«Παραδείσια πουλιά» του Γιάννη Πάσχου (κριτική) – Μια οργισμένη γενιά αναζητά καταφύγιο

Από τις πλέον ιδιαίτερες -ίσως και ιδιόμορφες- παρουσίες της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας ο Γιάννης Πάσχος. Γεννημένος στα Γιάννενα το 1954, σπούδασε Βιολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ειδικεύτηκε στη Μοριακή Βιολογία και τη Γενετική των υδρόβιων οργανισμών στην Ουγγαρία και τη Νορβηγία. Είναι καθηγητής Ιχθυολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Και παράλληλα -πιο σωστά, με μια κάποια καθυστέρηση-, από το 2005, δηλαδή σε ηλικία 59 χρονών, αρχίζει να παρουσιάζει τα συγγραφικό του έργο, που είναι κι αυτό ποικίλο: ποιήματα, νουβέλες, μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια. Κατά δήλωσή του, τα όσα έγραφε για χρόνια τα κρατούσε στο συρτάρι του και τα πρώτα δικά του βιβλία που θέλησε να γνωρίσει στο ευρύτερο κοινό ήταν συλλογές ποιημάτων και αμέσως μετά, διηγημάτων.

Το 2022, κυκλοφορεί το αυτοβιογραφικό Το χρονικό ενός δυσλεκτικού και η αμεσότητα της γραφής του, μαζί με μια ξεκάθαρη τάση κριτικής αμφισβήτησης του κοινωνικού κατεστημένου που διαπερνά όλο το σπαρταριστό κείμενο, του φέρνει δυο βραβεύσεις και την αναγνώριση από ένα πλατύτερο κοινό. Ο Γιάννης Πάσχος είναι πλέον μια εντελώς πρωτότυπη persona της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας και αυτή την ιδιότυπη συγγραφική πρωτοτυπία του την επιβεβαιώνει και με το τελευταίο του έργο, το μυθιστόρημα Παραδείσια πουλιά.

Τα όνειρα μιας «οργισμένης» νεότητας

Θέλω από την αρχή να δηλώσω πως το συγκεκριμένο έργο μού θύμισε πάρα πολύ το μυθιστόρημα Ο οργισμένος βαλκάνιος (1977), του σκηνοθέτη και συγγραφέα Νίκου Νικολαϊδη (1939-2007). Το έργο εκείνο ήταν μια τολμηρά αντισυμβατική καταγραφή των αδιεξόδων μιας νεότητας που έβλεπε πως κάποιοι άλλοι ποδοπατούσαν και αλλοτρίωναν τα όνειρά της. Προφητικό κατά κάποιον τρόπο, μιας και όσα ακολούθησαν μετά τη χρονιά της κυκλοφορίας του απέδειξαν πως παρότι μια «οργισμένη» νεότητα προσπαθεί να αμφισβητήσει το σύστημα, αυτό καταφέρνει να την παραμερίσει ή και να την ευνουχίσει.

Ο Γιάννης Πάσχος, με το δικό του μυθιστόρημα, 47 χρόνια μετά, αναζητά να καταγράψει πώς εξακολουθεί να υφίσταται μια πολλαπλή και πολυδαίδαλη ενσωμάτσωη αυτής της νεανικής οργής στο κοινωνικό status, ίσως και με κάποιες επιπλέον διαφοροποιήσεις – όσα κάποτε έδειχναν πως μπορούσαν να καταφέρουν μια, έστω μικρή, αλλαγή της μικροαστικής νοοτροπίας, τώρα περιορίζονται σε μια σχεδόν ατομικών διαστάσεων εκτόνωση.

«Στα όνειρά μας, όμως, μας κυνηγούσαν οι εφιάλτες για κάμποσο καιρό, για την ακρίβεια, για πολύ καιρό. Μείναν τα σημάδια ανεξίτηλα στις καρδιές μας, όσο και να προσπαθήσαμε, ο έρωτας που είχαμε κούρνιασε και δεν είχε τη δύναμη να τα σβήσει» (σελ. 204)

Τα κεντρικά πρόσωπα και η πλοκή 

Η πλοκή απλώνεται σε 273 σελίδες μεγάλου μεγέθους και αρκούντως πυκνοτυπωμένες. Και είναι καταιγιστική. Κεντρικά πρόσωπα, δυο νεαροί άντρες με διαφορετικές οικογενειακές καταβολές. Ο ένας, από μια μεγαλοαστική οικογένεια, ο άλλος -που είναι και ο αφηγητής- από μικροαστική. Θα δεθούν με μια δυνατή και στενή ανδρική φιλία - αυτό που θα τους κρατήσει τόσο κοντά τον ένα με τον άλλον είναι η κοινή τους στάση ως προς το κοινωνικό φαίνεσθαι και την επικρατούσα σε όλα τα επίπεδα υποκρισία. Η αντίδρασή τους απέναντι σε ένα μέλλον που οι άλλοι έχουν ήδη σχεδιάσει γι' αυτούς, θα τους αναγκάσει να ζήσουν με τρόπο σχεδόν περιθωριακό, τη στιγμή που οι σπουδές και τα ταλέντα τους (ο ένας είναι και συγγραφέας) τους εγκλωβίζουν σε ένα καθημερινό επιούσιο.

