Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Ζακ Λε Γκοφ [Jacques Le Goff] «Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα;» (μτφρ. Ελευθερία Ζέη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Νοεμβρίου, από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Πόλη και δημοκρατία;
Ανάμεσα σε αυτά τα ψεγάδια των πόλεων, η κοινωνική ανισότητα είναι ένα από τα πιο ορατά. Απέναντι στα «αφεντικά», δηλαδή τους εμπόρους και όσους ασκούν τις «μείζονες τέχνες», ορθώνεται ο κοσμάκης. Τα «αφεντικά» συγκροτούν τα συμβούλια που κυβερνούν τις πόλεις, υπό την καθοδήγηση των consuls (συμβούλων) στη Νότια Ευρώπη και των échevins [1] (σκαβίνων) στη Βόρεια Ευρώπη. Ωστόσο, η μεσαιωνική πόλη δεν είναι μόνο ένα κέντρο οικονομικής ώθησης που, με τη βιοτεχνία, τις αγορές του και τους πάγκους των χρηματιστών του –οι οποίοι θα εξελιχθούν σε τραπεζίτες–, δίνει πνοή στην οικονομική άνθηση της Ευρώπης· από κοινωνική άποψη, εγκαινιάζει και ένα μοντέλο δημοκρατίας, παρόλο που ο κοσμάκης πληθαίνει και, κυρίως, δεν παύει να διογκώνεται ο αριθμός των φτωχών. Κατά τα λοιπά, όπως το έθεσε εύστοχα ο Roberto Lopez, αν συγκρίνουμε την ευρωπαϊκή μεσαιωνική πόλη με τη βυζαντινή, που είναι συνέχεια της αρχαίας, με τη μουσουλμανική, που δεν απέκτησε ποτέ την απαιτούμενη ενότητα για να αντιμετωπίσει την umma, την κοινότητα των πιστών που υπερέβαινε τα όρια των πόλεων, και με την κινεζική πόλη, που δεν έχει ούτε κέντρο ούτε φυσιογνωμία ούτε αυτονομία, «η αστική εμπειρία της Ευρώπης υπήρξε στο σύνολό της πιο έντονη, πιο πολύμορφη, πιο επαναστατική και, τολμούμε να πούμε, πιο δημοκρατική από οποιαδήποτε άλλη». Η ευρωπαϊκή πόλη ήταν το σημάδι της ιστορικής προόδου σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι πόλεις γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν από αστικούς πυρήνες που συνδέονταν είτε με την εξουσία του άρχοντα [bourgs] είτε με μια πρωτόγονη εμπορική δραστηριότητα (πρότυπό της ήταν το grod στην Πολωνία και στις σλαβικές χώρες), απλώθηκαν σε όλη την ευρωπαϊκή χριστιανοσύνη και έγιναν η σφραγίδα και η κινητήρια δύναμή της. Αυτό συνέβη στις κελτικές, τις γερμανικές, τις σκανδιναβικές, τις ουγγρικές και τις σλαβικές χώρες. Και το πόσο σημαντικές ήταν αυτές οι εδαφικές περιοχές που ενσωματώθηκαν σιγά σιγά στην Ευρώπη εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από το πόσο σημαντικές ήταν οι πόλεις τους. Η αστικοποίηση ήταν λιγότερο έντονη και οι μεγάλες πόλεις δεν ήταν τόσο πολλές ούτε τόσο ισχυρές όσο προχωρούσε κανείς προς τα ανατολικά και τα βόρεια της Ευρώπης· η αστικοποίηση, όμως, ως φαινόμενο ανάπτυξης και ισχύος, ήταν μια πραγματικότητα για ολόκληρη την Ευρώπη. Μόνο η Ισλανδία και η Φρισία δεν συμμετείχαν σε αυτή την αστική άνθηση.
Ορισμός της πόλης και του πολίτη στη μεσαιωνική Ευρώπη
Θα δανειστώ από δύο Γάλλους ιστορικούς τον ορισμό της μεσαιωνικής ευρωπαϊκής πόλης και του μεσαιωνικού πολίτη.
