Ατένα Φαρροκζάντ: «Η ποίηση γίνεται αναπόφευκτα πολιτική όταν μιλά για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος»

Γνωρίσαμε την Ιρανο-Σουηδή ποιήτρια και θεατρική συγγραφέα Ατένα Φαρροκζάντ (Athena Farrokhzad) πριν δύο χρόνια, στο πλαίσιο του 12ου Πανθεσσαλικού Φεστιβάλ Ποίησης στο οποίο έκλεψε τις εντυπώσεις. Τότε κυκλοφορούσε στα ελληνικά μόνο η πρώτη της συλλογή που την καθιέρωσε στον χώρο με τίτλο Λευκοσελευκό (μτφρ. Αντώνης Μπογαδάκης, εκδ. Αντίποδες). Την επόμενη χρονιά, το 2025, επέστρεψε στην Αθήνα, στο 11ο Athens World Poetry Festival, με σκοπό να παρουσιάσει την τέταρτη συλλογή της με τίτλο Η χρονιά του γαϊδάρου (μτφ. Αντώνης Μπογαδάκης, εκδ. Θράκα) που κυκλοφόρησε εκείνο το φθινόπωρο.

Φέτος τη συναντήσαμε στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ), στην οποία συμμετείχε ως καλεσμένη της έκθεσης και μαζί με τον μεταφραστή της στα ελληνικά, Αντώνη Μπογαδάκη, παρευρέθηκε στην εκδήλωση «Διαβάζοντας τη μετανάστευση: Απ’ τη Στοκχόλμη μέχρι το Κέιπ Τάουν». Πέρα από το στοιχείο της μετανάστευσης που διατρέχει την εικονοπλασία της, η ποίηση της Φαρροκζάντ ασχολείται επίσης με την κοινωνική ανισότητα, το πένθος, τη μνήμη, την οικογένεια και την πολιτισμική κληρονομιά. Η ποίησή της είναι πολυφωνική, συμβολική και βαθύτατα πολιτική.

Λίγα λόγια για τη Χρονιά του γαϊδάρου

Στη Χρονιά του γαϊδάρου, το ποιητικό υποκείμενο είναι μια νεαρή γυναίκα, μητέρα δύο κοριτσιών, σύντροφος ενός ανώνυμου αγαπημένου, αδελφή δύο ανδρών που πέθαναν χωρίς να τους αποχαιρετίσει. Με αφορμή την αγορά ενός πορσελάνινου γαϊδουριού, αρχίζει να μελετά το ζώο και σύντομα αρχίζει να προβάλει σε αυτό τη δική της συνθήκη και να εναποθέτει πάνω του το βαρύ φορτίο του πένθους. Σύντομα το γαϊδούρι αποκτά αυθύπαρκτη «φωνή» και ανάγεται σε κεντρικό μοτίβο του κειμένου. Το τετράποδο εξετάζεται στη διαχρονία του ως ένα υποζύγιο, έρμαιο της κακομεταχείρισης και υποχείριο της εξουσίας. Παρομοιάζεται με τον προλετάριο του κόσμου, που παράγει υπεραξία σε ένα σύστημα διαρκούς εκμετάλλευσης. Μέσα από τη βιβλική, ισλαμική, μυθική και εξελικτική του διάσταση, ο όνος απεικονίζεται ως ένα ζώο αλληλένδετο με την πορεία του ανθρώπου, ένας αέναος εργάτης που προσπαθεί επί ματαίω να απεγκλωβιστεί από τις αλυσίδες του παρά την οργάνωσή του σε φράξιες, τη διαμαρτυρία και προσπάθεια επανάστασης.

