

Ως προς το τελευταίο, αξίζει να λεχθεί ότι οι μεταφράσεις ξένων έργων προς την ελληνική, ελληνικών έργων προς ξένες γλώσσες και οι μεταφράσεις κλασικών κειμένων ήταν όλες υψηλής ποιότητας. Κι αυτό ήταν κάτι που δυσκόλεψε τις τελικές μας επιλογές. Οι μεταφράσεις σε όλες τις κατηγορίες έλυσαν προβλήματα, απάντησαν σε προκλήσεις, προκάλεσαν ευπρόσδεκτους αιφνιδιασμούς. Είναι φανερό ότι μάλλον αξιοποίησαν όλα τα σύγχρονα εργαλεία (τεχνητή νοημοσύνη, πληροφόρηση, διαδικτυακά εργαλεία κ.λπ.) για να δώσουν το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Εν ολίγοις —και αυτό είναι μια τάση που θα δούμε να ενισχύεται ολοένα και περισσότερο στα επόμενα χρόνια— η όλη προοπτική ιστορία της μετάφρασης θα σχετίζεται με την αυξημένη πρόσβαση στην πληροφορία που γίνεται ολοένα και πιο εύκολη, πιο γρήγορη, πιο έγκυρη κατά το μέτρο του δυνατού, και θα αυξάνεται εκθετικά.

Μπορεί να μην καίγεται μπροστά στα μάτια μας η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, αλλά είναι σαν να καίγεται.

Το σίγουρο είναι ότι δεν θα πρέπει να περιμένουμε ότι οι τεχνολογίες, οι υπολογιστές και το διαδίκτυο, θα γίνουν τα ταυτόχρονα εργαλεία που θα οδηγήσουν αυτόματα στην ευημερία μας, στην ενίσχυση της καλής κοινωνίας και της δημοκρατίας. Σήμερα, λιγότεροι άνθρωποι ζουν σε δημοκρατίες από ό,τι πριν από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την εφεύρεση του διαδικτύου, και ακόμα λιγότεροι πιστεύουν ότι είμαστε σε θέση να δώσουμε στις νεότερες γενιές κοινωνίες που θα είναι καλύτερες από αυτές που παραλάβαμε.

Θα πρέπει να έχουμε την επίγνωση ότι ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο τα όρια μεταξύ μιας γλώσσας και μιας άλλης δοκιμάζονται και, όταν δεν αμφισβητούνται άμεσα όπως οι κυριαρχίες, βρίσκονται σε μια κατάσταση σχεδόν ας πούμε καθημερινής «αταξίας», μεταξύ βολικών μυθοπλασιών και της σκληρής πραγματικότητας. Μπορεί βέβαια να έχουμε αναπτυχθεί κοινωνικά και πολιτισμικά σε στενή αλληλεπίδραση μ’ ένα μεγάλο φάσμα αλλαγών και τεχνολογικών κατακτήσεων. Καλό θα είναι, όμως, να έχουμε κατά νου ότι αυτό το τελείως απλό εργαλείο πληροφόρησης, γνώσης και περιπλάνησης —το βιβλίο— πάντα θα υπάρχει και θα στηρίζει με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο την πρόοδό μας και την ανάπτυξη της συγκεκριμένης, της αφηρημένης και της αναλυτικής συνθετικής σκέψης μας. Χωρίς αυτήν την ικανότητα, δεν υπάρχει δημοκρατία και επιστήμη — και οι προκαταλήψεις και οι θεωρίες συνωμοσίας θα κερδίζουν έδαφος. Δυστυχώς, ζούμε ακριβώς σ’ αυτήν την ανεπιθύμητη συνθήκη. Μπορεί να μην καίγεται μπροστά στα μάτια μας η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, αλλά είναι σαν να καίγεται.

Ως υπενθύμιση της ετερότητας και κυρίως ως δυνατότητα συνάντησης, αλληλοκατανόησης και συνεργασίας, η μετάφραση, στο μέτρο που της αναλογεί, λειτουργεί ως αντίδοτο στην «αταξία» που απορρέει από την άρση των ορίων αλλά και τις δοκιμασίες των ηθικών και αξιακών προσανατολισμών. Λειτουργεί ως γέφυρα.

Ως νέο μέλος της επιτροπής, προσπάθησα να δώσω ένα γενικό περίγραμμα των προσωπικών προβληματισμών για τις εργασίες μας. Δεν θα μπω σε λεπτομέρειες και σε ειδικές περιπτώσεις που θα άξιζαν κάθε ευμενή σχολιασμό. Είμαι βέβαιος ότι θα γίνει αυτό από τα άλλα αξιότερα εμού μέλη της επιτροπής μας — τα οποία ευχαριστώ για την πολύτιμη συνεργασία και τις βαθιές γνώσεις τους που μοιράστηκαν μαζί μου. Όμως, με το κείμενό μου αυτό, έρχομαι να διαβεβαιώσω ότι τόσο οι ευρείες λίστες όσο και οι βραχείες λίστες —κυρίως οι δεύτερες— για την παραγωγή του έτους 2024 και τα βραβεία, λειτούργησαν προς μια τέτοια κατεύθυνση, συνάντησης, συνεργασίας, αλληλοκατανόησης και, το δίχως άλλο, της αναγνώρισης, ενδυνάμωσης, προβολής και επιβράβευσης του διανοητικού μόχθου όλων των συντελεστών στα τρία προαναφερθέντα πεδία της μετάφρασης.