Σύμφωνα με τον Jacques Rossiaud, «η μεσαιωνική πόλη είναι κατ’ αρχάς μια πολυπληθής κοινωνία, συγκεντρωμένη σε έναν μικρό χώρο, στην καρδιά απέραντων εκτάσεων με ισχνό πληθυσμό. Δεύτερον, είναι τόπος παραγωγής και ανταλλαγών όπου ανθούν η βιοτεχνία και το εμπόριο, τα οποία τροφοδοτούνται από μια εκχρηματισμένη οικονομία. Είναι επίσης το κέντρο ενός ιδιαίτερου συστήματος αξιών, από το οποίο αναδύονται η κοπιώδης και δημιουργική πρακτική της εργασίας, η έφεση προς το εμπόριο και το χρήμα, η τάση προς την πολυτέλεια, η αίσθηση της ομορφιάς. Είναι ακόμα ένα σύστημα οργάνωσης ενός κλειστού, τειχισμένου χώρου όπου εισέρχεται κανείς από πύλες και κινείται μέσα από δρόμους και πλατείες, ενώ γύρω του ορθώνονται πύργοι. Αλλά είναι και ένας κοινωνικός και πολιτικός οργανισμός θεμελιωμένος στη γειτνίαση, όπου οι πλουσιότεροι δεν οργανώνονται ιεραρχικά, αλλά σχηματίζουν μια ομάδα ίσων –καθισμένων δίπλα δίπλα– και κυβερνούν μια ανώνυμη και ομόψυχη μάζα. Απέναντι στον παραδοσιακό χρόνο, που πλαισιώνεται και επαναλαμβάνεται ηχορυθμικά με τα κανονικά ρολόγια της Εκκλησίας, αυτή η κοσμική, αστική κοινωνία κατέκτησε έναν κοινοτικό χρόνο, τον οποίο σφραγίζουν οι κοσμικές καμπάνες που ηχούν σε έκτακτες περιπτώσεις, για να καλέσουν σε εξέγερση, σε άμυνα, σε βοήθεια».
Ας προσθέσω ότι, αντί για πολεοδομία, θα έκανα ευχαρίστως λόγο για μεσαιωνική αστική αισθητική, για οικοδόμηση της πόλης ως έργου τέχνης.
Η εικόνα αυτή της μεσαιωνικής πόλης, ως θεώρηση μιας ισότιμης κοινωνίας, είναι αναμφίβολα κάπως εξιδανικευμένη. Είδαμε ότι σχηματίζεται μια κυρίαρχη ελίτ που εγκαθιδρύει την αδικία, κυρίως στον τομέα της φορολογίας, και συντρίβει τη διαρκώς αυξανόμενη μάζα των φτωχών. Είναι η Ευρώπη της αστικής δυστυχίας.
Η εικόνα αυτή της μεσαιωνικής πόλης, ως θεώρηση μιας ισότιμης κοινωνίας, είναι αναμφίβολα κάπως εξιδανικευμένη. Είδαμε ότι σχηματίζεται μια κυρίαρχη ελίτ που εγκαθιδρύει την αδικία, κυρίως στον τομέα της φορολογίας, και συντρίβει τη διαρκώς αυξανόμενη μάζα των φτωχών. Είναι η Ευρώπη της αστικής δυστυχίας. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι το αστικό μοντέλο –στην ιδανική του μορφή– είναι μοντέλο ισότητας και οπωσδήποτε στοχεύει σε μια οριζόντια και όχι κάθετη ιεραρχία, όπως αυτή που ίσχυε στην κοινωνία της υπαίθρου και των αρχοντιών. Στον κόσμο αυτόν, μόνο ο μύθος της Στρογγυλής Τραπέζης γέννησε το όραμα μιας ομάδας ίσων οι οποίοι συγκεντρώνονται γύρω από ένα τραπέζι που καταλύει τις ιεραρχίες, αφήνοντας μόνο έναν αρχηγό, τον βασιλιά Αρθούρο. Όμως αυτό είναι ένα όραμα αριστοκρατικής ισότητας. Η αστική ισότητα είναι μια αρχή που παραβιάζεται στην πράξη, αποτελεί ωστόσο το θεωρητικό θεμέλιο μιας ισότητας συμμετρικής με το μοναδικό μοντέλο μεσαιωνικής ισότητας: τη μοναστική κοινωνία, όπου κάθε μοναχός έχει ίση ψήφο στο συμβούλιο, μια άσπρη ή μαύρη φακή για το ναι ή το όχι, αντίστοιχα.
Και πάλι στον Jacques Rossiaud και στον Maurice Lombard θα αναζητήσω ένα πορτρέτο του πολίτη.
Αν υπάρχει «μεσαιωνικός άνθρωπος», ένας από τους βασικούς τύπους του είναι ο κάτοικος της πόλης. «Τι το κοινό έχουν», αναρωτιέται ο Rossiaud, «ο ζητιάνος και ο αστός, ο μοναχός και η πόρνη, όλοι τους κάτοικοι της πόλης; Ο κάτοικος της Φλωρεντίας με τον κάτοικο του Μονμπριζόν; Αυτός που ήρθε στην πόλη με τα πρώτα κύματα αστικοποίησης και ο απόγονός του του 15ου αιώνα; Αν οι κοινωνικές τους θέσεις δεν έχουν τίποτα το κοινό, ούτε και οι νοοτροπίες τους, ο μοναχός αναγκαστικά διασταυρώνεται με την πόρνη, τον ζητιάνο, τον αστό. Κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει τον άλλο και όλοι εντάσσονται στο ίδιο μικρό πυκνοκατοικημένο σύμπαν, που επιβάλλει μορφές κοινωνικότητας άγνωστες στο χωριό, έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής, την καθημερινή χρήση των δηναρίων (μικρό νόμισμα) και, για ορισμένους, το υποχρεωτικό άνοιγμα στον κόσμο». Σε αυτόν τον έμπορο-πολίτη του Μεσαίωνα ο Maurice Lombard βλέπει επίσης «έναν άνθρωπο δικτύου που συνδέει τα διαφορετικά κέντρα μεταξύ τους, έναν άνθρωπο ανοιχτό προς τα έξω, δεκτικό στις επιρροές που φτάνουν από τους δρόμους οι οποίοι καταλήγουν στην πόλη του από άλλες πόλεις, έναν άνθρωπο ο οποίος, χάρη στην εξωστρέφειά του και στα ερεθίσματα που δέχεται διαρκώς, δημιουργεί, ή τουλάχιστον αναπτύσσει, εμπλουτίζει τον ψυχισμό του και, κατά μία έννοια, αντιμετωπίζει και συνειδητοποιεί καθαρότερα το εγώ του…».
