Από τον μπαμπούλα στον Μεσημερά, από τον Δράκουλα στους βουρκόλακες: Πέντε καλά βιβλία ελληνικού λαογραφικού τρόμου

Ο λαογραφικός τρόμος (folk horror) αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή λογοτεχνικού τρόμου, η οποία αντλεί το υλικό της από τη λαϊκή παράδοση, τους μύθους, τις δεισιδαιμονίες, τις τελετουργίες και τις συλλογικές πεποιθήσεις μιας συγκεκριμένης κοινότητας. Βασικό χαρακτηριστικό του είδους είναι η επιλογή του τόπου και η σημασία που κατέχει στην αφήγηση. Το χωριό, το δάσος, το βουνό, το ποτάμι, μια απομονωμένη κοινότητα αποκτούν ενεργό ρόλο στη δημιουργία της ατμόσφαιρας που διαπνέει κάθε εξιστόρηση. Ο τόπος συνδέεται με τη μνήμη, την ιστορία και τις παραδόσεις των ανθρώπων που κατοικούν σε αυτόν και η απομόνωση, παράλληλα, περιορίζει την πρόσβαση του ήρωα στον σύγχρονο πολιτισμό και τον φέρνει αντιμέτωπο με έναν κόσμο του οποίου τους κανόνες δεν γνωρίζει, δημιουργώντας αντίθεση ανάμεσα στον ξένο και την κλειστή κοινότητα, ανάμεσα στον ορθολογισμό, τη σύγχρονη εποχή και την παράδοση.

Μύθοι, θρύλοι, προφορικές ιστορίες, παροιμίες, τραγούδια και τοπικές δοξασίες ενσωματώνονται στην αφήγηση, μετατρέποντας το οικείο σε ανοίκειο, καθώς το στοιχείο του απόκοσμου και υπερφυσικού διεισδύει με τη μορφή της απειλής. Κεντρική θέση κατέχουν επίσης οι τελετουργίες, κυρίως θρησκευτικές γιορτές, πανηγύρια, γάμοι, κηδείες ή φυσικά φαινόμενα όπως η πανσέληνος, οι εκλείψεις, η άμπωτη, οι κεραυνοί.

Οι συγγραφείς συχνά αποφεύγουν να εξηγήσουν πλήρως το υπερφυσικό, αφήνοντας τους αναγνώστες να αμφιβάλλουν για το αν αυτό που συμβαίνει είναι πραγματικό ή αποτέλεσμα φόβου και προκαταλήψεων.

Συχνά, οι συγγραφείς περιγράφουν μια κατάσταση που για την κοινότητα αποτελεί μέρος των συνηθισμένων πρακτικών της και της εθιμοτυπίας της, ενώ ο εξωτερικός παρατηρητής την αντιλαμβάνεται ως αλλόκοτη, απολίτιστη, γκροτέσκα. Καθώς ο λαογραφικός τρόμος βασίζεται περισσότερο στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα, τη δημιουργία αμφιβολιών και τη σταδιακή αποκάλυψη στοιχείων, η περιγραφή του φυσικού περιβάλλοντος, οι επαναλήψεις, οι αποκρύψεις, τα αινιγματικά σύμβολα και οι αποσπασματικές πληροφορίες δημιουργούν την αίσθηση ενός υφέρποντος κινδύνου. Οι συγγραφείς συχνά αποφεύγουν να εξηγήσουν πλήρως το υπερφυσικό, αφήνοντας τους αναγνώστες να αμφιβάλλουν για το αν αυτό που συμβαίνει είναι πραγματικό ή αποτέλεσμα φόβου και προκαταλήψεων.

Η ελληνική παράδοση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη λαϊκή μυθοπλασία και τις δοξασίες. Για γενιές ολόκληρες, οι γιαγιάδες και οι παππούδες στα χωριά εξιστορούσαν δίπλα στο τζάκι τρομακτικά παραμύθια για χιμαιρικά πλάσματα και σκιές που παραμόνευαν στο σκοτάδι. Αυτές οι διηγήσεις, γεμάτες σύμβολα από προχριστιανικές λατρείες που ενσωματώθηκαν επιδέξια στη χριστιανική παράδοση, αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του σύγχρονου ελληνικού λαογραφικού τρόμου. Στο άρθρο αυτό, εξερευνούμε πώς οι σύγχρονοι δημιουργοί αντλούν έμπνευση από αυτή την αρχέγονη δεξαμενή, συναρμόζοντας το χθες με το σήμερα σε ιστορίες που καθηλώνουν.

