«Στα κάτεργα του θανάτου» του Ανδρέα Ασσαέλ (κριτική) – Καρυά Φθιώτιδας, το ελληνικό Μαουτχάουζεν

Ο σημερινός διαβάτης που θα περπατήσει τον γραφικό ορεινό οικισμό της Καρυάς Φθιώτιδας (μόλις δέκα χιλιόμετρα από τα Καμένα Βούρλα), δύσκολα θα φανταστεί πως σε τούτο τον τόπο των ελάχιστων κατοίκων συνέβησαν πριν από ογδόντα χρόνια κάποιες από τις πλέον άγνωστες θηριωδίες των ναζί. Κι όμως, η Καρυά θα μπορούσε να ονομαστεί το ελληνικό Μαουτχάουζεν, καθώς ακριβώς εκεί ήταν που οι ναζί δημιούργησαν ένα εργοτάξιο, στο οποίο δούλευαν αναγκαστικά Χριστιανοί και Εβραίοι από τις γύρω περιοχές και τη Θεσσαλονίκη.

Πρόκειται για ένα γεγονός που δεν είναι ευρύτερα γνωστό, αν και είναι βεβαιωμένο πως εκατοντάδες άνθρωποι δεν άντεξαν τα καθημερινά μαρτύρια της εργασίας χωρίς τέλος, ενώ όσοι κατάφεραν να επιζήσουν μεταφέρθηκαν στο Άουσβιτς. Ένας από τους βασικούς λόγους που τα γεγονότα στην Καρυά έχουν παραμείνει στη λήθη του σκοτεινού παρελθόντος είναι ότι οι επιζώντες, πλέον, είναι ελάχιστοι.

Το ιστορικό κενό

Επιπλέον, άλλα γεγονότα όπως ο εκτοπισμός στο Άουσβιτς ή η μαζική δολοφονία του πληθυσμού από τους στρατιώτες του ναζιστικού στρατού, επισκίασε όσα συνέβαιναν στα εργοτάξια που είχαν στήσει η κατακτητές στην κατεχόμενη Ελλάδα. Το βιβλίο του Ανδρέα Ασσαέλ έρχεται να καλύψει αυτό το ιστορικό κενό και να μας δείξει εμπράκτως (εννοώντας: με ντοκουμέντα) τι ακριβώς συνέβη το 1943 σε εκείνο το κολαστήριο.

Οι 350 φωτογραφίες που συνοδεύουν τη σημαντική αυτή έκδοση έφτασαν στα χέρια του εντελώς τυχαία. Αποτέλεσαν, όμως, το έναυσμα για να ξεκινήσει μια εργώδη και ενδελεχή έρευνα γύρω από την Καρυά την εποχή της Κατοχής.

Οι 350 φωτογραφίες που συνοδεύουν τη σημαντική αυτή έκδοση έφτασαν στα χέρια του εντελώς τυχαία. Αποτέλεσαν, όμως, το έναυσμα για να ξεκινήσει μια εργώδη και ενδελεχή έρευνα γύρω από την Καρυά την εποχή της Κατοχής. Τα ευρήματά του, όπως αυτά αποτυπώνονται στο βιβλίο, αναδεικνύουν τη βαρβαρότητα των ναζί ολετήρων, αλλά και τα δεινά που υπέστησαν Χριστιανοί και Εβραίοι εκείνη την περίοδο.

Καταναγκαστικά έργα στην περιοχή Στύρφακα της Λαμίας από χριστιανούς εργάτες, το καλοκαίρι του 1942. © Συλλογή Ανδρέα Ασσαέλ.

Η αρχή έγινε σε ένα παλαιοπωλείο

Όπως σημειώνει προλογικά ο Ασσαέλ, τις φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από τον Γερμανό αρχιμηχανικό (τι κυνικότητα, αλήθεια), τις ανακάλυψε το 2002 σε ένα γερμανικό αντίκμαρκτ (παλαιοπωλείο) στο Μόναχο. Εκεί κατάλαβε περί τίνος πρόκειται και τις αγόρασε αμέσως.

