Για τη συλλογή διηγημάτων της Αταλάντης Ευριπίδου «Εκείνοι που δεν έφυγαν» (εκδ. Πόλις)
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Πώς συνδέεται όλο και περισσότερο η λογοτεχνία του φανταστικού με τη νεοηθογραφική αναβίωση; Πώς η επιστημονική φαντασία εισβάλλει στην Ιστορία για να φέρει τα πάνω κάτω; Πώς το μαλακό υπογάστριο της προνεωτερικότητας με τον ρεαλισμό του ανατινάζεται από δόσεις μεταφυσικής και βόμβες άλλων κόσμων;
Το φαινόμενο παίρνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις: Διηγήσεις παραφυσικών φαινομένων του Βασίλη Γκουρογιάννη, Το κουμπί και άλλες ιστορίες της Τασούλας Τσιλιμένη, Αποδοχή κληρονομιάς του Ανδρέα Νικολακόπουλου, Γυναίκες που επιστρέφουν του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη, τα μυθιστορήματα της Ζυράννας Ζατέλη, Λαχανόρυζο του Σταυρού του Δημοσθένη Κούρτοβικ, Μπαρ «Οι νεράιδες» του Χρήστου Χαρτοματσίδη, Καληνύχτα καλούδια μου του Νικήτα Παπακώστα, Ώπα-ώπα, μπλάτιμοι & Κακό ανήλιο του Κωνσταντίνου Δομηνίκ κ.ά. Κάτι τέτοιο είναι λογικό, αφού ήδη από τα δημοτικά τραγούδια ή τα παραμύθια το μεταφυσικό είναι αναπόσπαστο τμήμα της σκέψης του λαού, της επαφής του με τον Κάτω κόσμο, της διάτρησης των στεγανών με τη μεταθανάτια πραγματικότητα, της προσέγγισης της εικόνας του δαίμονα κ.λπ.
Διηγήματα επηρεασμένα από το παραμύθι και το δημοτικό τραγούδι
Η Αταλάντη Ευριπίδου (γενν. 1987) ξεκινά τη διακειμενική της ανάπλαση από το παραμύθι και το δημοτικό τραγούδι, αφού τα πρώτα διηγήματα της συλλογής έρχονται δρομαία από τους κόλπους του λαϊκού, κρατάνε ιδρυτικούς μύθους του και μεταπλάθουν το άλογο πλαίσιο σε λογοτεχνία. Π.χ. ο Δήμιος απελευθερώνει ένα φαινομενικά ζαβό και μουγγό παιδί, το οποίο τον οδηγεί στη Δράκαινα, πέρα από τα γυάλινα βουνά και τους κοκαλένιους κάμπους, για να λύσει την κατάρα που τον κυνηγά («Πέρα απ’ τα γυάλινα βουνά, τους κοκαλένιους κάμπους»). Ο νεκρός Θανάσης στοιχειώνει μετά από εφτά χρόνια τη γυναίκα του Δέσποινα και σκοτώνει όποιον αυτή συναντήσει. Πίσω από το όνομα Θανάσης κρύβεται ο Τούρκος Ιρμίκ, που είχε φτιαχτεί -με μάγια- από σιμιγδάλι («Πέντε φεγγάρια ρημαδιό»). Ο Δημήτρης φροντίζει παράφορα τον άρρωστο Καπετάνιο κι αναζητά σε τρεις αδελφές κίτρα για να τον κάνει καλά. Στο τέλος συναντά την Τρισεύγενη, σώζει τον καπετάνιο και ντύνεται μάλιστα γυναίκα, για να είναι πάντα ομοφυλοφιλικά δίπλα του («Τρισεύγενη»).
Ειδικά στα δύο πρώτα η ατμόσφαιρα, η γλώσσα και ο τόνος, που παραπέμπουν στο παραμύθι, ζωογονούν το διήγημα, του δίνουν μια θελκτική ορμή, το κάνουν να σπαρταρά και να πάλλεται. Το παραμυθικό πλαίσιο μεταφέρει τα βάρη που έχει κάθε άνθρωπος, τα στοιχειά που τον κατέχουν, τους δαίμονες που κουβαλεί, σε μια άλλη πραγματικότητα κι εκεί μπορεί να δει όλα αυτά σε άλλες διαστάσεις. Ο ψυχισμός μας δεν είναι μόνο θέμα της επιστήμης αλλά και της επαφής με το παράλογο, το μεταφυσικό, το αλλόκοσμο, που προσφέρει χαραμάδες διεξόδου και απο-λογικοποίησης.
