Τσερνομπίλ, της Σβετλάνα Αλεξίεβιτς - Το «μαύρο κουτί του πλανήτη»

Το βιβλίο Τσέρνομπιλ, Ένα χρονικό του μέλλοντος της Λευκορωσίδας νομπελίστριας του 2015 Σβετλάνα Αλεξίεβιτς είναι μία συγκλονιστική αποτύπωση του πυρηνικού ατυχήματος στο Τσέρνομπιλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης που, από εθνική καταστροφή, μέσα σε λίγες μέρες έγινε παγκόσμιο ζήτημα. Το βιβλίο της είναι συλλογή μαρτυριών από ανθρώπους που κοίταξαν την άβυσσο περπατώντας πάνω σε τεντωμένο σκοινί: πουθενά μέσα στις σελίδες δεν μιλάει το Τσέρνομπιλ, αντιθέτως αυτό το πράττουν οι ίδιοι οι άνθρωποί του, μέσα από όλα αυτά που κυκλώνουν τη συνθήκη της ζωής. Η γέννηση, ο θάνατος, ο χρόνος, ο έρωτας, ο πόλεμος, η φιλία, αλλά και ο ολοκληρωτισμός, κάνουν την εμφάνισή τους στις σελίδες αυτού του ντοκουμέντου. Το βιβλίο όμως κυρίως κάνει λόγο για τη σφοδρή αγάπη, αυτό το αιώνιο διακύβευμα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρεις μεγάλες ενότητες, που διευκολύνουν το διάβασμα κατατοπίζοντας χρονικά τον αναγνώστη, εκκινώντας από την πρώτη μέρα του ατυχήματος και καταλήγοντας στη ζωή μετά: ιστορίες για μια γυναίκα που έλεγε στον άντρα της τη φράση «σ’ αγαπώ», χωρίς να γνωρίζει πριν από το ατύχημα πόσο πολύ τον αγαπούσε· για έναν άντρα που το σώμα του παραμορφωνόταν καθημερινά μετά την έκρηξη, αλλά που διέθετε την ελάχιστη δύναμη να φυλάξει κάτω από το μαξιλάρι γαρίφαλα για να προσφέρει στη γυναίκα που αγαπούσε· για ηλικιωμένες γυναίκες που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τον τόπο που έζησαν όλη τους τη ζωή· για ανθρώπους που κοιτάζοντας τον καταγάλανο ουρανό αντίκριζαν τους νεκρούς φίλους τους... Εκατοντάδες ακόμη ιστορίες, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε πυρηνικούς υποδοχείς ενός ολόπικρου ατυχήματος.

Αυτό που κάνει ξεκάθαρο η συλλογή πληροφοριών της Αλεξίεβιτς είναι ότι στις ακραίες καταστάσεις ενός πειράματος ρουτίνας ο άνθρωπος δεν έχει καμία σχέση με αυτό που περιγράφουν τα βιβλία ως άνθρωπο.

Αυτό που κάνει ξεκάθαρο το βιβλίο της Αλεξίεβιτς είναι ότι στις ακραίες καταστάσεις ενός πειράματος ρουτίνας ο άνθρωπος δεν έχει καμία σχέση με αυτό που περιγράφουν τα βιβλία. Κάθε εκδοχή της ζωής, ενίοτε και ολοκληρωτικά αφύσικη ή αφύσικα ολοκληρωτική, «δοξάζεται» παράφορα: άνθρωποι που υπάκουγαν στις εντολές της ηγεσίας συσσωρεύοντας στο σώμα τους ραδιενέργεια· άνθρωποι που επέζησαν, αλλά έμοιαζαν πολύ με τους «χιμπακούσα», τους εξαθλιωμένους επιζώντες της Χιροσίμα· άλλοι που κατέληξαν στο συμπέρασμα πως είναι αμαρτία να αγαπάς, καθώς η αιωρούμενη σκόνη πάντα θα μεταφράζεται σε ραδιενεργή τέφρα· ερασιτέχνες λωποδύτες που πλιατσικολογούσαν στα εγκαταλελειμμένα σπίτια γύρω από την πυραμίδα του Τσέρνομπιλ· γριές γυναίκες που συμπεριφέρονταν σαν σταρ του σινεμά μιλώντας για το ατύχημα χύνοντας παράλληλα ψεύτικα δάκρυα· παιδιά που συνήθισαν στην ιδέα του θανάτου: «Απλά κοιμάσαι για πολύ καιρό και δεν ξαναξυπνάς», δηλώνει ένα αγόρι που δεν καταφέρνει να επιζήσει της αποκαλυπτικής καταστροφής.

