«Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν (κριτική) – Ένα αντιπολεμικό, σύγχρονο κινηματογραφικό έπος

Ο σημαντικός, Άγγλος βιρτουόζος σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν, που κυρίως έχει γυρίσει φιλμ στις ΗΠΑ, μετά από τόσα καλά φιλμ που έχει κάνει, κυρίως τα «Οπενχάιμερ» (2023),  «Inception» (2010), «Interstellar» (2014), «Δουνκέρκη» (2017), κ.α., επέλεξε να φτιάξει την «Οδύσσεια» ως δυνατό, δραματικό και θεαματικό blockbuster. Άλλη μια μεγαλεπήβολη ταινία του, περισσότερο από όλες, που καταπιάνεται με το αρχαιοελληνικό έπος του Όμηρου χωρίς ταμπού και συμπλέγματα, δηλαδή με ελευθερία κινήσεων. Άραγε αυτή τον ωφέλησε ή κατέσφαξε το έπος του Όμηρου;

Η «Οδύσσεια» είναι ένα αρχαιοελληνικό επικό ποίημα του 7ου π.χ. αιώνα, ένα ποιητικό έπος. Καταρχάς, όμως, ξεχάστε την «Οδύσσεια» του Όμηρου και μην κάνετε αξιολογική σύγκριση της ταινίας με αυτή. Δεν πρόκειται για πιστή μεταφορά. Το φιλμ είναι μια εντελώς διαφορετική μορφή τέχνης και αφήγησης από ένα αρχαίο, ηρωικό ποιητικό έπος ή από οποιοδήποτε λογοτεχνικό έργο. Ξεκινάμε από αυτή τη σαφή επισήμανση και προχωράμε παραπέρα. Πρέπει να κρίνουμε το φιλμ σαν κινηματογραφικό έργο. Και εγώ το βρήκα καλοσκηνοθετημένο και έντονο φιλμ, φτιαγμένο από έναν μετρ της πιο επιδέξιας σκηνοθεσίας και δραματικής αφήγησης (ίσως είναι λίγο μεγάλο σε διάρκεια).

Η αφηγηματική διάσταση

Η αφήγηση του Νόλαν είναι πολύ ιδιαίτερη. Επειδή προφανέστατα δεν μπορεί να διηγηθεί την «Οδύσσεια» όπως εκτυλίσσεται από την αρχή μέχρι το τέλος της, κατασκευάζει τη δική του αφηγηματική γραμμή. Αυτή δεν διαφοροποιείται πάρα πολύ από αυτήν της «Οδύσσειας», η οποία ουσιαστικά αρχίζει περίπου από τη μέση της ιστορίας. Ποια είναι η αφηγηματική αφετηρία της ταινίας;

Όπως και ο Όμηρος, ο Νόλαν δεν ξεκινά την ιστορία του από την άλωση της Τροίας ή με την αναχώρηση του Οδυσσέα. Η αφήγηση ξεκινά πριν από την επιστροφή του βασιλιά της Ιθάκης, ο οποίος βρίσκεται στο νησί της Καλυψώς (δημιουργώντας έτσι τις δύο παράλληλες αφηγηματικές αφετηρίες της ταινίας, μία στο νησί της Καλυψώς και μία στην Ιθάκη). Η βασική διαφορά έγκειται στη διαχείριση του χρόνου. Ενώ στον Όμηρο υπάρχει μία μεγάλη, συνεχής αναδρομή (όπου ο Οδυσσέας αφηγείται μονομιάς τα πάντα στους Φαίακες), ο Νόλαν αφαιρεί τους Φαίακες και διασπά τη μεγάλη αναδρομή σε πολλές μικρότερες, διασπαρμένες σε όλη την ταινία. Αυτή η κατακερματισμένη, μη γραμμική δομή -χαρακτηριστική του σκηνοθέτη («Memento», «Οπενχάιμερ»)- αντικαθιστά την προφορική διήγηση με οπτικές αναδρομές, κάνοντας το παρελθόν να αποκαλύπτεται κινηματογραφικά σταδιακά και να συνομιλεί διαρκώς με το παρόν.