Η Ιστορία ενώνεται με το φανταστικό
Δύο άλλα διηγήματα ενώνουν την πρόσφατη Ιστορία με το φανταστικό. Στην Κατοχή, μια πόρνη σε μπαρ συνειδητοποιεί έξω από κάθε λογική ότι μία συνάδελφός της μπορεί με αίμα και χώμα να ζωντανέψει τους δρόμους, ώστε αυτοί να κυνηγήσουν τους δωσίλογους («Μια χούφτα χώμα»). Και στο «Το καλοκαίρι που χάθηκε η χαρά» μεταφερόμαστε λίγο αργότερα, στα 1953, όταν μια ομάδα νεαρών εξαφανίζεται και επιστρέφει στο πάρτι των Υπαρξιστών. Η έρευνα που γίνεται έκτοτε δεν απέδωσε παρά σενάρια, συχνά εξωφρενικά, ενώ η αλήθεια είναι ότι απήχθησαν από το στρατιωτικό παρακράτος, το οποίο τους έδειξε με τις μαγικές βέργες του το μέλλον, με αποτέλεσμα να μην γυρίσουν ίδιοι.
Ποιος κινεί την Ιστορία; Μπορεί το εξωφρενικό της ανθρώπινης ζωής να εξηγηθεί με άλλους όρους; Είναι η ιστορία μια λογική πορεία αιτίου και αιτιατού ή ενέχει και ρωγμές που διαρρηγνύουν τις αιτιώδεις σχέσεις και μπορούν να φέρουν εξωλογικές δυνάμεις στην υπηρεσία του ανθρώπου;
Η Παρασκευή έχει επινοήσει έναν ψεύτικο σύζυγο (ο οποίος υποτίθεται ότι λείπει στα καράβια), για να πείσει το χωριό ότι δεν είναι νόθη η κόρη της.
Το καλύτερο κείμενο της συλλογής είναι, κατά τη γνώμη μου, «Το καρφί στην κορυφή», που κι αυτό στηρίζεται σε λαϊκές αφηγήσεις. Η Παρασκευή έχει επινοήσει έναν ψεύτικο σύζυγο (ο οποίος υποτίθεται ότι λείπει στα καράβια), για να πείσει το χωριό ότι δεν είναι νόθη η κόρη της. Κι απρόσμενα ο πλαστός «Στρατής» παίρνει σάρκα κι οστά και μπαίνει κανονικά στη ζωή της, ώστε το παραμύθι να γίνει πραγματικότητα. Η θέληση του ανθρώπου, η μύχια πίστη του σε πλαστά όνειρα, η ανάγκη του να βρει βοήθεια γεννά, χωρίς ο ίδιος να το θέλει, μια νέα πραγματικότητα, που ανατρέπει και ενισχύει την υπάρχουσα.
Το βασικό πρόβλημα της συλλογής δεν είναι ότι μερικά έργα υστερούν σε γλωσσική και αφηγηματική δύναμη, χωρίς την αύρα της δημοτικής μαγείας. Είναι ότι τα εφτά διηγήματα ναι μεν έχουν κοινό άξονα το φανταστικό, αλλά δεν πορεύονται ομοιογενώς προς την ίδια πορεία. Η ανάμιξη του παραμυθιού με την Ιστορία αποπροσανατολίζει την ενιαία εικόνα και δημιουργεί ετερόκλιτες ψηφίδες. Παρ’ όλα αυτά, αν κανείς εστιάσει σε μερικά διαμαντάκια του τόμου, θα αποζημιωθεί.
＊ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Ο Δήμιος δεν πήγαινε πουθενά χωρίς τη σπασμένη του χατζάρα και το κεφάλι του πεθαμένου. Την είχαν μάθει πια την ιστορία του απ’ άκρη σ’ άκρη, και κανείς δεν τον ρώταγε για τη φωνή που καμιά φορά ακουγόταν απ’ τον σάκο του. Οι άνθρωποι τον απέφευγαν, τα ζώα τον φοβούνταν. Κι όποτε είχε απλώσει χέρι να βοηθήσει ή να χαϊδέψει, του το ’χαν κάνει πέρα. Κατάλαβε νωρίς ότι τόπος για κείνον δεν υπήρχε πουθενά, κι έπαψε να πασχίζει. Έτσι, όταν ξέσπασε ο καβγάς στο χάνι, βούλιαξε όσο βαθύτερα στην καρέκλα του γινόταν, κι αφοσιώθηκε στο φαΐ μπροστά του.»
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
Η Αταλάντη Ευριπίδου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1987. Είναι κοινωνική ψυχολόγος.
Διηγήματά της έχουν δημοσιευτεί, στα ελληνικά, στις ανθολογίες Στοιχειωμένη πόλη (Ars Nocturna, 2013), Κόρες της νύχτας (Ars Nocturna, 2016), Ίσως (Οξύ, 2021), Το φως στις ρωγμές (Αρχέτυπο, 2021) και, στα αγγλικά, στα περιοδικά 34 Orchard, Speculative North και Gallery of Curiosities, μεταξύ άλλων. Ποιήματά της έχουν δημοσιευτεί στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Η συλλογή διηγημάτων Εκείνοι που δεν έφυγαν είναι το πρώτο της βιβλίο.