Στον ποιητικό κόσμο της Φαρροκζάντ επικρατεί η εικόνα της ταξικής πάλης, αλλά με μια ανανεωτική έμφυλη ματιά. Στην αλληγορική της αφήγηση κυριαρχεί το πένθος, ο θάνατος, η νεκροπολιτική, όμως σε σημεία ξετρυπώνουν και «μικροί βλαστοί αισιοδοξίας», τρυφερότητας και αγάπης. Η σύγχρονη ζωή στον Παγκόσμιο Βορρά αντιπαραβάλλεται με τις εικόνες πολέμου στη Μέση Ανατολή, στοιχεία μιας μοντέρνας καθημερινότητας διαδέχονται τους αρχέγονους μύθους και το προσωπικό βίωμα συναντά τη συλλογική ιστορία. Το έργο της Ιρανο-Σουηδής ποιήτριας συνδυάζει τη λυρικότητα με στοιχεία πρόζας, που δίνουν την αίσθηση μιας ιστορίας που ξεδιπλώνεται μπροστά μας.

Η συζήτησή μας

Πέρα από σπουδαία ποιήτρια, δραματουργός, μεταφράστρια και κριτικός λογοτεχνίας, η Φαρροκζάντ έχει αναλάβει σημαντικούς θεσμικούς ρόλους, όπως αυτόν της υπεύθυνης του τμήματος λογοτεχνίας της Στέγης Πολιτισμού στο Δημοτικό Θέατρο της Στοκχόλμης, ή αυτόν της διδάσκουσας λογοτεχνίας στο Linköping University. Υπηρετώντας αυτές τις θέσεις, ποτέ δεν κάνει εκπτώσεις στα πιστεύω της και δεν σταματά να μιλά ανοιχτά για όσα πρεσβεύει. Υπερασπίζεται το εργατικό κίνημα, τους φεμινιστικούς και κουίρ αγώνες, καθώς και τον παλαιστινιακό αγώνα. Όπως ήταν φυσικό, λοιπόν, η συζήτησή μας εστίασε στη βαθιά πολιτική της ποίηση και στα επίκαιρα ζητήματα που αυτή εγείρει.

Στην ποιητική συλλογή Η χρονιά του γαϊδάρου προσεγγίζετε τον κόσμο των ζώων με μια μεταφορική διάθεση, αλλά ταυτόχρονα κατά κάποιον τρόπο τα απο-συμβολοποιείτε. Έχουν τη δική τους υπόσταση και αυτενέργεια, δεν υπηρετούν απλώς μια ιδέα ή ένα σύμβολο. Πώς καταφέρατε να διατηρήσετε αυτή την ισορροπία;

Άρχισα να ενδιαφέρομαι πολύ, σχεδόν να αποκτώ εμμονή με τη μορφή του γαϊδάρου και με όσα κατά κάποιον τρόπο αναπαριστά μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, με το είδος των εννοιών που ενσαρκώνει και όλες τις ερμηνείες που έχει χωρέσει, λειτουργώντας ως δοχείο. Πολύ γρήγορα συνειδητοποίησα πως δεν ήμουν η πρώτη ποιήτρια που έγραψε για γαϊδάρους. Από τους μύθους του Αισώπου μέχρι τη Βίβλο και το Κοράνι και ακόμη παραπέρα, ο γάιδαρος είναι πραγματικά ένας από τους πιο σταθερούς συντρόφους του ανθρώπου, και νομίζω πως αυτό από μόνο του υποδηλώνει την αρκετά περίπλοκη σχέση ανάμεσα στον γάιδαρο και τον άνθρωπο. Από τη μία πλευρά, είναι πράγματι αυτό το δοχείο προβολών, κατά κάποιον τρόπο «απο-γαϊδουροποιημένο», αν μπορώ να το θέσω έτσι, σε έναν παραλληλισμό με την έννοια της «απανθρωποποίησης». Ένα από τα πρώτα πράγματα που με συγκλόνισε όταν άρχισα να γράφω ήταν ο παραλληλισμός του γαϊδάρου με την εργατική τάξη και το σύμβολο του γαϊδουριού ως το προλεταριάτο του ζωικού κόσμου. Λέμε σε αυτό το πλάσμα «είσαι χαζό», όπως ακριβώς κάνουμε και με το προλεταριάτο, ώστε να μπορούμε να το εκμεταλλευτούμε. Τέλος πάντων, ήμουν πολύ απασχολημένη με όλες αυτές τις εικόνες και προσπαθούσα να τις αποδομήσω.

