«Περιγραφή ενός χωριού» της Μαρί Λουίζε Κάσνιτς (προδημοσίευση)

1

Μια μέρα, ίσως πολύ σύντομα κιόλας, θα κάνω την απόπειρα να περιγράψω το χωριό. Θα σκεφτώ με τι ν’ αρχίσω, με το Πάνω Χωριό, με το Κάτω Χωριό, με το νεκροταφείο, με το δάσος. Ή με τις σπηλιές που ’ναι πάνω ψηλά στο Όρος των Ελαιών, νερό, έτσι λέει η παράδοση, γιόμισε τον κόλπο της κοιλάδας, όπως κάνει ενίοτε η ομίχλη τώρα, στους βράχους υπήρχαν κάποτε κρίκοι, στους κρίκους ήτανε δεμένες βάρκες, ενώ στην πραγματικότητα ένα είναι σίγουρο μόνο, ότι, δηλαδή, οι σπηλιές εκείνες ήταν το καταφύγιο για τις ορδές των κυνηγών μετά την εποχή των παγετώνων

τελικά θα ξεκινήσω με την άποψη από ψηλά, μ’ αυτά που βλέπει ένα πουλί από ψηλά ή ένας επιβάτης αεροπλάνου απ’ το παράθυρό του, μαύρο δάσος στη μια πλευρά της κοιλάδας, με πράσινο απ’ τις οξιές στις παρυφές του, δάσος με οξιές και στην άλλη πλευρά, διάσπαρτο από σφένδαμους και λάρικες

περνώντας στους αμπελώνες, και στη βάση της κοιλάδας το χωριό, ανάμεσα σε λειμώνες κι οπωροφόρα δέντρα, τον επιβλητικό θόλο απ’ τις φλαμουριές του σπιτιού υπ’ αρ. 84 και τα πολλά γυάλινα παράθυρα του ανθοκομείου

θα τα περιγράψω όλ’ αυτά και θα μιλήσω ιδιαίτερα αναλυτικά για τις πλαγιές με τους αμπελώνες, που για πολλές δεκαετίες ήτανε παραμελημένες, ακαλλιέργητη γη και χωραφάκια με πατάτες εδώ κι εκεί

που τώρα όμως είναι φυτεμένες πάλι και τις διασχίζουνε γαλάζιοι ασφαλτόδρομοι. Επί τη ευκαιρία θ’ αναφέρω επίσης πως πριν από πολλά χρόνια, αλλά ήδη στα χρόνια τα δικά μου, τα σταφύλια τα πατούσαν ακόμη με τα πόδια ή τα περνούσαν απ’ το δρύινο πιεστήρι

πως τώρα όμως το κρασί το επεξεργάζονται από κοινού και το βάζουνε σε μεγάλα δοχεία ή δεξαμενές, που δεν είναι πια από ξύλο αλλά από γυαλί ή μπετό.

2

Την επόμενη μέρα, τη δεύτερη μέρα της εργασίας μου, θα επιστρέψω στην άποψη από ψηλά. Θ’ αναφερθώ πρώτα στις ωραίες παρυφές του δάσους, ύστερα στον λειμώνα κάτω απ’ το βουνό, ύστερα στην κοιλάδα του Ρήνου, στα Βόσγια Όρη, στον ελβετικό Ιούρα και στην Πύλη της Βουργουνδίας, η οποία παρεμπιπτόντως φαίνεται κι απ’ τα παράθυρα της σοφίτας του σπιτιού υπ’ αρ. 84. Θα τονίσω τον ιστορικό χαρακτήρα του τοπίου και θα ισχυριστώ πως όποιος διαθέτει φαντασία μπορεί ακόμη και σήμερα να δει τους στρατούς να διασχίζουνε την πεδιάδα

τους Κέλτες και τα γερμανικά φύλα, να πολεμούν με τους λεγεωνάριους του Καίσαρα, τους Αλαμαννούς και τους Φράγκους, τους αγρότες απ’ το Στάουφεν που καταστρέψανε στο χωριό τονπύργο των αφεντάδων Σνέβελιν φον Μπέρενλαπ

τους Σουηδούς που σκοτώσανε τριακόσιους αγρότες στο Κιρχχόφεν και βάλανε φωτιά στο μοναστήρι του Ζέλντεν τα στρατεύματα του στρατάρχη Τουρέν, ο οποίος περνώντας τα Λουτρά του Κούκου και διασχίζοντας την Κοιλάδα των Μαγισσών εκστράτευσε κατά της Βαυαρίας

τα στρατεύματα του Λουδοβίκου ΙΔ΄ που ερχόμενα απ’ το Μπράιζαχ κατέκτησαν το Φράιμπουργκ

