Ειδήσεις και ειδησάρια από τον χώρο του βιβλίου, σχόλια, τάσεις και συρμοί και, πού και πού, κάποιες σκέψεις... βιβλιοφαγικές.
Γράφει ο Βιβλιοφάγος
Σίλβια και Φίλιπ
Γεννημένη το 1932, η Σίλβια Πλαθ ήταν 27 ετών το 1959. Ένα χρόνο νεότερος, γεννημένος το 1933, ο Φίλιπ Ροθ ήταν 26 ετών την ίδια χρονιά. Εκείνη, παντρεμένη από το 1956 με τον Τεντ Χιουζ είχε μόλις επιστρέψει από την Αμερική όπου έζησαν λίγο για να εγκατασταθεί μαζί του στην Αγγλία. Εκείνη δεν είχε εκδώσει ακόμη τίποτα. Εκείνος είχε μόλις βγάλει το πρώτο του βιβλίο, τη νουβέλα Αντίο, Κολόμπους (1959). Εκείνη αναζητούσε φρέσκα διαβάσματα στην πεζογραφία που ήθελε να γράψει.
Πολλά χρόνια αργότερα, μόλις πέρυσι, ο βιογράφος του Ροθ Στίβεν Ζιπερστάιν μας λέει ότι η Σίλβια διάλεξε να διαβάσει για εκπαιδευτικούς λόγους Τα χρόνια, της Βιρτζίνια Γουλφ, το Πέρασμα στην Ινδία, του Ε.Μ. Φόρστερ και το βιβλίο του πρωτοεμφανιζόμενου Ροθ. Πόση σημασία έχει αυτό είτε για τη βιογραφία της Πλαθ είτε για εκείνη του Ροθ (που γράφτηκε πρόσφατα) στην οποία και συμπεριλήφθηκε ως πληροφορία; Ίσως καμία για το πόσο κοντά βρέθηκαν όσο ήταν και οι δύο εν ζωή. Στα καθ’ ημάς, σύντομα θα βρεθούν πλάι πλάι στον ίδιο μεγάλο εκδοτικό οίκο που αποκτά βιβλία σημαντικών συγγραφέων για να τους ανοίξει ακόμη έναν κύκλο ζωής.
Χάρις και Νικ
Μιλώντας για βιογραφίες, δύο εκδότες ανακοίνωσαν τις μέρες που πέρασαν δύο βιβλία που θα κάνουν οπωσδήποτε αίσθηση. Η αυτοβιογραφία της Χάρις Αλεξίου (με τίτλο Απολυτήριο) από τον Πατάκη, και του Νίκου Γκάλη (με τίτλο No gravity – Αψηφώντας τη βαρύτητα), από τον Ψυχογιό. Και οι δύο έρχονται σε μια στιγμή που χρειαζόμαστε να μαθαίνουμε περισσότερα για ανθρώπους που διακρίθηκαν (και συνεχίζουν) για το ήθος τους. Το δεύτερο κυκλοφορεί σύντομα, στις 19 Νοεμβρίου. Για το πρώτο θα περιμένουμε έως τις αρχές του επόμενου μήνα.
Αλέξης και Χίλντα
Πίσω στα χρόνια της Σίλβια και του Φίλιπ, ο Τζον Μπαρθ (1930-2024), λιγάκι μεγαλύτερός τους, εξέδωσε το 1960 ένα εντυπωσιακό βιβλίο με τον τίτλο The Sot-Weed Factor. Εντυπωσιακό και από άποψη μεγέθους (800 σελίδες) και από κάθε άλλη άποψη (θέματος, ύφους, δομής). Πολλά πολλά χρόνια αργότερα, ο Αλέξης Πανσέληνος είχε την τολμηρή ιδέα να το μεταφράσει και να αποδώσει τον τίτλο πλάθοντας την απίθανη λέξη Βλακοχορτοφάγος. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1999 από τις εκδόσεις Πόλις, διέγραψε τον κύκλο του, εξαντλήθηκε και κατέστη περιζήτητο και πανάκριβο στη δευτερογενή αγορά. Τα προβλήματα όσων το αναζητούν τελειώνουν καθώς ο Βλακοχορτοφάγος έχει βρει νέο σπίτι στις εκδόσεις Αντίποδες για να συνεχίσει «η οδυνηρή αλληγορία» του Μπαρθ να παραμένει «επίκαιρη όπως κάθε σπουδαίο βιβλίο όποτε κι αν έχει γραφτεί».
Την ίδια καλή τύχη έχει και το πρώτο βιβλίο του Μπαρθ, Η πλωτή όπερα (1956), που στα ελληνικά διαβάσαμε σε μετάφραση της Χίλντας Παπαδημητρίου, επίσης από τις εκδόσεις Πόλις όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 2000, και θα ξαναδιαβάσουμε από τους Αντίποδες.
