Η γένεση της διαλεκτικής, ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΝΔΥΛΗΣ

«Η ιστορικοφιλοσοφική θέση τούτης της εργασίας μπορεί να συνοψισθεί ως εξής. Η διαλεκτική, όπως την έλαβε ευρύτερα γνωστή ο Χέγκελ, συνδέοντας την με τ' όνομα του, διαμορφώθηκε πάνω στη βάση μιας μονιστικής κοσμοθεωρίας ή μιας ενωτικής φιλοσοφίας, η οποία εγκολπώθηκε και η ίδια έντονες μονιστικές τάσεις του όψιμο γερμανικού Διαφωτισμού και συνάμα βρέθηκε αναγκασμένη να καταπιαστεί επισταμένως με όσα γνωσιοθεωρητικά προβλήματα έθεσαν οι Καντ και Φίχτε. Τούτη η ενωτική φιλοσοφία, και μάλιστα σε περιεκτική και συστηματική ήδη μορφή, είναι προϊόν της αυτοτελούς πνευματικής προσπάθειας του Χέλντερλιν στα έτη 1795-1799. Ο Σέλλινγκ... εν μέρει υιοθετεί και εν μέρει ανακαλύπτει ο ίδιος, μέσω της προσωπικής του αντιπαράθεσης με τον Φίχτε, τούτη την ενωτική φιλοσοφία στα έτη 1801-1802, για να τη μεταβάλει ταυτόχρονα σε μια προγραμματική κατασκευή εδραζόμενη στο τριαδικό σχήμα. Η συμβολή του Χέγκελ στη διαμόρφωση αυτής της πρώτης, αλλά καθοριστικής, μορφής της διαλεκτικής πρέπει να θεωρηθεί ελάχιστη, αν υποτεθεί ότι υφίστανται. Γιατί τα γραφτά του από την εποχή της Φρακφούρτης αποτελούν επεξήγηση και εφαρμογή αρχών της ενωτικής φιλοσοφίας του Χέλντερλιν, ενώ οι πρώτες πραγματείες του στην Ιένα απηχούν την εν τω μεταξύ ολοκληρωμένη σελλινκιανή εκδοχή της. Η αυτοτελής φιλοσοφική εξέλιξη του Χέγκελ, η οποία είχε σημαντικές συνέπειες και για τη μορφή της διαλεκτικής, αρχίζει μόλις μετά το 1802, και μάλιστα με την απόφαση ότι το Απόλυτο μπορεί να γνωσθεί ή ότι η Ουσία είναι Υποκείμενο - μια απόφαση η οποία σήμαινε ρήξη με την κοινή, ως τότε αποδεκτή και από τον Χέγκελ, πεποίθηση των Χέλντερλιν και Σέλλινγκ ότι το Απόλυτο δεν είναι δυνατό να γνωσθεί κι ότι η γνώση και η σκέψη αποτελούν definitionem χωρισμούς και αφαιρέσεις.» (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)