Ο πολίτης αντλεί από μια κοινοτική κουλτούρα που σφυρηλατείται στο σχολείο, στην πλατεία, στην ταβέρνα, στο θέατρο (που αναβιώνει αρχικά στα μοναστήρια και στις εκκλησίες και στη συνέχεια, από τον 13ο αιώνα, βγαίνει στις πλατείες των πόλεων, όπως το έργο Le Jeu de la Feuillée [Το παιχνίδι της φυλλωσιάς] του Αντάμ ντε λα Αλ που παρουσιάστηκε στο Αράς το 1288), αλλά και στο κήρυγμα.
Η πόλη έχει επίσης συμβάλει στη χειραφέτηση του ζεύγους και του ατόμου. Η οικογενειακή δομή εξελίσσεται εκεί σε συνάρτηση με την εξέλιξη της προίκας που, στο αστικό περιβάλλον, αποτελείται κυρίως από κινητά αγαθά και χρήμα. Η πόλη είναι πρόσωπο, διαμορφώνει και διαμορφώνεται από πρόσωπα. Η αστική Ευρώπη διατηρεί ακόμη τα βασικά της χαρακτηριστικά.
1. Τοπικοί δημόσιοι αξιωματούχοι που είχαν διοικητικές και δικαστικές εξουσίες στο επίπεδο της πόλης. (ΣτΜ)
Λίγα λόγια για το βιβλίο
Πού βρίσκεται η αρχή της σύγχρονης Ευρώπης; Ο Ζακ Λε Γκοφ [Jacques Le Goff], ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς του Μεσαίωνα, αναζητεί τα ίχνη της, τον σπόρο αυτού που σήμερα ονομάζουμε Ευρώπη, από τα ερείπια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έως τις ανακαλύψεις του 15ου αιώνα. Ακολουθώντας την πορεία της μέσα στους αιώνες, φέρνει στο φως και εξετάζει όσα κληρονόμησε η σημερινή Ευρώπη, όσα δανείστηκε και όσα εξακολουθεί να επαναλαμβάνει από εκείνη την Ευρώπη του Μεσαίωνα, που δεν είναι η δική μας αλλά αποτελεί μια καθοριστική στιγμή στη διαμόρφωσή της: τη δυνατότητα της ενότητας μέσα από τη θεμελιώδη ποικιλομορφία των λαών της, τις αντιθέσεις Βορρά-Νότου και Ανατολής-Δύσης, το ενοποιητικό στοιχείο της γεωργίας, αλλά και την Ευρώπη των πόλεων και των πανεπιστημίων. Συνδυάζοντας τη βαθιά ιστορική γνώση με τη γλαφυρή αφήγηση, ο Λε Γκοφ μας παρασύρει σε ένα ταξίδι στο παρελθόν, με την ελπίδα ότι, αν οι Ευρωπαίοι κατανοήσουν καλύτερα τις ρίζες τους, θα μπορέσουν να οικοδομήσουν ένα καλύτερο μέλλον.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Ζακ Λε Γκοφ [Jacques Le Goff (1924-2014)] ήταν Γάλλος ιστορικός και ένας από τους σπουδαιότερους μεσαιωνολόγους του 20ού αιώνα. Απόφοιτος της École normale supérieure, υπήρξε επί σειρά ετών πρόεδρος του VI Τμήματος της École pratique des hautes études και κατόπιν της École pratique des hautes études en sciences sociales. Ήταν από τους κυριότερους εκπροσώπους του ρεύματος της λεγόμενης «Νέας Ιστορίας» και εξειδικεύτηκε στη μελέτη και ανάλυση του ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, με ιδιαίτερη έμφαση στον 12ο και τον 13ο αιώνα. Ο Λε Γκοφ ενδιαφέρθηκε κυρίως για την κοινωνική ιστορία των μεσαιωνικών πόλεων και για την ιστορία των ευρωπαϊκών νοοτροπιών, αναδεικνύοντας τη σημασία πηγών που ως τότε θεωρούνταν περιθωριακές, όπως η λογοτεχνία, οι θρύλοι και οι τελετουργίες. Στα πιο γνωστά έργα του συγκαταλέγονται, εκτός από το παρόν, τα εξής: Το πουγκί και η ζωή, Οι διανοούμενοι στο Μεσαίωνα, Η Ευρώπη, Για έναν άλλο Μεσαίωνα και Ο πολιτισμός της μεσαιωνικής Δύσης.
