«Οι υπάλληλοι» της Όλγα Ράουν (κριτική) – Εργασιακός μεσαίωνας στον… 22ο αιώνα

Μία από τις πιο φρέσκες σύγχρονες φωνές της Ευρώπης είναι η ποιήτρια και κριτικός λογοτεχνίας Όλγα Ράουν από τη Δανία, η οποία γνώρισε με το δεύτερο κιόλας μυθιστόρημά της διεθνή αναγνώριση. Οι υπάλληλοι βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, στη βραχεία λίστα του Διεθνούς Μπούκερ 2021. Τα ονόματα της λίστας εκείνης της χρονιάς, του νικητή, φυσικά, Νταβίντ Ντιόπ αλλά και των άλλων υποψηφίων (Ενρίκεζ, Βιγιάρ, Λαμπατούτ, Στεπάνοβα) μας είναι ήδη πολύ γνωστά και αγαπητά, οπότε καιρός να γνωρίσουμε και αυτή την ιδιαίτερη φωνή, από τις εκδόσεις Ίκαρος, που ετοιμάζουν κι άλλους δικούς της τίτλους.

Υπάλληλοι στην τροχιά ενός νέου πλανήτη

Μολονότι οποιαδήποτε εκ προοιμίου γραμμική οριοθέτηση της πλοκής θα στερήσει κάτι από τη μαγεία της αποσπασματικής ανακάλυψης που προκρίνει η αφήγηση, διακρίνεται ένα σαφές περίγραμμα μέσα από τις αριθμημένες μαρτυρίες που απαρτίζουν τους Υπαλλήλους. Βρισκόμαστε σε ένα αδιευκρίνιστο μέλλον, αν και ο αγγλικός υπότιτλος («A workplace novel of the 22nd Century») υποδεικνύει τον 22ο αιώνα, πάνω στο Σκάφος Έξι χιλιάδες, σε μια αποστολή που βρίσκεται έτη φωτός μακριά από τη Γη. Το σκάφος στελεχώνεται από υπαλλήλους, ανθρώπους και ανθρωποειδή, αυτούς που θα πεθάνουν και αυτούς που θα «μεταφορτωθούν» σε άλλο πόστο, ανθρώπους από σάρκα και οστά και ανθρώπους «από σάρκα και τεχνολογία». Καθώς βρίσκονται στην τροχιά του πλανήτη «Νέα Ανακάλυψη», οι υπάλληλοι ανακρίνονται από μια γραφειοκρατική Επιτροπή που συστάθηκε γιατί έχουν παρατηρηθεί «μόνιμες αλλαγές» στο εργατικό προσωπικό.

Αυτό που έχει διαταράξει τις ισορροπίες είναι η άφιξη των αντικειμένων. Σε ένα σημείο της Νέας Ανακάλυψης που θυμίζει τη Γη, στην «κοιλάδα», η ομάδα των «Κυνηγών» αναλαμβάνει να συλλέξει κάποια ξεχωριστά αντικείμενα. Αυτά τοποθετούνται σε δύο δωμάτια στο σκάφος και οι υπάλληλοι επιφορτίζονται με τη φροντίδα τους. Οι αναφορές των υπαλλήλων υποδεικνύουν περίεργες συμπεριφορές. Με βάση αυτές, τα εξωγήινα αντικείμενα εκλύουν αρώματα, κάθε ένα και ένα διαφορετικό, βγάζουν ήχους, αλλάζουν θερμοκρασία και υφή και γενικά διεγείρουν τις αισθήσεις του προσωπικού. Καθένας προσεγγίζει διαφορετικά αυτές τις οντότητες, άλλη με μητρική στοργή, άλλος με αηδία και απώθηση, κάποιοι με οικειότητα ή απορία και κάποιοι ακόμα και με ερωτική έλξη. Όμως κανείς δεν μένει ασυγκίνητος, όλοι συνδέονται λιγότερο ή περισσότερο με αυτά.