Μετά την έκδοση της ανθολογίας λαογραφικού τρόμου Ο άλιωτος και άλλες ιστορίες με βρυκόλακες (εκδ. Ροές), ο Γιώργος Θάνος επιμελείται την ανθολογία τρόμου Η χτυπημένη και άλλες ιστορίες με φαντάσματα. Τα διηγήματα συνοδεύουν εισαγωγικό σημείωμα και επίμετρο όπου γίνεται εκτενής αναφορά τόσο στο είδος του λαογραφικού τρόμου, όσο και στα διηγήματα που επιλέχθηκαν.

Στον Άλιωτο διαβάσαμε ιστορίες γραμμένες την περίοδο 1880-1930, όπου πρωταγωνιστές είναι οι βρυκόλακες. Τα διηγήματα ιχνηλατούν την ύπαρξη αυτού του φρικιαστικού, αποκρουστικού πλάσματος στην ελληνική παράδοση και την ένταξή του στη μυθοπλασία. Στη Χτυπημένη, τα διηγήματα είναι γραμμένα από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις αρχές του επόμενου, με το ανοίκειο και το υπερφυσικό στοιχείο να κυριαρχούν με τη μορφή φαντασμάτων -πνευμάτων και ψυχών- αγκιστρωμένων στα εγκόσμια, που αρνούνται τη μετάβαση αναζητώντας τη λύτρωση από όσα τα δένουν με την ζωή. Αυτές οι απόκοσμες φασματικές οντότητες στοιχειώνουν, ακροβατούν ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, αψηφούν τη λογική, αντικατοπτρίζοντας φόβους, προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες.

• Διαβάστε επίσης:«Ο άλιωτος και άλλες ιστορίες με βρυκόλακες» (κριτική) – Η γκόθικ λογοτεχνική παράδοση της Ελλάδας

Τη συλλογή απαρτίζουν διηγήματα των Ανδρέα Καρκαβίτσα, Δημοσθένη Βουτυρά, Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Νικόλαου Επισκοπόπουλου, Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη κ.ά.. Κάθε συγγραφέας προσεγγίζει και αναβιώνει ιστορίες που πηγάζουν από τη λαϊκή παράδοση με το δικό του ξεχωριστό ύφος, ακολουθώντας τα ρεύματα της εποχής του όπως ο νατουραλισμός και ηθογραφία. Όπως επισημαίνει και ο Γιώργος Θάνος στο επίμετρο του:

«Στα ελληνικά ghost stories της περιόδου εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, αφηγηματικές τεχνικές και μοτίβα της λογοτεχνίας τρόμου όπως η μεταδιήγηση, η "σύγκρουση των αφηγητών", η εμφάνιση των φαντασμάτων σε παραισθητικό / ονειρικό πλαίσιο, η ενσωμάτωση του υπερφυσικού στοιχείου σε χριστουγεννιάτικο σκηνικό, η γοτθική εικονογραφία, ο αναξιόπιστος αφηγητής και η ασάφεια που δημιουργεί η έντονη αντίστιξη μεταξύ της καθημερινότητας και του αλλόκοσμου». 

Μια ακόμη ανθολογία που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Έρμα είναι Ο Βουρκόλακας και άλλα μορμολύκεια σε μετάφραση-ανθολόγηση-εισαγωγή του Δημήτρη Λογοθέτη. Πρωταγωνιστής των διηγημάτων της συλλογής αυτής είναι ο Έλληνας βρικόλακας. Το ενδιαφέρον αυτών των ιστοριών είναι πώς έχουν δημιουργηθεί από ξένους συγγραφείς όπως ο Λόρδος Μπάιρον, ο Τζον Πολιντόρι, ο Ρόμπερτ Σάντισον, η Εβάντζελιν Γουόλτον κ.ά. Κοινό στοιχείο των διηγημάτων είναι ο τόπος και η καταγωγή, καθώς άρχονται ή καταλήγουν στον ελλαδικό χώρο, είτε πρόκειται για νησί του Αιγαίου, χωριό της Κρήτης, την Αθήνα, τη Σμύρνη, την Πρίγκηπο στη θάλασσα του Μαρμαρά.

Παρότι ο βρικόλακας δεσπόζει στις αφηγήσεις της ελληνικής λαογραφίας, παραμένει, κυρίως για τις νεότερες γενιές, συνυφασμένος με τον Δράκουλα των Καρπαθίων από το μυθιστόρημα του Μπραμ Στόκερ που εκδόθηκε το 1897, αποκτώντας έτσι ανατολικοευρωπαϊκή καταγωγή και συγκεκριμένα ρουμανική. Μέσα από την έρευνα του ο Δημήτρης Λογοθέτης αναλύει την πορεία και τη θέση του Έλληνα βρικόλακα στη δυτική λογοτεχνία, σημειώνοντας πώς βαθμιαία η ελληνικότητα του βρικόλακα κατακρεμνήθηκε στο χάσμα μεταξύ της κλασικιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας και της αποικιοκρατικής αντίληψης περί διαβρωμένου με δεισιδαιμονίες πνεύματος από τη μακρόχρονη επαφή με βαρβαρικούς πολιτισμούς, αντίληψη που ενισχύθηκε από την αντίφαση μεταξύ Ορθόδοξου χριστιανικού παρόντος και παγανιστικού παρελθόντος. Τα διηγήματα απηχούν όσα κυοφορούσε η δυτική διανόηση για το πολιτισμικό επίπεδο της Ελλάδας κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, αλλά και τις δεκαετίες μετά την απελευθέρωση.