Περιττό να λεχθεί ότι, σ’ όλη την πορεία των εργασιών μας, πολύτιμη στάθηκε η αρωγή του Υπουργείου Πολιτισμού και ειδικότερα οι γνώσεις και η έμπρακτη στήριξη της Διεύθυνσης Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού.

Ιωάννα Μεϊτάνη, Μέλος της Επιτροπής

Οδεύουν και φέτος προς την ολοκλήρωσή τους οι εργασίες της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης για τις τρεις κατηγορίες που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά μας. Και φέτος ήταν μια διαδικασία ενδιαφέρουσα, με πολύ διάβασμα και πολλή σκέψη, με πάντα παρούσα την αγωνία να μην παραβλέψουμε μια καλή μετάφραση. Στην κατηγορία των μεταφρασμένων προς τα ελληνικά λογοτεχνικών και δοκιμιακών έργων, τα προς κρίση βιβλία ξεπερνούσαν τα 1.000, άρα η δουλειά της επιλογής ήταν μια πρόκληση. Κοινές διαπιστώσεις όλων των μελών της επιτροπής ήταν πως το επίπεδο των μεταφράσεων προς την ελληνική ολοένα και ανεβαίνει –καθιστώντας το δικό μας έργο ακόμη δυσκολότερο–, πως στην κατηγορία της μετάφρασης από τα αρχαία προς τα νέα ελληνικά η βιβλιοπαραγωγή είναι ολοένα και πιο ισχνή, και πως, με τη βοήθεια ανθρώπων που αγαπούν τη νεοελληνική λογοτεχνία και προσπαθούν να την διαδώσουν στο εξωτερικό, παραμένει παρόν το ενδιαφέρον ξένων εκδοτικών οίκων για μεταφράσεις προς άλλες γλώσσες. Δυστυχώς είναι αδύνατον να έχουμε μια πλήρη εικόνα για όλα τα έργα της ελληνικής λογοτεχνίας που μεταφράζονται ανά τον κόσμο κάθε χρόνο· εκ των πραγμάτων, τα υπό κρίση βιβλία σε αυτή την κατηγορία είναι πρωτίστως αυτά από ελληνικούς εκδοτικούς οίκους και όσα περιλαμβάνονται στις λίστες GreekLit.

Ως προς την επιλογή των μεταφράσεων από ξένες γλώσσες προς την ελληνική, κοινό μας μέλημα ήταν να λάβουμε υπόψη μας μια ποικιλία κριτηρίων: πρωτίστως βέβαια την ποιότητα της μετάφρασης (πιστότητα, ροή, απόδοση του ύφους και της γλωσσικής αίσθησης, εγκυρότητα στην ορολογία, ευελιξία στη χρονικότητα της γλώσσας, «αδιαφάνεια» του ελληνικού κειμένου ως προς τη γλώσσα-πηγή), αλλά και τη σημασία του πρωτότυπου έργου στη λογοτεχνική παραγωγή της χώρας του· επίσης, την πορεία των υπό κρίση μεταφραστριών και μεταφραστών: εάν μεταφράζουν τακτικά και με συνέπεια, εάν έχουν πίσω τους αξιόλογο έργο, εάν είναι αφοσιωμένες σε μια γλώσσα. Φέτος, στη βραχεία λίστα σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται επτά έργα, με μια –σίγουρα όχι ηθελημένη– υπερεκπροσώπηση της γαλλικής γλώσσας. Ένα έργο είναι ποιητικό (Λουίζα Λαμπέ / Ξάνθος Μαϊντάς), ένα κλασικό (Ντενί Ντιντερό / Γιώργος Καράμπελας), δύο από συγγραφείς του κανόνα της νεότερης λογοτεχνίας (Ρόμπερτ Μούζιλ / Μαρίνα Αγαθαγγελίδου και Ίταλο Καλβίνο / Δήμητρα Δότση), αλλά και τρία από συγγραφείς σύγχρονους, που πρωτοσυστήνονται στο ελληνικό κοινό (Σεσίλ Κουλόν / Τιτίκα Δημητρούλια, Ντζαϊλί Αμαντού Αμάλ / Άγγελος Μουταφίδης και Γκουράμ Ντοτσανασβίλι / Δημήτρης Τσεκούρας).