Παράλληλα, οι αναδρομές λειτουργούν ως θραύσματα ενός βασανισμένου ψυχισμού. Με συνεχή πισωγυρίσματα, λοξοδρομήσεις και κινήσεις μπρος-πίσω στον χρόνο, ο σκηνοθέτης δεν αποδομεί ριζικά το έπος – αντίθετα, «εκσυγχρονίζει», τρόπον τινά, την ομηρική δομή, προσαρμόζοντάς τη στις δυνατότητες του κινηματογράφου. Το αποτέλεσμα είναι ένας εντονότερος ρυθμός, αυξημένη δραματική ένταση και μια αφήγηση που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του θεατή. Όπως λέει ο Νόλαν, η αφήγηση της αρχαίας «Οδύσσειας» είναι πρωτότυπη και καθόλου γραμμική (περιέχει, στην ουσία, το πρώτο «φλας-μπακ», μέσω της υποκειμενικής αφήγησης ενός ήρωα, στην ιστορία). Ο ίδιος τονίζει αυτή την ιδιαιτερότητα. 

Το τέλος του φιλμ, μετά τη μνηστηροφονία, είναι διαφορετικό από εκείνο του έπους

Στο φιλμ απαλείφθηκε εντελώς η Ναυσικά και το νησί των Φαιάκων. Η περιπέτεια της χώρας των λωτοφάγων ενσωματώθηκε στην ιστορία στο νησί της Καλυψώς, απλά μέσω ενός λωτού που ταΐζει τον Οδυσσέα εκείνη για να ξεχνάει και να μένει κοντά της. Δεν υπάρχει και ο ασκός του Αιόλου. Λείπει η ενότητα της συνάντησης στον Άδη των νεκρών συντρόφων του Οδυσσέα με τον Αγαμέμνονα και τα σημαντικά λόγια του Αγαμέμνονα για το ίδιο το έπος της «Οδύσσειας». Το τέλος του φιλμ, μετά τη μνηστηροφονία, είναι διαφορετικό από εκείνο του έπους: στο φιλμ ο Οδυσσέας φεύγει με την Πηνελόπη σε ένα πλοίο, προς τα δυτικά, «για να τιμήσει τους νεκρούς συντρόφους του», ενώ στο επικό ποίημα ο Οδυσσέας με τον Τηλέμαχο επισκέπτονται τον απομακρυσμένο πατέρα του, τον γέρο Λαέρτη, όπου καταφθάνουν και οι θυμωμένοι συγγενείς των σκοτωμένων μνηστήρων, που τελικά συμφιλιώνονται χάρη στη θεά Αθηνά.

Ένα αφηγηματικό δεδομένο της δράσης του πρωτότυπου που παραλείφθηκε, ενώ θα μπορούσε να προσφέρει στη σκιαγράφηση του χαρακτήρα του διαυγούς, σοφού, μα και τραυματισμένου ψυχικά, μισοχαμένου Οδυσσέα, είναι ότι ο Οδυσσέας κατονομάζει τον εαυτό του «Κανένα» απέναντι στον Πολύφημο, γιο του Ποσειδώνα.
 
Τα νοήματα

Τα αποκαλούμενα «woke» στοιχεία της ταινίας δεν μας σόκαραν, γιατί είναι δείγματα της «προοδευτικής ιδεολογίας» του καιρού μας, μα δεν μας έθελξαν κιόλας. Σχετικά με την ύπαρξη ανάμεσα στους Έλληνες αρκετών μαύρων (ωραία Ελένη, ο Ευρύλοχος, συγγενής και πρωτοπαλλήκαρο του Οδυσσέα στο πλήρωμα, ο αοιδός, κ.α.), στο πλαίσιο της συμπερίληψης της σαφώς προβληματικής πολιτικής ορθότητας, μας δόθηκε η εντύπωση πως ο Νόλαν δημαγώγησε λιγάκι, για να είναι πιο μοντέρνος, πιο προοδευτικός. Φυσικά, από αυτές τις σεναριακές παρεμβάσεις του Νόλαν δεν... κινδυνεύει η αρχαία ελληνική γραμματεία – άλλο μια χολυγουντιανή ταινία σχεδόν τριών ωρών και άλλο το ομηρικό έπος. 