τους στρατούς του Πολέμου Διαδοχής του Παλατινάτου, του Πολέμου Διαδοχής της Ισπανίας, του Πολέμου Διαδοχής της Αυστρίας, του Πολέμου του Α΄ Συνασπισμού, του Πολέμου του Β΄ Συνασπισμού, του Πολέμου του Γ΄ Συνασπισμού και των πολέμων ανεξαρτησίας

τι σήμαινε για τα χωριά της Κοιλάδας των Μαγισσών λεηλασία, εισφορές, αγρότες ν’ αναγκάζονται να οχυρωθούν, βρόμη, σοδειές, κρασί, χρυσό, ζωντανά, γουρούνια, κότες, να τους τ’ αρπάζουνε και να φεύγουνε, πλιάτσικο με την απειλή πως θα τους κάψουνε, καταφυγή στα δάση, μιζέρια, δάκρυα και φόβος.

Έργο εξωφύλλου: Μελίνα Γαληνού

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Η «Περιγραφή ενός χωριού» της Μαρί Λουίζε Κάσνιτς εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1966, όταν η συγγραφέας ήταν 65 ετών. Θεωρείται ένα από τα έργα ωριμότητας της συγγραφέως, το οποίο επιβεβαιώνει τη γνωστή ρήση της «ο δρόμος μου στην ποίηση με οδήγησε από τη φύση στους ανθρώπους». Η ίδια η συγγραφέας, υπογραμμίζοντας τη μοναδικότητα του συγκεκριμένου έργου της το 1968, θα τόνιζε ότι το ουσιαστικά δημιουργικό στην «Περιγραφή ενός χωριού» ήταν ότι το ίδιο το θέμα της καθόρισε τη φόρμα του και ότι χάρη στη φόρμα του αυτή δεν θύμιζε και δεν θα θύμιζε και στο μέλλον κανένα άλλο έργο της. Η «Περιγραφή ενός χωριού», την οποία η κριτική έχει χαρακτηρίσει και «περιγραφή μιας περιγραφής» αποτελεί ένα λογοτεχνικά άρτιο σχεδίασμα για ένα αφήγημα. Στο επίκεντρό του και η συλλογική γερμανική ενοχή για τα εγκλήματα του ναζισμού, την οποία η Μαρί Λουίζε Κάσνιτς συμπυκνώνει σε μία φράση: «όταν εμείς κάναμε πως κοιμόμαστε».

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μαρί Λουίζε Κάσνιτς γεννήθηκε στην Καρλσρούη το 1901 αλλά μεγάλωσε στο Πότσνταμ και το Βερολίνο, ακολουθώντας την επαγγελματική καριέρα του αξιωματικού βαρόνου πατέρα της. Με το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου, η οικογένεια μετακόμισε στο αγρόκτημα που διέθετε στο Μπόλσβαϊλ, ένα χωριό κοντά στο Φράιμπουργκ ιμ Μπραϊσγκάου. Στα 20 χρόνια της άρχισε την εκπαίδευσή της στην εμπορία βιβλίων σ’ ένα βιβλιοπωλείο στη Βαϊμάρη και στη συνέχεια εργάστηκε σε έναν εκδοτικό οίκο στο Μόναχο. Εκεί γνώρισε τον μέλλοντα σύζυγό της, τον Βιεννέζο αρχαιολόγο βαρόνο Γκουίντο Κάσνιτς φον Βάινμπεργκ. Μετά τον γάμο τους, το 1925 στο Μπόλσβαϊλ, οι τόποι κατοικίας της Μαρί Λουίζε Κάσνιτς θα ακολουθούσαν την επαγγελματική καριέρα του αρχαιολόγου συζύγου της, με πρώτο σταθμό τη Ρώμη. Θα ακολουθούσαν το Κόνιγκσμπεργκ, η Φρανκφούρτη, η επιστροφή στη Ρώμη και η επιστροφή στη Φρανκφούρτη, όπου και πέθανε η συγγραφέας το 1974.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Η αγάπη αρχίζει» δημοσιεύτηκε σε συνέχειες σε εφημερίδα το 1933 και το 1937 ακολούθησε το μυθιστόρημά της «Ελίσα». Κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου η Κάσνιτς δεν δημοσίευσε τίποτα. Το 1946 εκδόθηκε ένας τόμος με δώδεκα δοκίμιά της και τον τίτλο «Άνθρωποι και πράγματα» καθώς και ένας τόμος με τον τίτλο «Αρχαιοελληνικοί μύθοι». Ακολούθησαν οι ποιητικές συλλογές «Ποιήματα» και «Χορός του θανάτου και ποιήματα της εποχής» το 1948, «Μουσική του μέλλοντος» το 1950 και «Αιώνια πόλη. Ποιήματα της Ρώμης» το 1952. Την ίδια χρονιά εκδόθηκε η συλλογή διηγημάτων της «Το χοντρό παιδί και άλλα διηγήματα», με την οποία η συγγραφέας έγινε ιδιαίτερα γνωστή, ενώ με το σύνολο του έργου της που είχε εκδοθεί αμέσως μετά τον πόλεμο η κριτική την κατέτασσε ήδη στη «λογοτεχνία των ερειπίων». Το 1955 εκδόθηκε το βιβλίο της «Γέφυρα του Αγίου Αγγέλου. Στοχασμοί στη Ρώμη», ένα πολύ σημαντικό αυτοβιογραφικό κείμενο δοκιμιακού χαρακτήρα, το οποίο συνέβαλε πολύ στη βράβευσή της με το Βραβείο Γκέοργκ Μπίχνερ την ίδια χρονιά. Ήταν η πρώτη γυναίκα δημιουργός στην οποία απονεμήθηκε αυτό το βραβείο. Θα ακολουθούσε η Αυστριακή Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν το 1964 και η Ανατολικογερμανίδα Κρίστα Βολφ το 1980.