Ταυτόχρονα, υπάρχει μια εγγύτητα ανάμεσα στον άνθρωπο και τον γάιδαρο. Το γεγονός ότι εξαρτόμαστε τόσο πολύ από την εργασία του γαϊδάρου, αλλά και το ότι αυτός μοιάζει τόσο ανθρώπινος. Βλέπουμε τον εαυτό μας στα μάτια του γαϊδάρου, τη θλίψη μας, την απόρριψη, την άρνησή μας. Πιστεύω πως στο βιβλίο υπάρχει αφενός όλο αυτό το σύνθετο επίπεδο που έχει να κάνει με την αποδόμηση της πολιτισμικής ιστορίας, του ρόλου του γαϊδάρου μέσα στην πολιτισμική ιστορία. Υπάρχει όμως και αυτή η άλλη διάσταση, δηλαδή η αφηγηματική γραμμή του βιβλίου, όπου μια γυναίκα προσπαθεί να διαχειριστεί το πένθος. Ενώ αναμετράται με το πένθος μέσα στο πλαίσιο της καθημερινότητας, της οικιακής εργασίας, της φροντίδας των παιδιών της και όλα τα σχετικά, ο κόσμος του γαϊδάρου λειτουργεί κατά κάποιον τρόπο ως διαφυγή για εκείνη. Η ταύτισή της με τον γάιδαρο είναι σαν μια βαλβίδα εκτόνωσης ή σχεδόν μια μορφή ψύχωσης.

Ήθελα να σας ρωτήσω περισσότερα για τον ταξικό άξονα. Το γαϊδούρι εμφανίζεται ως ο «προλετάριος του ζωικού κόσμου», που παράγει υπεραξία με αντάλλαγμα τον εμπαιγμό. «Όταν το μαστίγιο δεν πλαταγίζει, προτάσσεται το καρότο», γράφετε σε ένα ποίημα, αλλά ακόμα κι αυτό αρχίζει να εκλείπει, «στην τελική είναι το μαστίγιο που κάνει τη δουλειά». Θεωρείτε ότι η μεγάλη εικόνα παραμένει η ίδια, ο κόσμος εξακολουθεί να λειτουργεί με καρότα και μαστίγια;

Φυσικά. Εννοείται. Αυτό είναι το οικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο συνυπάρχουμε όλοι μας. Κάθε συναλλαγή, κάθε μορφή εργασίας ή αγάπης ή επιθυμίας ή ανατροφής παιδιών ή οτιδήποτε άλλο, λαμβάνει χώρα μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Αν, όπως λέει ο Μαρξ, «ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία της ταξικής πάλης», τότε και ολόκληρη η ιστορία της εργασίας, της αγάπης και όλων αυτών που προανέφερα είναι επίσης η ιστορία της ταξικής πάλης.

Δηλαδή, το καρότο και το μαστίγιο προϋποθέτουν τουλάχιστον τη φαντασίωση του καρότου, ότι πού και πού θα λάβεις κι εσύ ένα καρότο. Τώρα έχουν απομείνει μόνο τα μαστίγια. Αυτό, με άλλα λόγια, σημαίνει πως δεν υπάρχει σχεδόν καμία ανάγκη για ιδεολογία πια.