Έχουμε, δηλαδή, να κάνουμε με μια αλληγορία της ανθρώπινης ύπαρξης και της πορείας της. Ο δρόμος προς την Ιθάκη συμβολίζει την επίμοχθη πορεία του ανθρώπου μέσα στον χρόνο και στον χώρο

Το φιλμ εξερευνά διαχρονικά θέματα, όπως η νοσταλγία της πατρίδας και η επιστροφή σ΄αυτή, η ευφυΐα, η επιμονή και ο αγώνας του ανθρώπου ενάντια στις αντιξοότητες, η μνήμη και ο χρόνος, η σχέση ανθρώπου και μοίρας, η πίστη, η φιλοξενία, η σχέση ανθρώπων και θεών, ο δεσμός της οικογένειας, η υπαρξιακή αναζήτηση της ταυτότητας και της διαυγούς συνείδησης, η φρίκη του πολέμου, οι επεκτατικοί πόλεμοι, η αντιπολεμική ωρίμανση και συνείδηση, κ.λ.π. Κεντρικός θεματικός άξονας του φιλμ είναι η ανθρώπινη διαδρομή μέσα από τις δοκιμασίες, τους κινδύνους, τους αγώνες προς τη γαλήνη της αυτοσυνείδησης, προς την Ιθάκη του καθενός. Έχουμε, δηλαδή, να κάνουμε με μια αλληγορία της ανθρώπινης ύπαρξης και της πορείας της. Ο δρόμος προς την Ιθάκη συμβολίζει την επίμοχθη πορεία του ανθρώπου μέσα στον χρόνο και στον χώρο, γεμάτη εμπόδια, πειρασμούς, δυσκολίες, πάλη, απώλειες, αναμετρήσεις,  δοκιμασίες και τελικά αυτογνωσία. Το ταξίδι της επιστροφής στην Ιθάκη δεν είναι απλώς μια περιπέτεια στις αφιλόξενες, άγριες θάλασσες και τα επικίνδυνα νησιά, είναι και μια επίμονη, υπαρξιακή προσπάθεια του ήρωα να ξαναβρεί την ανθρωπιά του, το σπιτικό του και τον ίδιο του τον εαυτό μετά την αποκτήνωση του πολέμου.

Ο πολυμήχανος, πανέξυπνος και ευρηματικός Οδυσσέας μάς παρουσιάζεται και γίνεται -τελικά- ένας άνθρωπος που υποφέρει από τύψεις της συνείδησης και τραυματικές αναμνήσεις από τον αδυσώπητο πόλεμο, από τη σφαγή και την ανελέητη καταστροφή της Τροίας. Στο φιλμ βρίσκουμε το συνειδησιακό αντιπολεμικό πνεύμα, αντιπολεμικές και αντιαποικιοκρατικές νύξεις, μιας και οι Αχαιοί επιτίθενται και κατακτούν την Τροία για να αποκτήσουν τον έλεγχο της σχετικής εμπορικής διόδου (πολιτικοποιημένη προσθήκη του Νόλαν). Το τέλος αυτού του πολύχρονου, καταστροφικού πολέμου παρομοιάζεται με τη σύγχρονη εποχή και τους πολέμους της (αν και ο Νόλαν αφήνει στο τέλος μια νότα αισιοδοξίας για το μέλλον μας).

Να παρατηρήσουμε, ακόμη, πως η μνηστηροφονία στο παλάτι μετατρέπεται σε μια εκτεταμένη σκηνή απίθανων κατορθωμάτων μάχης του Οδυσσέα σχεδόν ως υπερήρωα, μα ο Οδυσσέας δεν είναι ούτε Αvenger, ούτε Μπάτμαν (ο Αγεμέμνονας, όμως, «περνάει» ως κάποιος σαν τον Ντάρθ Βέιντερ).