Ο κόσμος των γυναικών του πληρωμένου έρωτα, είναι το καταφύγιό τους

Ο κόσμος των γυναικών του πληρωμένου έρωτα, είναι το καταφύγιό τους, κάπου στα «σπίτια» της οδού Φυλής, όπου αισθάνονται πως κάποιοι -κάποιες πιο σωστά- τους καταλαβαίνουν, κάποιες τους συμπαραστέκονται, αλλά και κάποιες έχουν ανάγκη τη δική τους συναισθηματική παρουσία και προστασία. Ο κόσμος του πληρωμένου έρωτα -λες και μας υπογραμμίζει ο Πάσχος- μπορεί να είναι ένας κόσμος που εκφράζει το πλέον υγιές στοιχείο του σήμερα, καθώς δεν καταναλώνει αλλά καταναλώνεται.

Η γραφή του Πάσχου είναι άλλοτε ρεαλιστική, άλλοτε μελοδραματική, άλλοτε δοκιμιακή, συχνά ποιητική. Ο συγγραφέας δεν λησμονεί ποτέ τον σαρκασμό, ούτε τη συμπόνια. Και βέβαια, όλο το έργο στέκεται απέναντι σε απόψεις που προσπαθούν να κυριαρχήσουν στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία μας. Οι χαρακτήρες είναι ή αρσενικοί ή θηλυκοί. Κάθε κατηγορίας αρσενικά κυκλοφορούν στις αράδες κάθε σελίδας – από άντρες που εκφράζονται με μια διαχρονική αρρενωπότητα, έως αρσενικά αποβράσματα. Μα τα θηλυκά πρόσωπα -από τη συντηρητική αλλά καλόκαρδη γιαγιά έως την θεία που είναι έρμαιο της σεξουαλικότητάς της, από το αθώο θύμα ενός βιασμού έως τις διαχειρίστριες των σύγχρονων μπουρδέλων- διαθέτουν τίμια και απόλυτα συνειδητοποιημένα χαρακτηριστικά.

Ένας κόσμος ρεαλιστικός όσο και σουρεαλιστικός

Ο κόσμος στα Παραδείσια πουλιά είναι ένας κόσμος ρεαλιστικός όσο και σουρεαλιστικός. Για κάποιους ίσως απρεπής ή ακόμα και βλάσφημος. Μπορεί και ονειροπόλος, μπορεί και υπέρ το δέον συναισθηματικός. Πάντα σαρκαστικός όσο και τραχύς. Σίγουρα ένας κόσμος -επίκαιρα ή διαχρονικά;- αρσενικός. Που πάντως, με το υγιές του πρόσωπο, σαν να αναζητά κάτι: «Ήταν σαν να θέλαμε να εντυπωσιάσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Στην πραγματικότητα, όμως, μια γέφυρα ψάχναμε, μια εξήγηση σε κακοδιατυπωμένα, ασαφή ερωτήματα.» (σελ. 61)

Μυθιστόρημα προορισμένο να κρατήσει το ενδιαφέρον. Να αγαπηθεί ή και να αμφισβητηθεί. Και βέβαια, με τον δικό του τρόπο, να προβληματίσει.

＊ Ο ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Σαν Μήδεια» (εκδ. Πατάκη).

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Γιάννης Πάσχος γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1954. Σπούδασε Βιολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ειδικεύτηκε στη Μοριακή Βιολογία και τη Γενετική των υδρόβιων οργανισμών στην Ουγγαρία και τη Νορβηγία. Είναι καθηγητής Ιχθυολογίας. Το λογοτεχνικό του έργο περιλαμβάνει ποιήματα, συλλογές διηγημάτων, νουβέλες και δοκίμια, τα οποία για χρόνια παρέμεναν αδημοσίευτα.

Το 2005 εκδόθηκε το πρώτο του ποιητικὸ κείμενο από τις εκδόσεις Οδός Πανός με τίτλο Lila Teman. Ακολούθησαν η ποιητική συλλογή Ζωή εκτός ωραρίου (Μελάνι, 2007), το διήγημα Κύριε ελέησον (Εκδόσεις του Ηπειρωτικού Αγώνα, 2008), η συλλογή διηγημάτων Μια νυξ δι᾿ εν έτος (Μελάνι, 2009), το δοκίμιο Ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα: απόπειρες ερμηνείας (συλλογικό έργο, Ινδικτος, 2010), η συλλογή διηγημάτων Μη φεύγεις (Ίνδικτος, 2013), η ποιητική συλλογή Μεγάλες διώρυγες (Μελάνι, 2015), η συλλογή διηγημάτων Οι μαγικές ιστορίες του Δον Ντομίνγκο (Περισπωμένη, 2017), η συλλογή διηγημάτων Φοβού τα βρέφη (Περισπωμένη, 2020), η αυτοβιογραφική νουβέλα Το χρονικό ενός δυσλεκτικού (Περισπωμένη, 2022, 42024, Κρατικό Βραβείο 2023, Βραβείο Αναγνώστη 2023) και η ποιητική σύνθεση Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ᾿ τον σταυρό (Περισπωμένη, 2024). Το 2019 επιμελήθηκε και συμμετέχει με διηγήματά του στο συλλογικό έργο Συνομιλίες με το πιο σιωπηλό πλάσμα του κόσμου — 72 βιωματικές ιστορίες γραμμένες από ιχθυολόγους (εκδόσεις Athens Voice Books).