Αυτή η σχέση παραμένει απολύτως άθικτη μέσα στον χρόνο, μάλιστα επιδεινώνεται μέρα με τη μέρα. Γιατί το κεφάλαιο πρέπει διαρκώς να κλιμακώνει το επίπεδο εξαγωγής πόρων, είτε ανθρώπινων είτε φυσικών. Θα έλεγα, μάλιστα, πως έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου πια δεν πρόκειται καν για τη λογική «καρότου και μαστιγίου». Δηλαδή, το καρότο και το μαστίγιο προϋποθέτουν τουλάχιστον τη φαντασίωση του καρότου, ότι πού και πού θα λάβεις κι εσύ ένα καρότο. Τώρα έχουν απομείνει μόνο τα μαστίγια. Αυτό, με άλλα λόγια, σημαίνει πως δεν υπάρχει σχεδόν καμία ανάγκη για ιδεολογία πια. Γιατί το «καρότο» θα μπορούσε ίσως να μεταφραστεί ως μια ήπια ισχύς υπό μία έννοια, η ιδεολογία που σου πουλά τον καπιταλισμό, που τον κάνει απτό, εύπεπτο και μαλακό. Αλλά νομίζω ότι αυτό αποκαθηλώνεται όλο και περισσότερο μέρα με τη μέρα. Έτσι έχουν απομείνει μόνο τα μαστίγια. Ίσως, πάλι, η πλειονότητα της παγκόσμιας εργατικής τάξης, δηλαδή η πλειονότητα της ανθρωπότητας, να μη γνώρισε ποτέ τίποτε άλλο πέρα από τα μαστίγια εδώ και αιώνες. Οπότε στην πραγματικότητα εμείς είμαστε εκείνοι στους οποίους δινόταν πού και πού ένα καρότο, και τώρα βλέπουμε και αυτό να εξαφανίζεται.

Και πιστεύετε ότι μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορούν να ανθίσουν το πένθος, η φροντίδα και η αγάπη; Υπάρχει χώρος γι’ αυτά ή μόνο στη λογοτεχνία;

Τι να πω; Νομίζω πως το σύστημα εκμετάλλευσης της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς και του καπιταλισμού, αλλά και όλα όσα αυτό το σύστημα γεννά, δηλαδή ο φασισμός, η πατριαρχία, ο ιμπεριαλισμός και οι πόλεμοι είναι σε έναν βαθμό βαθιά αφύσικα. Γι’ αυτό απαιτεί τεράστια ισχύ και ιδεολογική επιβολή για να μην διαρραγεί. Νομίζω πως μια μαζική εξέγερση της εργατικής τάξης βρίσκεται πάντα ακριβώς κάτω από την επιφάνεια και το παγκόσμιο κεφάλαιο το γνωρίζει αυτό. Οπότε, κατά κάποιον τρόπο, ναι, είναι πολύ κατασκευασμένο και αφύσικο να ζούμε κάτω από αυτή την κυρίαρχη λογική εχθρότητας απέναντι στον πλησίον μας.

Κανένας άνθρωπος δεν έχει βιώσει την αγάπη με τον τρόπο που εγώ ή εμείς, όλοι μας, μπορούμε κάποιες φορές αμυδρά να φανταστούμε ότι θα μπορούσε να υπάρξει μέσα σε μια διαφορετική οικονομική δομή.

Νομίζω πως, ως άνθρωποι, έχουμε ακόμη μια διαίσθηση της αγάπης, της φροντίδας και του πένθους, η οποία, ακόμη και κάτω από αυτές τις συνθήκες, ύστερα από εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια εκμετάλλευσης, εξακολουθεί να επιβιώνει. Το πιστεύω. Επίσης, κάθε μέρα, κάθε δευτερόλεπτο, γεννιούνται νέοι άνθρωποι που δεν γνωρίζουν τίποτα για τον καπιταλισμό ή τον φασισμό πριν διαμορφωθούν κοινωνικά μέσα σε αυτά. Άρα νομίζω πως αυτό υπάρχει και μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να δώσει χώρο είτε σε εξεγέρσεις είτε απλώς σε τρυφερότητα. Βέβαια, ταυτόχρονα, πιστεύω πως δεν γνωρίζουμε τίποτα για το τι είναι πραγματικά η αγάπη κάτω από αυτές τις συνθήκες. Κανένας άνθρωπος δεν έχει βιώσει την αγάπη με τον τρόπο που εγώ ή εμείς, όλοι μας, μπορούμε κάποιες φορές αμυδρά να φανταστούμε ότι θα μπορούσε να υπάρξει μέσα σε μια διαφορετική οικονομική δομή.

Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον. Δηλαδή θεωρείτε ότι δεν έχουμε βιώσει την αγάπη όπως νομίζουμε ότι την έχουμε βιώσει;

Ναι, η συνέπεια της ζωής μέσα σε μια καπιταλιστική κοινωνία, όπου η επιβίωσή μας και η επιβίωση εκείνων που αγαπάμε διαρκώς απειλείται (λιγότερο ίσως εδώ, στον παγκόσμιο Βορρά, αλλά ακόμη κι εδώ), είναι ότι αναγκαζόμαστε να ασκούμε φροντίδα που σχετίζεται με την αναπαραγωγή. Αυτό είναι μια μορφή αγάπης, υπό την έννοια ότι η φροντίδα σε αυτό το πλαίσιο είναι η μετάφραση της αγάπης σε υλικούς όρους. Υπάρχουν και τα συναισθήματα και όλα αυτά, αλλά όπως λένε πάντα οι φεμινίστριες «η αγάπη είναι πράξη».

Αυτό σημαίνει ότι αναγκαζόμαστε να κατευθύνουμε αυτή τη φροντίδα προς τους «δικούς μας», προς τις οικογένειές μας, τους ανθρώπους που αγαπάμε, τους πιο κοντινούς μας ανθρώπους και προς τον ίδιο μας τον εαυτό, και άρα δεν μπορούμε πραγματικά να διακρίνουμε την αγάπη από την επιβίωση. Γιατί γνωρίζουμε ότι η δική μας επιβίωση βρίσκεται, κατά κάποιον τρόπο, σε σύγκρουση με την επιβίωση άλλων ανθρώπων. Έτσι, κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αγάπη διαφθείρεται άμεσα και βαθιά.

Θα επιστρέψω στη συλλογή. Νομίζω πως η πολιτική αλληγορία είναι πολύ έντονη σε αυτό το βιβλίο.

Ναι, στον πυρήνα του είναι μια αλληγορία.

Πώς καταφέρνετε να ενσωματώσετε την πολιτική αλληγορία μέσα σε μια ποιητική γλώσσα, που από τη φύση της είναι υπαινικτική και λυρική; Με άλλα λόγια, πώς μπορούν να συνυπάρξουν η πολιτική και η ποίηση;

Αυτό συμβαίνει, νομίζω, επειδή, τουλάχιστον εγώ, αλλά και πολλοί άλλοι ποιητές που δουλεύουν μέσα σε μια πολιτική παράδοση ή ένα πολιτικό πλαίσιο, δεν ξεκινώ ποτέ από την επιθυμία να εκφράσω ρητά μια πολιτική θέση. Δεν σκέφτομαι ποτέ «τώρα θα διατυπώσω μια πολιτική αφήγηση και θα την παρουσιάσω στον αναγνώστη». Η ώθηση της γραφής πηγάζει περισσότερο από την ανάγκη να πω κάτι αληθινό για τη ζωή, κάτι πολύ απλό, εξαιρετικά απλό, πρωτογενές σχεδόν. Να πω κάτι για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, για το τι σημαίνει να ζεις, για μένα και ίσως και για σένα που διαβάζεις. Τόσο απλά. Και νομίζω πως αυτό ισχύει για μένα, όπως ίσχυε και για τη Σαπφώ. Είναι μια πολύ εσωτερική, διαχρονική ορμή του συγγραφέα, να πάρω τη δική μου εμπειρία της ανθρωπινότητας και της ζωής και να τη μεταφράσω σε κάτι που θα γίνει σημείο ταύτισης για το συλλογικό ή τουλάχιστον για σένα. Αυτή είναι η ώθησή μου για τη γραφή και πιστεύω ότι είναι μια βαθιά διαχρονική παρόρμηση.

Το φαγητό που βάζεις στο τραπέζι, οι ώρες που δουλεύεις, η αγάπη που έχεις ή δεν έχεις, όλα καθορίζονται από τις οικονομικές δομές της κοινωνίας και διαμορφώνονται από συστήματα που βρίσκονται πολύ μακριά από εσένα.

