«Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι» του Ίταλο Καλβίνο (κριτική) – Ενθυμήσεις ενός παράξενου ταξιδιώτη

Πνευματώδης, στιλίστας και καινοτόμος, ο Ίταλο Καλβίνο ανήκει σίγουρα στην κατηγορία των συγγραφέων που ύμνησαν τη ζωοδότρια δύναμη της λογοτεχνίας. Έπαιξε μαζί της, την αγάπησε παθολογικά, έφτιαξε από το τίποτα, με την επίρρωση του πύργου των λέξεών του, έναν κόσμο παρακείμενο του πραγματικού, μόνο που ο δικός του αποδεικνύεται σαφώς πιο «πραγματικός», καθώς κυριαρχείται από συναισθήματα, πηγαίες παρατηρήσεις της εσωτερικής ζωής των ανθρώπων, παίγνια της μοίρας, αλλά και φωτοσκιάσεις που έμαθαν να αποδέχονται η μια την άλλη.

Πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, η σύζυγός του αποθησαύρισε πέντε σημαντικά κείμενα του Καλβίνο, τα οποία μπορεί κανείς να τα ονομάσει αφηγήματα, με την έννοια ότι είναι γραμμένα με δοκιμιακό χαρακτήρα, λειτουργούν πλησίον αλλά όχι εντός της μυθοπλασίας, έχουν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα και, εν πολλοίς, εξηγούν γιατί ο Καλβίνο αφηγήθηκε τις ιστορίες του με ένα ύφος που προσιδίαζε σ' αυτό ενός ποιητή που βλέπει τον κόσμο με φωτεινά παιδικά μάτια.

Η σχέση με τον πατέρα του

Ιδιαιτέρως το πρώτο αφήγημα «Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι» μάς δίνει το έναυσμα να σκεφτούμε πώς επηρέασε τη λογοτεχνική ζωή του η σχέση με τον πατέρα του. Σε τούτη την άσκηση μνήμης, ο Καλβίνο επιστρέφει στα παιδικά του χρόνια, τότε που αυτός και ο αδελφός του έπρεπε να ακολουθούν τον πατέρα τους έως το χωράφι του, ώστε να τον βοηθήσουν να μαζέψει τους καρπούς των προσπαθειών του.

Όπως γράφει εύγλωττα σε τούτο το αφήγημα, ήταν δύο άνθρωποι που δεν μιλούσαν μεταξύ τους. Σαν να κουβαλούσαν μέσα τους διαφορετικές λέξεις, ασύμβατες για έναν διάλογο ουσίας.

Ο σινιόρ Καλβίνο ήταν ένας άνθρωπος πρακτικός, που υπολόγιζε τα πάντα επί τη βάσει της λογικής, ήταν παθιασμένος με τις καλλιέργειές του και ζούσε για έναν συγκεκριμένο σκοπό: να φέρνει στο σπίτι τα απαραίτητα προς βρώση. Λαχανικά που ο ίδιος είχε κουραστεί να μεγαλώσει. Την ίδια στιγμή που ο μικρός Ίταλο ζούσε στην επικράτεια του συναισθήματος, του ακάματου φαντασιοκοπήματος και της λυτρωτικής έλξης των μύθων. Η ασυμβατότητα των δύο όρισε τη μετέπειτα πορεία του. Με αποτέλεσμα να κουβαλάει τον πατέρα του μέσα του. Όπως γράφει εύγλωττα σε τούτο το αφήγημα, ήταν δύο άνθρωποι που δεν μιλούσαν μεταξύ τους. Σαν να κουβαλούσαν μέσα τους διαφορετικές λέξεις, ασύμβατες για έναν διάλογο ουσίας.

«Ο δρόμος στο Σαν Τζοβάνι» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως το credo του Καλβίνο. Σαν να υπήρξε η απαρχή των πάντων, τα οποία «πάντα» τον οδήγησαν αναπόδραστα στη λογοτεχνία.