Τα βραβεία, η ΤΝ και οι (Γ)άλλοι
Την εβδομάδα που ξεκινά τους λογοτεχνικούς κύκλους της Γαλλίας θα απασχολήσουν τα βραβεία. Την Τρίτη, 3 Νοεμβρίου, θα πληροφορηθούμε ποιο βιβλίο επέλεξε η Ακαδημία Γκονκούρ που φέτος περνά τη σοβαρότερη κρίση αξιοπιστίας της λόγω του γνωστού μας πλέον Τελισόν Ορελιέν, που αν και αρχικά τον πίστεψαν και τον ξεχώρισαν, τον εγκατέλειψαν λόγω αμφιβολιών περί της χρήσης ή μη Τεχνητής Νοημοσύνης για να παράξει το έργο του. Την ίδια μέρα, θα πληροφορηθούμε τι θα διαλέξει και η επιτροπή του Ρενοντό (που δεν θέλησε να αποκηρύξει τον ύποπτο για χρήση ΤΝ Καναδο-Αϊτινό με τις πρώτες καταγγελίες αλλά το έκανε διακριτικά μη προκρίνοντάς τον μεταξύ των φιναλίστ της). Το Ρενοντό είναι το έτερο σημαντικό γαλλικό λογοτεχνικό βραβείο που γεννήθηκε ως αντίπραξη στο Γκονκούρ και φέτος συμπληρώνει 100 χρόνια ζωής. Οι αποφάσεις των επιτροπών των δύο βραβείων έχουν τη σημασία τους. Περισσότερη, όμως, για το θέμα της Τεχνητής Νοημοσύνης, έχουν οι απόψεις που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο έρευνας κοινής γνώμης της Ipsos με θέμα «λογοτεχνία και ΤΝ».
Το 69% των Γάλλων θεωρεί, λοιπόν, ότι ένα κείμενο γραμμένο από Τεχνητή Νοημοσύνη «δεν είναι πραγματική λογοτεχνία». Πιο αυστηροί εμφανίζονται στο θέμα της σήμανσης και σε ποσοστό 92% απαντούν ότι θέλουν οποιαδήποτε χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη συγγραφή ενός βιβλίου να αναγράφεται στο εξώφυλλό του. Με λίγα λόγια, θέλουν να ξέρουν ποιος ή ποια έγραψε το βιβλίο που θα διαβάσουν. Και το υψηλό ποσοστό που ζητά τη σήμανση (γιατί και τι άλλο να ζητήσει;) δείχνει ότι δεν θέλουν ασάφειες του τύπου «έγινε χρήση για έρευνα», «ήθελα να βεβαιωθώ αν θυμόμουν καλά...», «μου το πέρασε ένα χεράκι για τα τυπογραφικά...» και άλλα ασαφή. Υπάρχουν σαφώς και οι πιο τεχνοφιλικοί (ένα 25%) που εκτιμούν ότι ένα βιβλίο που γράφτηκε με χρήση ΤΝ μπορεί να ανταγωνιστεί ένα που γράφτηκε χωρίς τη βοήθειά της, χωρίς αυτό να είναι πρόβλημα.
Ας κρατήσουμε πάντως, ότι ακόμη και στην περίπτωση του Ορελιέν ακόμη δεν έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια η έκταση στη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης που έκανε. Και αυτό το λέει ο εκδοτικός του οίκος στο Κεμπέκ που το έψαξε σε μεγάλο βάθος και βρήκε ίχνη ΤΝ στα μεταδεδομένα ορισμένων ηλεκτρονικών εγγράφων του. Η επιλογή των Καναδών εκδοτών να αποσύρουν το βιβλίο από τον κατάλογό τους συνοδεύτηκε από μια φράση ίσως πιο ουσιώδη κι από το ίδιο το γεγονός: χάθηκε η εμπιστοσύνη. Αυτό λένε και οι συμμετέχοντες και συμμετέχουσες στην έρευνα, που σε ποσοστό 46% ζητάνε να αφαιρείται ένα βιβλίο από υποψηφιότητες για βραβεία ακόμα και με την υποψία, διότι αν και αναγνωρίζουν (55%) ότι ο άνθρωπος παραμένει ο συγγραφέας αν έχει χρήση της ΤΝ ως εργαλείο (για μεταφράσεις, για επαλήθευση πληροφοριών, για διορθώσεις) θέλουν να ξέρουν τι έχει γίνει και αν το μάθουν εκ των υστέρων θα νιώσουν εξαπατημένοι. Αυτό είναι το συμπέρασμα της έρευνας: Για μεγάλη μερίδα του αναγνωστικού κοινού, η σχέση με τον συγγραφέα, η συγγραφική του πείρα και το αφηγηματικό του ύφος είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ευχαρίστηση της ανάγνωσης.