Όταν όμως το κάνω αυτό, όταν προσπαθώ να αποδώσω ένα αληθινό πορτρέτο του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, του τι είναι η ζωή, τότε αναπόφευκτα εμφανίζονται διαρκώς πολιτικά στρώματα. Γιατί η καθημερινότητά μας, και ακόμη περισσότερο αν ανήκεις σε περιθωριοποιημένες ή καταπιεσμένες ομάδες, καθορίζεται από τις πολιτικές συνθήκες του τόπου και της εποχής στην οποία ζεις. Και ακόμη και αν νομίζεις πως δεν ισχύει, ισχύει. Το φαγητό που βάζεις στο τραπέζι, οι ώρες που δουλεύεις, η αγάπη που έχεις ή δεν έχεις, όλα καθορίζονται από τις οικονομικές δομές της κοινωνίας και διαμορφώνονται από συστήματα που βρίσκονται πολύ μακριά από εσένα. Ξέρεις, η ζωή που ζεις εδώ, ως άνθρωπος της μεσαίας ή της εργατικής τάξης στην Ελλάδα, εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο το παγκόσμιο κεφάλαιο εξάγει φυσικούς πόρους, ας πούμε, στην Κεντρική Αφρική. Οπότε, αν θέλω να συλλάβω ένα αληθινό πορτρέτο της αγάπης ή του πένθους ή της παιδικής ηλικίας ή της μητρότητας ή οτιδήποτε άλλο, αυτά τα στρώματα πρέπει αναγκαστικά να υπάρχουν μέσα του.

Αυτές οι συνθήκες του τόπου και χρόνου μέσα στα οποία ζείτε εξηγούν ίσως και τη διαφορετική εμπειρία της μετανάστευσης στα δύο σας βιβλία; Γιατί από το Λευκοσελευκό μέχρι τη Χρονιά του γαϊδάρου, το μεταναστευτικό βίωμα μετασχηματίζεται από οικογενειακή μνήμη και πολυφωνική αφήγηση σε κάτι πιο αλληγορικό, σωματικό και συλλογικό.

Νομίζω πως και τα δύο είναι συλλογικά, αλλά με διαφορετικούς τρόπους. Δηλαδή, για μένα η ίδια η αναζήτηση της γραφής ή, ας πούμε, οι δυσκολίες της ποιητικής γραφής συνδέονται πολύ με την αναζήτηση μιας μορφής. Αυτό συμβαίνει φυσικά με όλους τους ποιητές, αλλά για μένα αυτή η αναζήτηση της μορφής είναι κυρίως ένας αγώνας να βρεθεί μια μορφή που να μπορεί να χωρέσει μια πολυφωνία και μια συλλογικότητα, μια μορφή που να μου επιτρέπει να μιλήσω, για παράδειγμα, για τις εμπειρίες της μετανάστευσης με έναν τρόπο πολυδιάστατο, πολυεπίπεδο, πολυφωνικό, συλλογικό. Όλες αυτές οι λέξεις, στην ουσία, μιλούν για το ίδιο πράγμα, έτσι δεν είναι; Γιατί έχουν να κάνουν με την επιθυμία να αναπαραστήσεις κάτι με αληθινό τρόπο. Οπότε νομίζω πως τα βιβλία έχουν πολύ διαφορετικές μορφές, αλλά και τα δύο συνδέονται, τελικά, με την έννοια της συλλογικότητας.

Στην ποίησή σας επανέρχεστε συχνά στη Γάζα αλλά και εσείς, ως δημόσιο πρόσωπο, έχετε πάρει μια πολύ σαφή θέση πάνω στον παλαιστινιακό αγώνα, οπότε θα ήθελα τη γνώμη σας. Πώς μπορούμε εμείς, ως πολίτες, να απαιτήσουμε περισσότερα από τους θεσμούς μας, όταν οι φωνές μας μοιάζουν να μην φτάνουν σε εκείνους που διαμορφώνουν τη συλλογική αφήγηση και στάση της χώρας μας;