Άνθρωποι και ανθρωποειδή

Η νουβέλα της Ράουν τελεί υπό τους νόμους του διαστρικού ταξιδιού. Ο χρόνος είναι απροσδιόριστος, χάνει τη γραμμικότητά του, και έτσι οι καταθέσεις των υπαλλήλων δίνονται με μπερδεμένη χρονολογική σειρά. Επίσης, καθώς δεν υπάρχουν ονόματα, εναπόκειται στους αναγνώστες να αντιστοιχίσουν τις «φωνές» στα πρόσωπα, τα οποία ξεχωρίζουν ανάλογα με την αντίδραση απέναντι στα αντικείμενα. Από την προσωποποίηση, την ονοματοδοσία και την προσπάθεια σύνδεσης μέχρι την απέχθεια, όλες οι συμπεριφορές αποκαλύπτουν διαφορετικές προσεγγίσεις του «άλλου». Σύντομα αποκαλύπτεται ότι κάποτε, όταν τα ανθρωποειδή βρίσκονταν σε πρώιμο στάδιο εξέλιξης, οι άνθρωποι εμφάνιζαν την ίδια ποικιλία αντιδράσεων απέναντι σε αυτά.

Τα κοινά όμως των ανθρώπων και ανθρωποειδών είναι περισσότερα από όσα νομίζουν οι ίδιοι. Όλα τα σώματα στο Πλοίο Έξι Χιλιάδες είναι αποκομμένα από τις λεγόμενες «γήινες» απολαύσεις, και ο μόνος τόπος σύνδεσης με αυτά είναι το όνειρο και τα αντικείμενα. Όλα τα πλάσματα βρίσκονται δέσμια μιας ιδιώνυμης εργασιακής κατάστασης, η οποία μοιάζει μόνιμη αφού έχει καταλυθεί η έννοια του ελεύθερου χρόνου και της προσωπικής ζωής. Οι άνθρωποι παπαγαλίζουν «ρομποτικά» την εταιρική γλώσσα που μιλά για αποδοτικότητα και τα ανθρωποειδή αρχίζουν να αποζητούν τα ανθρώπινα συναισθήματα. Αν οι άνθρωποι νοσταλγούν τη γη, το χώμα, την υγρασία, την αλλοτινή τους ζωή στη Γη, τα ανθρωποειδή επιθυμούν την ύπαρξη μιας ανθρώπινης ζωής. Όλοι κρατιούνται από θύμησες, υπαρκτές ή τεχνητές, και βρίσκονται εκτεθειμένοι στο ζήτημα της μοναξιάς, της θλίψης και της μνήμης. Μπορεί τα εξωτερικά «υλικά» τους να είναι διαφορετικά, αλλά τα «εσωτερικά» μοιάζουν. Σύντομα καθίσταται αδύνατο να ξεχωρίσεις φωνές καθώς όλες συγκλίνουν στην παραδοχή του αναπόφευκτου εγκλωβισμού τους.

Διακειμενικότητα και αναφορές

Οι υπάλληλοι έχουν μια πολύ ιδιαίτερη εκδοτική ιστορία. Η συγγραφέας εμπνεύστηκε την ιδέα του βιβλίου όταν η καλλιτέχνιδα Lea Guldditte Hestelund της ζήτησε να γράψει μικρά κείμενα που θα συνόδευαν την καλλιτεχνική της έκθεση με τίτλο «Consumed Future Spewed Up as Present». Η μυθοπλαστική «συνοδεία» αυτής της εγκατάστασης κατέληξε σύντομα να γίνεται αυτοτελές βιβλίο, που διατηρεί την αποσπασματικότητα μέσα από τις μαρτυρίες των υπαλλήλων. Μάλιστα, η ιδέα των εξωγήινων αντικειμένων οφείλεται στην Hestelund, η οποία με τη σειρά της, ενέταξε σε ένα δικό της σόου μια δερματόδετη έκδοση των Υπαλλήλων ως εκθέματος, διατηρώντας ζωντανό διάλογο ανάμεσα στα δύο διαφορετικά έργα τέχνης.