Από τον Ιανουάριο 2027, πάντως, οι ιστορικές εκδόσεις Gallimard (και κάμποσοι άλλοι εκδοτικοί οίκοι στη Γαλλία) θα περνούν τα βιβλία που θα τους υποβάλλονται από λογισμικό ανίχνευσης ΤΝ. Ποια πρακτική θα υιοθετήσουν στη συνέχεια μένει να φανεί, μια που για την ώρα τα λογισμικά αυτά παρέχουν στατιστικές εκτιμήσεις για ένα κείμενο χωρίς να μπορούν να ανασκευάσουν τη διαδικασία της γραφής. Υπάρχει πάντως ήδη ο διαχωρισμός (που τον έχουν υιοθετήσει μεγάλες πλατφόρμες ebooks) μεταξύ βιβλίων εξ ολοκλήρου γραμμένων με χρήση ΤΝ και βιβλίων που έχουν παραχθεί με χρήσεις ΤΝ που περιορίζονται στην έρευνα, τη διόρθωση ή την επιμέλεια ενός κειμένου.
Ο Γκαλεάνο και τα 13 βιβλία
Στα τρία βιβλία του Εδουάρδο Γκαλεάνο που έχουν ήδη (επανα)κυκλοφορήσει το τελευταίο διάστημα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, αναμένεται να προστεθούν άλλοι δέκα τίτλοι. Σε όλα τον πρόλογο υπογράφει ο Κώστας Αθανασίου. Για τη σημασία τους και γιατί αξίζει να επανανακαλυφθούν από το αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα, θα ειπωθούν πολλά περισσότερα στην εκδήλωση που έχει προβλεφθεί για τις 10 Νοεμβρίου (μέρα κυκλοφορίας του 4ου βιβλίου στη σειρά, της τριλογίας Μνήμη της φωτιάς), στην οποία θα συμμετέχει και ο καλός μεταφραστής, μαζί με την πανεπιστημιακό και κριτικό λογοτεχνίας Τιτίκα Δημητρούλια. Εκεί θα λυθεί και το μυστήριο για το πώς προφέρεται το μικρό όνομα του Γκαλεάνο, μια που στις πολύ καλά επιμελημένες πρόσφατες εκδόσεις έχει επιλεγεί η γραφή λατινιστί.
«Η Μουριά» όχι πια
Χθες βράδυ, βράδυ Σαββάτου, 31 Οκτωβρίου 2026, το Καφενείο «Η Μουριά», γωνία Χαριλάου Τρικούπη και Καλλιδρομίου, στα Εξάρχεια, έκλεισε τον υπερεκατονταετή κύκλο του με μουσικές, τραγούδια, αγκαλιές, ιστορίες, αναμνήσεις, συγκίνηση. Οι χιλιάδες υπογραφές που ζητούσαν από το ΥΠΠΟ να το κηρύξει μνημείο σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς δεν κατόρθωσαν κάτι. Το δε ακριβές ρεπορτάζ της Έλενα Σμιθ, της Αγγλίδας ανταποκρίτριας του Γκάρντιαν που ζει χρόνια στην πόλη και τόσα και τόσα έχουν δει τα μάτια της, ήρθε για πει τα νέα και στην πατρίδα της εκεί όπου τα τοπόσημα μοιάζουν να έχουν τη σημασία τους κατά τι παραπάνω από ό,τι στα μέρη μας. Εκτός από τα νέα, το ρεπορτάζ με μια ωραία φωτογραφία από την καθημερινότητα της «Μουριάς», έστειλε τα μαντάτα ότι ένα ανέγγιχτο από τον χρόνο και τον εξευγενισμό μέρος στην Αθήνα που κάθε βιβλιοφάγος μπορούσε να βρει μια καρέκλα για να καθίσει με τις ώρες να καταπιεί τις σελίδες του βιβλίου του, βγήκε από τον χάρτη.
Αν όμως «Η Μουριά» λεγόταν Le Café du Mûrier ή ωραιότερα ακόμα Le Café du Vieux Mûrier ίσως είχε άλλη τύχη. Αν η μουριά που του έδινε το όνομά του είχε τις ρίζες του στη χώρα των (Γ)άλλων όπου τα ιστορικά και εμβληματικά καφενεία συμβαίνει ακόμη και να δίνουν λογοτεχνικά βραβεία και να ανταμείβουν τους βραβευθέντες και τις βραβευθείσες, πέρα από τα χρηματικά έπαθλα, και με το προνόμιο να τρώνε και να πίνουν καθημερινά για ένα χρόνο στα τραπέζια τους, ίσως εχθές αντί για αποχαιρετισμό να είχε απονεμηθεί εν χορδαίς και οργάνοις ένα τέτοιο βραβείο.