Στη συνέχεια, όμως, μελετώντας μια προς μια τις φωτογραφίες θέλησε να εμβαθύνει ακόμη περισσότερο και να καταγράψει, όσο ήταν δυνατόν, τι ακριβώς συνέβη στην Καρυά.

Τα έργα

Τα έργα τα είχε αναλάβει μια γερμανική κατασκευαστική εταιρεία, η οποία είχε επεκτείνει τη δράση της και σε άλλες κατεχόμενες περιοχές της Ευρώπης και βρισκόταν υπό την ομπρέλα της Οργάνωσης Τοντ, μιας παραστρατιωτικής ομάδας κατασκευής τεχνητών έργων.

Εγκαταστάσεις στον σταθμό της Καρυάς όπου φαίνονται καθαρά τα παραπήγματα στα οποία ζούσαν οι εργάτες. Διακρίνεται η πινακίδα της «Οργάνωσης Τοντ». © Συλλογή Ανδρέα Ασσαέλ

Η Καρυά επιλέχθηκε από τη Βέρμαχτ διότι ήθελε να διασφαλίσει διόδους ανεφοδιασμού του στρατού. Συγκεκριμένα, στόχος ήταν να σκαφτεί ένα ολόκληρο βουνό έτσι ώστε να κατασκευαστεί μια σιδηροδρομική παρακαμπτήριο που θα διευκόλυνε τα ναζιστικά στρατεύματα. Αυτός ο σιδηρόδρομος θα είχε κατάληξη στη Βόρεια Ελλάδα, εκεί όπου οι ναζί είχαν σκοπό να υφαρπάξουν τον ορυκτό πλούτο της περιοχής.

Για να γίνουν όλα αυτά, όμως, χρειάζονταν εργατικά χέρια. Υπό τον φόβο της εκτέλεσης, άντρες των γύρω περιοχών, αλλά και Εβραίοι που μαζεύτηκαν άρον άρον από τη Θεσσαλονίκη, αποτέλεσαν το ανθρώπινο δυναμικό των καταναγκαστικών έργων.

Εβραίοι εργάτες στην Καρυά Φθιώτιδας. Ο φρουρός είναι Έλληνας χωροφύλακας. © Συλλογή Ανδρέα Ασσαέλ

Η ανάλυση και η έρευνα

Ο Ασσαέλ, μηχανικός και ερευνητής, γιος του επιζώντος του Ολοκαυτώματος Φρεντ Ιωσήφ Ασσαέλ από τη Θεσσαλονίκη, επιδόθηκε για χρόνια στην ανάλυση των φωτογραφιών και κατάφερε να τις κατηγοριοποιήσει και να τις ταυτοποιήσει φτάνοντας όχι απλώς στην εταιρεία που είχε αναλάβει το έργο για λογαριασμό της Βέρμαχτ και στον Γερμανό αρχιμηχανικό αλλά και στον άγνωστο μέχρι τότε Γερμανό διοικητή της Καρυάς, τα ίχνη του οποίου, αλλά κυρίως τα εγκλήματα που διέπραξε στην Ελλάδα, είχαν εξαφανιστεί.

Εκτός από τη δική του επιμονή, χρειάστηκε να αναζητήσει αυτούς τους λίγους επιζώντες, να συνομιλήσει μαζί τους, να καταγράψει τις μαρτυρίες τους και έτσι να συνθέσει τη συνολική εικόνα του κολαστηρίου.

Κομβικής σημασίας στην έρευνα του Ασσαέλ υπήρξε η μαρτυρία ενός επιζώντος, του Σαμ Ναχμία, τον οποίο ο Ασσαέλ συνάντησε το 2004. Τότε μίλησε για πρώτη φορά στη ζωή του για την επίγεια κόλαση της Καρυάς, ένα βαθύ τραύμα που ποτέ δεν είχε αποκαλύψει ούτε καν στην ίδια του την οικογένεια.

Κομβικής σημασίας στην έρευνα του Ασσαέλ υπήρξε η μαρτυρία ενός επιζώντος, του Σαμ Ναχμία, τον οποίο ο Ασσαέλ συνάντησε το 2004. Τότε μίλησε για πρώτη φορά στη ζωή του για την επίγεια κόλαση της Καρυάς, ένα βαθύ τραύμα που ποτέ δεν είχε αποκαλύψει ούτε καν στην ίδια του την οικογένεια.