Ο Ηλίας Φουντούλης στο μυθιστόρημά του Ο μεσημεράς (εκδ. Κλειδάριθμος) αναβιώνει μια λαϊκή δοξασία, την ιστορία του Μεσημερά, που θυμίζει μιαν άλλη τρομακτική φιγούρα, τον Μπαμπούλα. Η αφήγηση εκτυλίσσεται το 1993 στο Καρδαρίτσι, ένα χωριό της ορεινής Αρκαδίας. Είναι καλοκαίρι και στο χωριό καταφθάνουν οι νεαροί μαθητές, για τις διακοπές μετά τη λήξη της σχολικής χρονιάς. Το χωριό ζωντανεύει από την παρουσία των παιδιών, τα παιχνίδια, τη χαρά τους. Μακριά από την πλατεία, στην πλαγιά του βουνού, στεκόταν ένα μισογκρεμισμένο ερειπωμένο σπίτι.

Εκεί ζούσε αυτός που κάποτε λεγόταν Μιχάλης, ο σαλός του χωριού, που παρέμενε στοιχειωμένος απ' όσα είχε ζήσει εξήντα χρόνια πριν. Ήταν ο μόνος που ήξερε καλά τι σήμαινε η απειλή που άκουγαν τα παιδιά από τους μεγαλύτερους τα ζεστά μεσημέρια του καλοκαιριού: «Πέσε για ύπνο γιατί θα σε πάρει ο Μεσημεράς». Αυτό το καλοκαίρι, έξι δεκαετίες μετά, θα κάνει πάλι την εμφάνισή του «ο γιος του καλοκαιριού» για να τους κλέψει την ανεμελιά. Ο Φουντούλης αξιοποιεί όσα η λαϊκή παράδοση κομίζει στη λογοτεχνία τρόμου, συνδυάζοντας δεισιδαιμονίες και θρύλους με παιδικές αναμνήσεις, για να δημιουργήσει ένα μυθιστόρημα με στοιχεία μυστηρίου, εγκλήματος, υπερφυσικού.

• Διαβάστε επίσης: «Ο μεσημεράς» του Ηλία Φουντούλη (κριτική) – Όταν ο Στίβεν Κινγκ συνάντησε τον λαογραφικό τρόμο, σε ένα παλπ μυθιστόρημα

Ο Κρίστοφερ Κινγκ στη νουβέλα του Άμα είναι να καεί (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Δώμα) συναρθρώνει βιβλικές αφηγήσεις, θρησκευτική πίστη, ειδωλολατρικά έθιμα, επιστήμη και δεισιδαιμονίες, για να δημιουργήσει μια σύγκρουση μεταξύ του ορθολογισμού και του υπερβατικού. Το 1931, λίγο πιο ανατολικά από τα Γρεβενά, σε ένα μικρό χωριό, την Επιφάνεια, ανήμερα της Μεγάλης Παρασκευής, στην πλατεία του χωριού οι κάτοικοι είχαν συγκεντρωθεί για το έθιμο του καψίματος του Ιούδα. Κατά τη διάρκεια της τελετής, το πλήθος θα ποδοπατήσει τον τριαντάχρονο Λάζαρο που θα τραυματιστεί σοβαρά και θα μείνει χωλός. Δυο χρόνια πριν, είχε χαθεί μυστηριωδώς ο πατέρας του, Χαραλάμπης, ενώ ο μικρότερος αδερφός του, Αποστόλης, έφυγε για τη Θεσσαλονίκη. Ο Λάζαρος μένει με τη μητέρα του που τον φροντίζει. Πλέον, δεν μπορεί να εργαστεί στον μύλο και εμφανίζει ροπή προς την τέχνη του πατέρα του, τον πολυτεχνίτη μάστορα του χωριού.