Πέραν από αυτή την άμεση αυτή σύνδεση, το βιβλίο της Ράουν εμφανίζει έντονη συγγένεια με διάφορους άλλους λογοτεχνικούς κόσμους, κυρίως μέσα από την ιδιαίτερη ατμόσφαιρά του. Από άποψη αισθητικής, αλλά και της έντονης συμβολικής αξίας των αντικειμένων στο νου έρχεται στο μυαλό Ο παράμεσος της Ογκάουα αλλά και το Χρονοκαταφύγιο του Γκοσποντίνοφ. Το αίσθημα της επικείμενης απειλής των ανθρωποειδών φέρει τον απόηχο των μακρινών Ονειρεύονται τα ανδροειδή το ηλεκτρικό πρόβατο; του Φίλιπ Κ. Ντικ ή του «2001: A space odyssey». Τα ανθρωποειδή που φαντάζεται η Ράουν, όμως, δεν αντανακλούν απλώς τους κινδύνους της ανθρώπινης κατάχρησης της τεχνολογίας, αλλά είναι αυτόνομοι χαρακτήρες που αναπτύσσουν έντονους δεσμούς με τους ανθρώπους, όπως η Κλάρα στο Η Κλάρα και ο ήλιος του Ισιγκούρο, αλλά και οι κινηματογραφικές Samantha στο «Her» ή ο Yang στο «After Yang».

«Severance» και Υπάλληλοι: μια παράλληλη ανάγνωση

Ο πιο συχνός παραλληλισμός του βιβλίου είναι αυτός με τη σειρά «Severance», στην οποία παρακολουθούμε ορισμένους ανθρώπους που έχουν υποβληθεί οικειοθελώς σε μια επέμβαση, τον διαχωρισμό (Severance), χωρίζοντας τους εαυτούς τους σε δύο μέρη, τον εργασιακό εαυτό και τον κοινωνικό. Έκτοτε, όποτε εισέρχονται στον αποστειρωμένο χώρο εργασίας τους, στην εταιρία Λούμον, «αναλαμβάνει» ο «innie» (μέσα εαυτός) και κάθε φορά που εξέρχονται από το κτήριο, τα ηνία της ζωής έχει ο «outie» (έξω εαυτός), χωρίς να ξέρει ο ένας τι κάνει ο άλλος. Στο βιβλίο της Ράουν, ο διαχωρισμός είναι αναγκαστικός, καθώς όλα τα μέρη του πληρώματος έχουν αποκοπεί από την προσωπική τους ζωή, τα ενδιαφέροντα και τις δραστηριότητές τους.

Από τη σειρά «Severance».

Ο διαχωρισμός των τμημάτων μέσα στο σκάφος Έξι Χιλιάδες θυμίζει τα αυστηρώς διαχωρισμένα τμήματα της εταιρίας Λούμον. Στο κάτω επίπεδο του σκάφους υπάρχει το κρεματόριο, πιο πάνω οι «βιοκουρτίνες» και τα πλυντήρια, μετά το μηχανοστάσιο και το αμπάρι και στο υψηλότερο επίπεδο βρίσκονται τα γραφεία, οι πτέρυγες με τα δωμάτια, η αίθουσα ανάκρισης, το κυλικείο, τα μπάνια. Υπάρχουν μυστηριώδεις αίθουσες όπως η «αίθουσα επανένταξης», το «δωμάτιο καθαρισμού», το «δωμάτιο αναψυχής», όπως ακριβώς και στη σειρά. Οι εργαζόμενοι είναι υποχρεωμένοι να διατηρούν ένα πρόγραμμα που τους επιτρέπει το ελάχιστο της επικοινωνίας και μια τυπική εναλλαγή στα δωμάτια. Και στις δύο περιπτώσεις, το αυστηρό, περίκλειστο και ελεγχόμενο περιβάλλον δεν λειτουργεί μόνο ως σκηνικό αλλά και ως πεδίο παρατήρησης του ποσοστού ελευθερίας σε καθεστώτα απόλυτου περιορισμού.