Η έλξη του κινηματογράφου

Στην «Αυτοβιογραφία ενός θεατή» ο Καλβίνο ομνύει στις πρώτες κινηματογραφικές απόπειρές του. Μικρός προφασιζόταν διάφορες δουλειές για να κρύβεται μέσα στις σκοτεινές αίθουσες των σινεμά και να εισέρχεται σε έναν επινοημένο χρόνο και κόσμο. Σημειώνει, δε, πως ο κινηματογράφος προϋπήρξε στη ζωή του της λογοτεχνίας.

Μιλάει κυρίως για τον αμερικανικό ασπρόμαυρο κινηματογράφο με τις φανταχτερές καλλονές και τους ήρωες που ακολουθούσαν πιστά συγκεκριμένα χαρακτηριολογικά πρότυπα. Αυτός ο κόσμος του σελιλόιντ τού δημιουργούσε μια πρόσδεση με κάτι που διέφερε από την πνιγηρή πραγματικότητα, καθώς ήταν γεμάτος από αλλότροπες εικόνες και ήχους, όσο κι αν η μεταγλώττιση στα ιταλικά σκίαζε την αυθεντικότητα του μυστηρίου.

Δεν παραλείπει, πάντως, να αναφερθεί εκτενώς στην ιδιοσυγκρασιακή κινηματογραφική ματιά του Φεντερίκο Φελίνι, η οποία τον επηρέασε βαθύτατα

Δεν παραλείπει, πάντως, να αναφερθεί εκτενώς στην ιδιοσυγκρασιακή κινηματογραφική ματιά του Φεντερίκο Φελίνι, η οποία τον επηρέασε βαθύτατα, καθώς ήταν εκείνος που οπτικοποίησε την συμπτωματολογία της ιταλικής υστερίας, προσδεμένος πάντα σε μια ατόφια λαϊκότητα. Ήταν αυτός ο κινηματογράφος που έμαθε στον Καλβίνο την εγγύτητα, σε αντίθεση με τον στυλιζαρισμένο και καλοσυγκερασμένο αμερικανικό κινηματογράφο που ήταν μια σπουδή στην αποστασιοποίηση.

Μάχη χαρακωμάτων

Στις «Αναμνήσεις μιας μάχης», ο Καλβίνο μιλάει για τα σιδερένια χρόνια του πολέμου των παρτιζάνων με τους φασίστες. Είναι μια γκρίζα αφήγηση μέσα από το πηγάδι της μνήμης του, από τη στιγμή που αναφέρεται σε γεγονότα που τα έζησε από πολύ κοντά, όντας μέλος των αριστερών ταγμάτων.

Παραδέχεται πως η μνήμη του έχει πολλές τρύπες, με αποτέλεσμα να θυμάται πολλές λεπτομέρειες από την επίθεση στο Μπαγιάρντο, την οποία δεν είδε με τα μάτια του, ενώ άλλες εικόνες που βίωσε έντονα εκείνα τα χρόνια, στη συνέχεια χάθηκαν μέσα στα κλειστά κουβούκλια που έφτιαξε μέσα του η λήθη.

Ο Ίταλο και τα σκουπίδια

Το πιο σκωπτικό, αλλά και συνάμα στοχαστικό κείμενο από τα πέντε, αυτό που δείχνει την οξύτητα του πνεύματος του Καλβίνο, είναι το «La poubelle agree». Ξεκινάει με μια χαριτωμένη παραδοχή από μέρους του: από όλες τις οικιακές ασχολίες, η μόνη στην οποία είναι πολύ καλός είναι στην καθημερινή συλλογή των σκουπιδιών.

Ο διαλογισμός του προχωρά από το οικιακό στο αστικό, και από εκεί στο κοσμικό. Η απόρριψη των σκουπιδιών είναι μια τελετουργική πράξη εξαγνισμού, που μας απαλλάσσει από το «στυμμένο λεμόνι της ζωής». Αν κάποιος είναι αυτό που δεν πετάει, όπως λέει, τότε η επιλογή ανάμεσα στο τι να κρατήσει και τι να απορρίψει γίνεται ζωτικής σημασίας.

Κάπως έτσι, ο Καλβίνο αγγίζει την ίδια τη συγγραφή, η οποία αποδεικνύεται ότι είναι μια ακόμη παραλλαγή στο θέμα της κατοχής και της εκποίησης.