«Το Τσέρνομπιλ είναι ένα θέμα πολύ ντοστογιεφσκικό!» συμπεραίνει ένας άλλος μάρτυρας του βιβλίου, και όντως έτσι είναι· όπως στον Σωσία του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, όπου ο ήρωας  βλέπει τον εαυτό του μέσα στο πλήθος, έτσι και οι πρωταγωνιστές της τραγωδίας του Τσέρνομπιλ βλέπουν το θανατικό από μία απόσταση λίγων ετών: το χρονικό ποιόν όμως δεν φέρνει απαραίτητα και την κάθαρση. Εδώ η τραγωδία δεν φοράει μάσκες, παρά μόνο σέρνει το εκκύκλημα που πάνω του βρίσκονται χιλιάδες αληθινά πτώματα. Όσον αφορά στην απαγορευμένη ζώνη γύρω από τον μοιραίο αντιδραστήρα, αποδείχτηκε πως ολόκληρος ο κόσμος έχασε για πάντα τη νεανική του όψη, και μαζί με αυτήν και την ψευδαίσθηση της αθανασίας που τη συνόδευε.

Η Svetlana Alexievich

Ορθώς στον πρόλογο του βιβλίου ο Θανάσης Τριαρίδης κάνει λόγο πως το σπαρακτικό βιβλίο της Αλεξίεβιτς είναι εξίσου σημαντικό για την ιστορία του 20ού αιώνα και της παγκόσμιας λογοτεχνίας με το Ημερολόγιο της Άννα Φρανκ και το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Τα παραπάνω λόγια επιβεβαιώνουν οι ίδιες οι μαρτυρίες των θυμάτων, που μας προσφέρουν την πιο ασφαλή πυξίδα για να αποτρέψουμε την επανάληψη μιας τέτοιας καταστροφής.

Η καταστροφή του πυρηνικού αντιδραστήρα δεν ήταν απλώς μία αιμορραγική ανθρώπινη κατάσταση στo πλαίσιo ενός μοιραίου ατυχήματος: ακόμη και σήμερα τα συμβάντα του Τσέρνομπιλ –όχι μόνο εκείνη τη μέρα, αλλά κυρίως τις χιλιάδες σταχτιές μέρες που ακολούθησαν– παραμένουν ανερμήνευτα, δυσεπίλυτα, τελειωτικά και απροσπέλαστα. Το Τσέρνομπιλ αποκάλυψε ένα ολοκαίνουργιο σύμπαν συναισθημάτων, που κατάφερε να φωλιάσει στον νου και στην ψυχή εκατομμυρίων ανθρώπων. Η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς αναδεικνύει την εγκιβωτισμένη τέχνη της μέσα από τις προσευχές των απλών ανθρώπων, που στην πραγματικότητα είναι σμιλεμένες στις μαρμαρόπετρες του χρόνου, και που μαρτυρούν εκείνο που όλοι αναγνωρίζουμε στα πρόσωπα των δικών μας ανθρώπων: την παλιά ανάγκη να αγαπάς παράφορα και να ελπίζεις μέχρι το τέλος.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι εκπαιδευτικός και βιβλιοκριτικός.

Τσερνομπίλ
Ένα χρονικό του μέλλοντος
Svetlana Alexievich
Μτφρ. Ορέστης Γεωργιάδης
Εκδ. Πατάκη 2015
Σελ. 344, τιμή εκδότη €14,40

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ SVETLANA ALEXIEVICH