Σήμερα η Καρυά είναι ένας εγκαταλειμμένος σιδηροδρομικός σταθμός στη Φθιώτιδα, ανάμεσα σε Λιανοκλάδι και Δομοκό. Εκείνα τα χρόνια, όμως, οι εργασίες γίνονταν με πυρετώδεις ρυθμούς. Οι δυστυχείς κατάδικοι (διότι τους συμπεριφέρονταν ως κατάδικους) δούλευαν σε 12ώρες βάρδιες, κάτω από βάρβαρες συνθήκες. Το φαγητό που λάμβαναν ήταν λιγοστό και κακής ποιότητας (το ελάχιστο ψωμί που δικαιούνται ήταν μόνιμα μουχλιασμένο), το νερό που έπιναν ήταν με το σταγονόμετρο, ενώ τα εργαλεία που τους δίνονταν ήταν υποτυπώδη. Κάτω από αυτές τις απάνθρωπες συνθήκες, οι σκελετωμένοι εργάτες έπεφταν ο ένας μετά τον άλλον. Οι νεκροί πετάγονταν σε ένα λάκκο, ενώ οι ζωντανοί περίμεναν τη δική τους σειρά.

Μεταπολεμική φωτογραφία του Χαννς Ρέσλερ (Hanns Rössler), του μηχανικού της κατασκευαστικής εταιρείας Ίμπερλαντ στο εργοτάξιο της Καρυάς Φθιώτιδας. Είναι ο άνθρωπος που πήρε και όλες τις φωτογραφίες που υπάρχουν πλέον στη Συλλογή Ανδρέα Ασσαέλ.

Τα αρχεία

Δυστυχώς, τα αρχεία του στρατοπέδου δεν έχουν διασωθεί. Δεν υπάρχουν έγγραφα ή λίστες ονομάτων που να πιστοποιούν τι ακριβώς συνέβη και από ποιους. Αυτό δίνει ακόμη μεγαλύτερη αξία στην έρευνα του Ασσαέλ και στη σημασία που έχουν οι φωτογραφίες που περιήλθαν στην κατοχή του. Πρόκειται για το ξαναζωντάνεμα μιας φρικιαστικής στιγμής της ελληνικής Κατοχής από τους ναζί, άγνωστη μέχρι πρόσφατα τόσο από τους Έλληνες όσο και από την Εβραϊκή κοινότητα. Να σημειωθεί ότι τη φύλαξη των εργατών, όπως φαίνεται και από τις φωτογραφίες, είχαν αναλάβει άνδρες της ελληνικής χωροφυλακής.

Συνολικά πέντε επιζώντες κατέθεσαν την εμπειρία τους από την Καρυά με διάφορους τρόπους στα μεταπολεμικά χρόνια, γραπτά ή προφορικά. Υπάρχουν επίσης μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής τις οποίες συνέλεξε ο Ανδρέας Ασσαέλ στο πλαίσιο της δικής του έρευνας.

Φως στα κάτεργα

Όλο αυτό το υλικό, παρά τη σκληρότητά του (οι φωτογραφίες δείχνουν σκελετωμένα πρόσωπα, σώματα ισχνά και ταλαιπωρημένα) ρίχνουν φως στα κάτεργα του θανάτου, όπως πολύ συχνά τιτλοφορείται και το βιβλίο, κάτι που αναπτύχθηκε μεθοδικά από τους ναζί από το 1944 και μετά. Η Καρυά, με κάποιο τρόπο, ήταν ο προάγγελος πραγμάτων που η Ιστορία κατέγραψε, αλλά, όχι, δεν κατάφερε να ανακαλύψει τα πάντα. Ακόμη και στις μέρες μας δεν είναι γνωστά τα πάντα για τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Αυτό το κενό μνήμης, τουλάχιστον σε σχέση με την Ελλάδα, έρχεται να καλυφθεί από την έρευνα του Ανδρέα Ασσαέλ που καταγράφεται σ’ αυτό το βιβλίο, αλλά και στην έκθεση φωτογραφίας που πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.