Κάπως έτσι, ο Καλβίνο αγγίζει την ίδια τη συγγραφή, η οποία αποδεικνύεται ότι είναι μια ακόμη παραλλαγή στο θέμα της κατοχής και της εκποίησης. Τα πεταμένα προσχέδια του «La Poubelle Agreee» και το ίδιο το τετελεσμένο έργο γίνονται ανάλογα με τη φλούδα του λεμονιού, απορριπτόμενα αντικείμενα που δεν αποτελούν πλέον μέρος του εαυτού.

Ο εαυτός και ο άλλος

Ο διαχωρισμός μεταξύ του εαυτού και του έτερου άλλου δίνει στο βιβλίο το ενοποιητικό του θέμα. Το βλέπουμε να αναπτύσσεται μέσα από τους κυματισμούς της μνήμης, η οποία δίνει τη θέση της, ή, απλώς, συμπληρώνεται, από τον στοχασμό του ενήλικα συγγραφέα. Η πιθανότητα μιας συμφιλίωσης ή, καλύτερα, μιας δυναμικής τριβής, ανάμεσα στον εαυτό και την ετερότητα ή ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, διατυπώνεται στο τελευταίο κομμάτι, «Από τ’ απόσκια», στο οποίο οι δύο πολικότητες παίρνουν τις έννοιες του σκιερού και του ηλιόλουστου. Αν και έλκεται από το τελευταίο, ο Καλβίνο αναγνωρίζει ότι βρίσκεται στην πραγματικότητα «στα βάθη του αδιαφανούς» και ότι, γραπτώς, ανακατασκευάζει τον χάρτη ενός ηλιόλουστου που είναι μόνο ένα μη επαληθεύσιμο αξίωμα.

Αυτά τα πέντε κείμενα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως μια κληρονομιά προς τους φανατικούς αναγνώστες του, αλλά και σε εκείνους που θα ήθελαν να εισέλθουν στις καλβινοειδείς κατασκευές του. Αυτές τις αόρατες πόλεις που περπάτησε ένας ταξιδιώτης μια νύχτα του χειμώνα.

Εξαιρετικά λεπταίσθητη είναι η μετάφραση της Δήμητρας Δότση. Πώς αλλιώς να μεταφράσεις, άλλωστε, τον Καλβίνο αν δεν μπορείς να συμβαδίσεις με την οξύνοια και τη βαθιά αισθητική του για τα πράγματα και τις ιδέες;

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας

.Δυο λόγια για τον συγγραφέα

O Ίταλο Καλβίνο (1923-1985) υπήρξε πεζογράφος, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος, από τους κορυφαίους διεθνείς συγγραφείς της μεταπολεμικής περιόδου. Γεννήθηκε στην Κούβα, προτού επιστρέψει οικογενειακώς στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας. Την περίοδο 1943-1945 έλαβε μέρος στην Aντίσταση προσχωρώντας στους παρτιζάνους.

Εμφανίστηκε στα γράμματα με το μυθιστόρημα Το μονοπάτι με τις αραχνοφωλιές (1947). Στη δεκαετία του 1950 δημοσίευσε την τριλογία που τον καθιέρωσε, τα μυθιστορήματα (Ο διχοτομημένος υποκόμης, Ο αναρριχώμενος βαρόνος, Ο ανύπαρκτος ιππότης) που συναπαρτίζουν τον κύκλο Οι πρόγονοί μας (Εκδόσεις Καστανιώτη, 2010). Τα υπόλοιπα έργα του στις Εκδόσεις Καστανιώτη: Λίγο πριν πεις «Εμπρός» (1999), Γιατί να διαβάζουμε τους κλασικούς (2003), Οι αόρατες πόλεις (2004), Μαρκοβάλντο ή Οι εποχές στην πόλη (2005), Η είσοδος στον πόλεμο (2005), Η συλλογή της άμμου (2007), Οι δύσκολοι έρωτες (2008), Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης (2009), Τελευταίο έρχεται το κοράκι (2010), Πάλομαρ (2011), Τα αμερικανικά μαθήματα (2013), Το κοσμοκωμικά (2015), Ο δρόμος του Σαν Τζοβάνι (2024).