Η συνολική εικόνα της βιβλιοπαραγωγής στα μεταφρασμένα βιβλία ήταν, όπως κάθε χρόνο, ένα ενδιαφέρον και πολύχρωμο μωσαϊκό: συγγραφείς που αγαπά το ελληνικό κοινό, ευπώλητα, αστυνομικά, λιγότερα δοκίμια –με εμφανή την παρουσία κειμένων για τον αφανισμό της Γάζας–, έργα κλασικά, συγγραφείς που διακρίνονται στις χώρες τους με βραβεία ή/και με την αγάπη του κοινού. Μεταφράστηκαν το 2024 ορισμένα θεμελιώδη έργα που έλειπαν από τις ελληνόφωνες βιβλιοθήκες μας, συμπληρώθηκε η μετάφραση ορισμένων συγγραφέων, γνωρίσαμε νέους και νέες συγγραφείς με διαφορετικές φωνές.

Laura Salas Rodriguez, Μέλος της Επιτροπής

Η Επιτροπή εκτέλεσε το έργο της για μια ακόμα χρονιά. Εξέτασε την εκδοτική παραγωγή του 2024, διέκρινε ένα συγκεκριμένο αριθμό βιβλίων μετά από εκτενείς και επαναλαμβανόμενες συνεδριάσεις και συνέθεσε αρχικά τις μεγάλες λίστες και στη συνέχεια τις βραχείες, για να προχωρήσει τελικά στη βράβευση των επιλεγμένων τίτλων. Παρατηρήσαμε εκ νέου ότι ο εκδοτικός τομέας στην Ελλάδα είναι ζωντανός, ενημερωμένος και δραστήριος, και ότι η ποιότητα των μεταφράσεων είναι υψηλή.

Δυστυχώς τα ισπανικά απουσιάζουν από τις βραχείες λίστες του 2024, παρότι φέτος εξακολουθεί να παρατηρείται αύξηση στον αριθμό των ισπανόφωνων τίτλων που εκδόθηκαν στην Ελλάδα

Όπως και την προηγούμενη χρονιά, η παραγωγή της ξενόγλωσσης λογοτεχνίας στα ελληνικά απασχόλησε μεγάλο μέρος των συσκέψεων της Επιτροπής, κυρίως λόγω της πληθώρας των τίτλων —η μεταφρασμένη λογοτεχνία αντιπροσωπεύει το 30% της συνολικής βιβλιοπαραγωγής της χρονιάς. Το μεγαλύτερο μέρος των βιβλίων που μελέτησε η Επιτροπή ανήκε στην πεζογραφία, κάτι που αποτυπώνεται στις τελικές λίστες, ενώ η ποίηση είναι αισθητά περιορισμένη. Τα γαλλικά είχαν φέτος μια ιδιαίτερη και σημαντική παρουσία, με τέσσερις από τους επτά τίτλους της βραχείας λίστας να προέρχονται από αυτήν τη γλώσσα, και τους άλλους τρεις από τα ιταλικά, τα γερμανικά και τα γεωργιανά, χωρίς να εμφανίζονται καθόλου τα αγγλικά, πράγμα αξιοσημείωτο δεδομένου ότι είναι η κυρίαρχη γλώσσα πρωτοτύπου. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό της βραχείας λίστας της χρονιάς ήταν η παρουσία μικρών εκδοτικών οίκων, δείγμα του ότι οι ενδιαφέρουσες προτάσεις δεν αποτελούν προνόμιο των πιο γνωστών ονομάτων και ότι στη λογοτεχνική αγορά υπάρχει χώρος για όλους.

Σε ό,τι αφορά την ισπανική γλώσσα, δυστυχώς τα ισπανικά απουσιάζουν από τις βραχείες λίστες του 2024, παρότι φέτος εξακολουθεί να παρατηρείται αύξηση στον αριθμό των ισπανόφωνων τίτλων που εκδόθηκαν στην Ελλάδα: αξίζει να σημειωθεί ότι τα ισπανικά είναι η τρίτη γλώσσα πρωτοτύπου, μετά από τα αγγλικά και τα γαλλικά. Οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι παρακολουθούν την επικαιρότητα της ισπανόφωνης λογοτεχνίας και επενδύουν σε αυτήν, χωρίς να ξεχνούν πιο κλασσικά έργα ή να ανακαλύπτουν ξεχασμένους θησαυρούς. Οι μεταφραστές ξεχωρίζουν για τον επαγγελματισμό και την ποιότητα της δουλειάς τους, άρα το φαινόμενο της απουσίας τους από τις λίστες είναι απλώς μια σύμπτωση που δεν πρέπει να μας ανησυχεί.

Στην κατηγορία των ελληνικών έργων προς άλλες γλώσσες, είδαμε με χαρά ονόματα που έχουν πλέον μια λαμπρή καριέρα πίσω τους και που επαναλαμβάνονται σε υποψηφιότητες για βραβεία (Ayensa, Emmerich, Bouchet, π.χ.). H Επιτροπή συνέταξε την βραχεία λίστα στη συγκεκριμένη κατηγορία έχοντας επίγνωση των δυσκολιών που συναντώνται, αφού η ενημέρωση για  βιβλία μεταφρασμένα  από τα ελληνικά σε άλλες γλώσσες δεν φτάνει πάντοτε στη χώρα μας.