Τι να πρωτοπώ γι’ αυτό το ζήτημα; Θεωρώ ότι κι εμείς, ως συγγραφείς, εκδότες, μεταφραστές, κριτικοί, ό,τι κι αν είμαστε, ως δημόσιοι διανοούμενοι, συμμετέχουμε επίσης στη διαμόρφωση των αφηγήσεων των τόπων στους οποίους ζούμε. Πολλοί από εμάς, σχεδόν όλοι μας, ανήκουμε επίσης σε διάφορα προοδευτικά κινήματα. Ανήκουμε στη ριζοσπαστική Αριστερά ή στα φεμινιστικά, κουίρ, αντιφασιστικά κινήματα. Μπορώ να μας αναγνωρίσω, το βλέπω αμέσως. Ήρθα στη Θεσσαλονίκη και είδα ότι αυτό το κοινό της έκθεσης είναι ίδιο με εκείνο της Στοκχόλμης, οι ίδιοι τύποι ανθρώπων. Γιατί δεν είναι δυνατόν να αφιερώνεις τον χρόνο σου στη λογοτεχνία αν δεν σε αγγίζουν τέτοιες ιδέες, σωστά; Φυσικά υπάρχουν και συντηρητικοί ή φασίστες συγγραφείς, αλλά όχι τόσοι πολλοί, βρίσκονται περισσότερο στο περιθώριο. Οπότε νομίζω πως μπορούμε να απαιτήσουμε ορισμένα πράγματα πρώτα απ’ όλα από τους ίδιους μας τους εαυτούς.

Το επίπεδο δημοκρατίας που έχετε στην Ελλάδα ή που έχουμε εμείς στη Σουηδία είναι άμεσο αποτέλεσμα της δύναμης ή της αδυναμίας των κοινωνικών κινημάτων, γιατί η δημοκρατία μέσα στον καπιταλισμό είναι πάντοτε μια διαπραγμάτευση ανάμεσα στο κεφάλαιο και στα κοινωνικά κινήματα.

Δεν εννοώ είναι ότι η αλλαγή συντελείται μέσα στο πεδίο του πολιτισμού, φυσικά. Αλλά πιστεύω πως, για παράδειγμα, είναι πολύ σημαντικό να συμμετέχουμε στα κοινωνικά κινήματα, όχι μόνο να «εκπροσωπούμε» την πολιτική μέσα από το έργο μας, με τον τρόπο που, ας πούμε, διαβάζουμε Μαρξ ή Ντελέζ ή οτιδήποτε άλλο. Καλό είναι κι αυτό, φυσικά, αλλά η πολιτική, τελικά, δεν αφορά τον Χέγκελ. Είναι, όπως λέει και ο Μαγιακόφσκι για τη ρωσική εργατική τάξη «Δεν μάθαμε τη διαλεκτική από τον Χέγκελ, τη μάθαμε από τις ζωές μας». Θεωρώ ότι η πολιτική είναι ουσιαστικά η ικανότητα και δύναμη των κοινωνικών κινημάτων. Το επίπεδο δημοκρατίας που έχετε στην Ελλάδα ή που έχουμε εμείς στη Σουηδία είναι άμεσο αποτέλεσμα της δύναμης ή της αδυναμίας των κοινωνικών κινημάτων, γιατί η δημοκρατία μέσα στον καπιταλισμό είναι πάντοτε μια διαπραγμάτευση ανάμεσα στο κεφάλαιο και στα κοινωνικά κινήματα. Άρα, κάθε φορά που τα κοινωνικά κινήματα αποδυναμώνονται, το σύστημα θα αφαιρεί όσο περισσότερα μπορεί. Όλη η ιστορία της δημοκρατίας παγκοσμίως είναι ουσιαστικά αυτή. Είναι μια πολύ απλή εξίσωση.

Φυσικά, υποστηρίζω κάθε μορφή αντίστασης απέναντι στην εισβολή, το δικαίωμα δηλαδή του ιρανικού κράτους να αντιμετωπίσει τη στρατιωτική επίθεση.