Σκηνοθετικές και τεχνικές αρετές

Σχεδόν όλες οι σκηνές διακρίνονται για την εντυπωσιακή, δραματική και ρωμαλέα δύναμή τους χάρη στις εικόνες, τα δυναμικά πλάνα, τις κινήσεις της κάμερας, το θυελλώδες ντεκουπάζ, τα σκηνικά και τη φωτογραφία (λιγότερο πειστική η ηρωικότατη κατατρόπωση των μνηστήρων). Ο Νόλαν χρησιμοποίησε στην «Οδύσσεια» το φορμά IMAX 70mm. Το IMAX 70mm θεωρείται το υψηλότατης definition πρότυπο της κινηματογραφικής προβολής παγκοσμίως, προσφέροντας την υψηλότατη δυνατή ανάλυση και τη μεγαλύτερη εικόνα που μπορεί να καταγράψει ανθρώπινο μέσο. Το IMAX 70mm έχει, δηλαδή, απίθανη ανάλυση εικόνας. Πολύ ανώτερη από αυτή των σημερινών, κορυφαίων ψηφιακών καμερών 4K.

Ο Νόλαν χρησιμοποιεί τα παραδοσιακά σπέσιαλ εφέ, χωρίς το προηγμένης ψηφιακής τεχνολογίας CGI. Συνεργάστηκε με ομάδες ειδικών εφέ για να κατασκευάσει ρομποτικές μαριονέτες και μηχανικές συσκευές που αναπαριστούν ζωντανούς οργανισμούς και ρεαλιστικές μακέτες μεγάλης κλίμακας. Τα τέρατα όπως ο Πολύφημος είναι χειροποίητα. Με τα παραδοσιακά ειδικά εφέ, ο Νόλαν αναπαριστά τη δύναμη της φύσης. Οι σκηνές των καταιγίδων και των ναυαγίων γυρίστηκαν σε πραγματικές, ανοιχτές θάλασσες και τεράστιες δεξαμενές νερού.

Σχετικά με τον ηχητικό σχεδιασμό και τη μουσική, σημειώνουμε πως χρησιμοποιούνται επιδέξια ως αφηγηματικά, εκφραστικά μέσα. Η φωνή, οι ήχοι της θάλασσας, το τρίξιμο των ξύλων των πλοίων, ο άνεμος και ο ήχος των κυμάτων μιξάρονται με τέτοιο τρόπο ώστε όλα μαζί να μοιάζουν με έναν ζωντανό, απειλητικό οργανισμό. Το σάουντρακ του Λούντβιχ Γιόρανσον χρησιμοποιεί πρωτόγονους ρυθμούς, αρχαϊκά πνευστά και βαριά ηλεκτρονικά στοιχεία με μπάσα, κρατώντας τον θεατή σε διαρκή εγρήγορση. Γενικά, ο Νόλαν έχει την τάση να το παρακάνει με τη συνεχή χρήση της μουσικής, που ενίοτε γίνεται καταπιεστική γιατί είναι συνεχώς έντονα παρούσα (βλέπε «Οπενχάιμερ»). Οι καλές μελωδίες του Γιόρανσον χαϊδεύουν το αυτί του θεατή, ξεκουράζοντάς τον.

Σπουδαίος, πολύ εκφραστικός, με βαρύτητα, πνευματικότητα και εσωτερικότητα, είναι ο συστηματικά κορυφαίος ηθοποιός Ματ Ντέιμον. Πολύ καλή και η Σαμάνθα Μόρτον ως Κίρκη. Μου άρεσε πολύ και ο Τζον Λεγκουιζάμο ως πιστός, τυφλός, γέρος Εύμαιος. Δυναμική η Αν Χαθαγουέι ως θαρραλέα και αντιστεκόμενη Πηνελόπη. Καλός και ο Ρόμπερτ Πάτινσον ως ραδιούργος και ύπουλος μνηστήρας Αντίνοος.

* Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).