Καταγγελία της εντατικοποίησης της εργασίας

Μεγάλο και σημαντικό ρόλο σε αμφότερα διαδραματίζει η εργοδοτική πλευρά. Στο «Severance» είναι ένα απρόσωπο και αθέατο διοικητικό συμβούλιο, το οποίο λαμβάνει τις αποφάσεις χωρίς καμία προσωπική επαφή με τους εργαζομένους. Στους Υπαλλήλους το διοικητικό συμβούλιο είναι επίσης σιωπηλό αλλά πανταχού παρόν, είναι αυτό που συγκεντρώνει τις μαρτυρίες, που λαμβάνει τις αποφάσεις μεταφόρτωσης και παύσης εργαζομένων. Μια μικρή φράση εδώ κι εκεί («[λογοκριμένο]») υποδεικνύει επίσης την εξουσία της επιτροπής να ελέγχει τις καταγραφές. Αμφότερα τα όργανα εφευρίσκουν τρόπους να παραχωρήσουν μερικά προνόμια που θα τονώσουν το ηθικό των υπαλλήλων και θα ενισχύσουν την αποδοτικότητά τους. Στη σειρά, είναι ένα μικρό πάρτι, μια προσομοίωση εξόρμησης, μία σύντομη επαφή με κάποιο μέλος της οικογένειας. Στο βιβλίο, το διοικητικό συμβούλιο παραχωρεί στους ανθρώπους παιδικά ολογράμματα των παιδιών τους σαν παυσίλυπα.

Οι υπάλληλοι της Λούμον, μετά τη δουλειά, οδηγούν προς τα σπίτια τους, τρώνε, κοιμούνται και προετοιμάζουν τα σώματά τους για την επόμενη ημέρα, όπως και οι υπάλληλοι της Ράουν. Ζουν για να δουλεύουν.

Η εύκολη σύγκριση των δύο καλλιτεχνικών προϊόντων, βιβλίου και σειράς, γεννάται από την προφανή τους καταγγελία στο σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον και στην κουλτούρα εργασίας και παραγωγικότητας που έχει αναδείξει ο 21ος αιώνας. Η αίσθηση του χρόνου, και στις δύο περιπτώσεις καταργείται. Οι υπάλληλοι της Λούμον δεν εξέρχονται από το κτήριο παρά μόνο μέσα στο σκοτάδι και οι υπάλληλοι στο σκάφος βρίσκονται στο απόλυτο χρονικό κενό, απόλυτα εκμεταλλεύσιμο από την απρόσωπη εταιρική δομή. Επίσης, καταλυμένη μοιάζει η αίσθηση ανταπόδοσης ή ωφέλειας. Οι υπάλληλοι της Λούμον, μετά τη δουλειά, οδηγούν προς τα σπίτια τους, τρώνε, κοιμούνται και προετοιμάζουν τα σώματά τους για την επόμενη ημέρα, όπως και οι υπάλληλοι της Ράουν. Ζουν για να δουλεύουν.

Απέναντι στην αποξένωση, και το «γδύσιμο» που προκαλεί το εταιρικό περιβάλλον και η εντατικοποίηση της εργασίας, η μοναδική αντίσταση για τους ανθρώπους είναι η επαφή, η σύνδεση, η ανάπτυξη ισχυρών δεσμών. Για τα ανθρωποειδή ωστόσο, που φαίνονται να αποκτούν πιο έντονη συνείδηση της ανελευθερίας τους, η αντίσταση σημαίνει και σύγκρουση. Στον κόσμο της Ράουν, οι «μηχανές» δεν εξεγείρονται κατά των ανθρώπων, αλλά κατά του εξαντλητικού εργασιακού καθεστώτος. Το ανησυχητικό είναι ότι δεν τις συνοδεύουν και οι άνθρωποι.