Αυτό που εννοώ είναι ότι θεωρώ κρίσιμο, ως συγγραφείς, να είμαστε μέρος των κοινωνικών κινημάτων, να συνομιλούμε μαζί τους, μέσα από αυτά και κάποιες φορές ακόμη και εκ μέρους τους. Εγώ, για παράδειγμα, έχω μεγάλη πρόσβαση στον δημόσιο χώρο ως ποιήτρια. Ίσως, ως άτομο, να έχω μερικές φορές μεγαλύτερη πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα της σουηδικής κυρίαρχης κουλτούρας απ’ ό,τι έχει ολόκληρο το εργατικό κίνημα. Το ερώτημα είναι: Τι κάνεις με αυτόν τον χώρο; Πώς τον αξιοποιείς; Πιστεύω πως πρέπει να δρούμε σύμφωνα με τις πεποιθήσεις μας. Για μένα, δεν έχει κανένα νόημα να είμαι, ας πούμε, επικεφαλής λογοτεχνίας στο Στέγη του Πολιτισμού στη Στοκχόλμη, αν δεν ενεργώ σύμφωνα με αυτά που πιστεύω. Η εκπροσώπηση από μόνη της δεν σημαίνει απολύτως τίποτα. Δεν έχει σημασία ότι βρίσκομαι εκεί, αν πρόκειται απλώς να αναπαράγω τις ίδιες δομές εξουσίας, όπως όλοι οι άλλοι. Η παρουσία μου έχει σημασία μόνο αν βρίσκομαι εκεί ως όλα αυτά που πρεσβεύω, φέρνοντας μαζί μου μια ριζοσπαστική πολιτική στάση. Αλλιώς, ξέρεις… άσε μας ήσυχους, παράτα μας (γέλια). Και φυσικά αυτό έχει κάποιο κόστος, αλλά αυτό το κόστος δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με όσα θυσιάζει η παλαιστινιακή αντίσταση.

Το Ιράν είναι η χώρα γέννησης και καταγωγής σας, αλλά και ένας τόπος μνήμης στην ποίησή σας. Ποια είναι η γνώμη σας για την κατάσταση στο Ιράν αυτή τη στιγμή;

Είναι μια μεγάλη συζήτηση. Νομίζω πως εμείς, ο ιρανικός λαός, η ιρανική εργατική τάξη, το εργατικό κίνημα του Ιράν, η ιρανική Αριστερά και τα φεμινιστικά κινήματα, βρισκόμαστε παγιδευμένοι ανάμεσα στις δύο πιο αντιδραστικές δυνάμεις της σύγχρονης ιστορίας. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός και ο σιωνισμός, που ενδιαφέρονται μόνο για την επέκταση των δικών τους εδαφών και κερδών. Από την άλλη βρίσκεται το τοπικό φασιστικό καθεστώς, σε συμμαχία με άλλα τοπικά φασιστικά καθεστώτα, που επίσης ενδιαφέρονται μόνο για τη διεύρυνση της δικής τους εξουσίας και των δικών τους κερδών.

Αυτό που λέμε εδώ και δεκαετίες στην ιρανική Αριστερά, και αυτό που λέει το ιρανικό εργατικό κίνημα μέσα στο ίδιο το Ιράν, είναι ότι το χειρότερο πράγμα που μπορεί να συμβεί είναι μια ξένη στρατιωτική εισβολή. Γιατί αυτό δημιουργεί, και δυστυχώς έχει ήδη δημιουργήσει, μια μορφή νομιμοποίησης του καθεστώτος στα μάτια των αντιιμπεριαλιστικών κινημάτων του κόσμου. Αυτό είναι πολύ τραγικό. Αλλά, φυσικά, υποστηρίζω κάθε μορφή αντίστασης απέναντι στην εισβολή, το δικαίωμα δηλαδή του ιρανικού κράτους να αντιμετωπίσει τη στρατιωτική επίθεση.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για την ποιήτρια

Η Ατένα Φαρροκζάντ γεννήθηκε το 1983 και ζει στη Στοκχόλμη. Είναι ποιήτρια, καθηγήτρια και κριτικός λογοτεχνίας, μεταφράστρια και θεατρική συγγραφέας. 

Εμφανίστηκε στα γράμματα με το ποιητικό βιβλίο Λευκοσελευκό. Η Χρονιά του γαϊδάρου είναι το τέταρτο βιβλίο της.