Μόνο που η ικανότητα του Λάζαρου, όχι απλά να δημιουργεί, αλλά να αναπλάθει και να μετουσιώνει, θα εκληφθεί από τον παπά της Επιφάνειας ως θαύμα. Έτσι θα αναθέσει στον Λάζαρο την κατασκευή του ομοιώματος του Ιούδα για το Πάσχα του 1932 και ο θεός θα μιλήσει μέσα από τα χέρια του. Αναμφίβολα, η καλοδουλεμένη νουβέλα του Κινγκ αποπνέει στοιχεία της γοτθικής μυθολογίας του αμερικανικού νότου, όμως τοποθετείται επιτυχώς στην ελληνική επικράτεια, ενσωματώνοντας την ελληνική λαϊκή παράδοση και ηθογραφία, ενώ ταυτόχρονα κατορθώνει να διαπερνά κάθε τοπικό σύνορο λαμβάνοντας θεματικά καθολικό χαρακτήρα.

• Διαβάστε επίσης: «Άμα είναι να καεί» του Κρίστοφερ Κινγκ (κριτική) – Μύθοι, χωλοί και θαύματα από την ελληνική γη

Μέσα από μια πληθώρα διακειμενικών αναφορών, στοιχεία της ελληνικής λαογραφίας και εθιμοτυπίας, τη σκοτεινή, μυστηριώδη, μακάβρια ατμόσφαιρα που συναντάμε στη μυθοπλασία των Φόκνερ, ΜακΚάρθι, Κρασναχορκάι και την γκροτέσκα αμφιθυμία του Ραμπελαί, ο Χωματηνός κατασκευάζει ένα απόκοσμο πλαίσιο αφήγησης.

Ένα μπουλούκι απόκληρων συνοδεύει ένα μαρμάρινο φέρετρο φορτωμένο σε μια βοϊδάμαξα. Την ιδιότυπη αυτή συντροφιά απαρτίζουν οι Σμαρώ/Μάντισσα, ο Δονάτος/Θεραπευτής, ο Χριστόφορος, η Μανταλένα, οι σιαμαίοι Σίμος και Δήμος και ο Ξένος. Αυτός ο παράταιρος θίασος περιδιαβαίνει την ελληνική ύπαιθρο μέχρι που φτάνουν σε ένα χωριό χωρίς νεκροταφείο, το οποίο διαφεντεύει ο Γραμματικός, γεννημένος εκατόν τριάντα χρόνια πριν με όψη δεκατριάχρονου εφήβου, ένας μοχθηρός Αντίχριστος.

Η δομή του μυθιστορήματος του Γιώργου Χωματηνού Βρίκελοι ακολουθεί αυτή της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας όπως περιγράφεται στην Ποιητική του Αριστοτέλη, τόσο στα κατά ποσόν μέρη (Πρόλογος-Πάροδος-Επεισόδιο-Στάσιμο-Έξοδος) όσο και προς τα κατά ποιόν μέρη (Μύθος-Ήθος-Λέξις-Διάνοια-Όψις-Μέλος). Ο Πρόλογος είναι γραμμένος σε κρητική διάλεκτο και αφηγείται μια εισαγωγική ιστορία, που έλαβε χώρα στην Κρήτη στα μέσα του 19ου αιώνα, δηλαδή έναν αιώνα πριν από την ιστορία που θα ακολουθήσει. Τα έξι Επεισόδια είναι αφιερωμένα στα μέλη του θιάσου και τα ισάριθμα Στάσιμα σε ένα ζεύγος παρατηρητών, μια νεαρή κοπέλα και τον κλινήρη πατέρα της, που από το παράθυρο της καλύβας τους παρακολουθούν τα τεκταινόμενα σχολιάζοντάς τα εν είδει Χορού.

Όσον αφορά την οπτική διάσταση (όψις), ο συγγραφέας φροντίζει να απεικονίσει με την απαιτούμενη λεπτομέρεια την εξωτερική εμφάνιση των ηρώων του, καθώς και τον περιβάλλοντα χώρο. Το μουσικό μέρος (μέλος) αντίστοιχα καλύπτεται από περιγραφές των ήχων που παράγονται κατά τη διαδραμάτιση των αφηγούμενων σκηνών. Παραπέμποντας στον θρύλο των νεκροζώντανων, οι Βρίκελοι/Βρικόλακες λαμβάνουν πολιτική διάσταση μέσα από τα αλληγορικά σχήματα που χρησιμοποιούνται.

• Διαβάστε επίσης: «Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (κριτική) – Ήρωες που παζαρεύουν με τον Θάνατο

Το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί ως πολιτισμικό κείμενο για να αποτυπωθούν κοινωνικές παθογένειες όπως οι ταξικές/οικονομικές ανισότητες, η έμφυλη καταπίεση, η πατριαρχία, η κοινωνική πίεση κ.ά. Τα διακειμενικά στοιχεία ενσωματώνονται οργανικά στον ιστό της ιστορίας, εμπλουτίζοντάς τη και προσθέτοντας πολυεπίπεδη ανάγνωση, συνομιλώντας δημιουργικά με το παρελθόν.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.