Τα βαθύτερα ερωτήματα

Όμως τόσο το «Severance» όσο και Οι υπάλληλοι εκφεύγουν αυτών των ορίων και εκτείνονται σε άλλα βαθύτερα ερωτήματα. Όσο ο «innie» εαυτός, αν και ρυθμισμένος να ασχολείται μόνο με τη δουλειά, καταλήγει να επιθυμεί, να νοσταλγεί, να ερωτεύεται και να ορίζει τη ζωή του «outie», και τα ανθρωποειδή της Ράουν ξεπερνούν τις «προδιαγραφές» τους, ορίζοντας τις ζωές τους, σύντομα τα ερωτήματα μεταλλάσσονται. Σε τι συνίσταται αυτό που λέγεται «άνθρωπος», ποια είναι η ευθύνη απέναντι στις οντότητες που εμείς δημιουργήσαμε εμφυσώντας τους ζωή και ποια τα όρια της εξουσίας μας πάνω τους; Τι έχουμε να μάθουμε από αυτά; Υπάρχει απειλή από τα ανθρωποειδή ή η πραγματική απειλή βρίσκεται στην εργαλειοποίησή τους από τις μεγάλες εταιρίες; Πώς ζούμε, πώς συνυπάρχουμε και εντέλει, πώς ορίζεται ο άνθρωπος όταν έχει αφομοιωθεί από την εργασία του;

Στην ελλειπτική και αινιγματική φόρμα της Ράουν, τα όρια ανάμεσα σε ανθρωποειδή και ανθρώπους, εξωγήινα και γήινα πλάσματα είναι δυσδιάκριτα.

Κάθε επιστημονικός κλάδος θα έδινε διαφορετική απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα και ο ρόλος της καλής λογοτεχνίας είναι να τα αφήσει αναπάντητα. Στην ελλειπτική και αινιγματική φόρμα της Ράουν, τα όρια ανάμεσα σε ανθρωποειδή και ανθρώπους, εξωγήινα και γήινα πλάσματα είναι δυσδιάκριτα. Παρακολουθώντας τα υποκείμενα παράλληλα με τα αντικείμενα, οι ορισμοί του ανθρώπου διευρύνονται και οι έννοιες της φροντίδας, της αναπαραγωγής, της μητρότητας έρχονται στο φως στρεβλωμένες. Η αμφίθυμη υπόσταση των περίεργων αντικειμένων εισάγει ένα παράθυρο στον κόσμο του ανοίκειου, του καταλληλότερου, δηλαδή, χώρου για να σκεφτούμε όλα τα παραπάνω ερωτήματα του μεταβαλλόμενου κόσμου μας. 

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Όλγα Ράουν γεννήθηκε στη Δανία το 1986. Είναι συγγραφέας, ποιήτρια και κριτικός λογοτεχνίας. Το μυθιστόρημά της De ansatte (Οι υπάλληλοι) βρέθηκε στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Booker 2021, το Βραβείο Ursula K. Le Guin και στη μακρά λίστα για το National Book Award και το Dublin Literary Award, ενώ μεταφράζεται σε 25 γλώσσες.

Το μυθιστόρημά της Mit Arbejde (Μy work) τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνίας Politikens το 2021, ενώ οδήγησε σε αλλαγές στους νόμους περί μητρότητας της Δανίας. Το νέο της μυθιστόρημα, Voksbarnet (The wax child), βασισμένο σε μια σειρά από πραγματικές δίκες μαγισσών του 17ου αιώνα, εκδόθηκε στη Δανία τον Σεπτέμβριο του 2023.