Στη συνέχεια εκδόθηκαν τα έργα της «Το σπίτι της παιδικής ηλικίας» (1956) και τα «Νέα ποιήματα» (1957). Το 1958 πέθανε ο σύζυγός της. Το 1960 κυκλοφόρησε η συλλογή διηγημάτων της «Μακριές σκιές» και το 1962 η ποιητική συλλογή της «Η σιωπή σου – η φωνή μου. Ποιήματα 1958-1961». Το 1966 εκδόθηκαν η συλλογή διηγημάτων της «Υπεραστικές κλήσεις» και η «Περιγραφή ενός χωριού», ενώ η συγγραφέας βραβεύτηκε με την Πλακέτα Γκαίτε της πόλης της Φρανκφούρτης. Την επόμενη χρονιά τής απονεμήθηκε το παράσημο του Τάγματος pour le Mérite για τις Επιστήμες και τις Τέχνες και το 1968 έγινε επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Γκαίτε της Φρανκφούρτης, ενώ εκδόθηκε το βιβλίο της «Ημέρες, ημέρες, χρόνια». Το 1969 εκδόθηκε το έργο της «Η ξένη φωνή. Ραδιοφωνικά θεατρικά έργα» και το 1970 εκδόθηκε το «Μένει να αποδειχτεί. Νέα πεζογραφία», ένα βιβλίο με 74 σύντομα πεζογραφικά κείμενα εκρηκτικής ποιητικότητας, και η συγγραφέας έλαβε το Βραβείο Γιόχαν Πέτερ Χέμπελ του κρατιδίου της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Ακολούθησαν το 1971 η Πλακέτα Γκαίτε του κρατιδίου της Έσσης και το 1973 το Αναμνηστικό Μετάλλιο Ροσβίτα της πόλης Μπαντ Γκαντερσχάιμ, το οποίο δόθηκε τότε για πρώτη φορά προς τιμήν της Γερμανίδας μοναχής, πρώτης γυναίκας ποιήτριας και δραματουργού του 10ου αιώνα Ροσβίτα φον Γκαντερσχάιμ.

Τα τελευταία χρόνια της ζωής της εκδόθηκαν τα έργα της «Μεταξύ Πάντα και Ποτέ. Μορφές και θέματα της ποίησης» (1971), «Ούτε μαγικό ξόρκι. Ποιήματα» και «Πολικές αρκούδες. Επιλεγμένα διηγήματα» (1972), «Άσμα για την ανθρώπινη ζωή. Ποιήματα» (1974).

Στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Τόποι. Καταγραφές» του 1973 έγραφε η Κάσνιτς: «Στις συνεντεύξεις δεν μου κάνουν ερωτήσεις που άπτονται των πολιτικών απόψεών μου, της πολιτικοποίησής μου, της προοδευτικότητάς μου. Κανένας δεν θέλει να μάθει αν είμαι με τα Κόκκινα Κελιά ή με τον πάπα, ο οποίος υπερασπίζεται την αγαμία κόντρα στις φωνές τόσο πολλών επισκόπων. Η ερώτηση αν έκρυψα στο σπίτι μου κάποιο μέλος της ομάδας Μπάαντερ-Μάινχοφ όσο το κυνηγούσαν δεν μου έχει τεθεί ποτέ. Αντ’ αυτού μου ζητάνε να μιλάω για τη Ρώμη». Και λίγες σελίδες παρακάτω: «Ως μια αιώνια αυτοβιογράφος, μια γραφέας εγκλωβισμένη στον περίγυρό της, θα περάσω, αν περάσω ποτέ, στην ιστορία της λογοτεχνίας, και δικαίως. Διότι η επινοητικότητά μου είναι μικρή. Εγώ βλέπω κι ακούω, ανοίγω διάπλατα τα μάτια μου και τεντώνω τ’ αυτιά μου, προσπαθώ ό,τι βλέπω κι ακούω να το κάνω βούκινο, ακούσατε, ακούσατε».