Ευσύνοπτη αναδρομή στο έργο του Θανάση Βαλτινού, μερικές σκέψεις γι’ αυτά που το συνέχουν, αλλά κι ένα πιο προσωπικό υστερόγραφο.
Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης
Πριν από ακριβώς δύο χρόνια, σαν σήμερα, έφυγε από τη ζωή, στα ενενήντα δύο του χρόνια, ο Θανάσης Βαλτινός (Καστρί Κυνουρίας, 1932 - Αθήνα, 30 Οκτωβρίου 2024). Πεζογράφος με απόλυτα ξεχωριστό στίγμα και πολλές περγαμηνές, μεταφραστής αρχαίων κειμένων που σκηνοθετήθηκαν από τον Κάρολο Κουν, σεναριογράφος σε ταινίες του Αγγελόπουλου βραβευμένος στις Κάννες, διέπρεψε σε ό,τι καταπιάστηκε. Παράλληλα, δεν δίσταζε να αναλαμβάνει δημόσιους ρόλους και καθήκοντα: Πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων (τέσσερις φορές συνολικά (!)), Πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου στην τελευταία του περίοδο, Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και Πρόεδρός της για ένα έτος, μεταξύ άλλων. Αναμφίβολα, μια ξεχωριστή, αν όχι μοναδική περίπτωση για τη μεταπολεμική Ελλάδα.
O Βαλτινός συμπλήρωσε τη χρονιά του θανάτου του 61 χρόνια παρουσίας στα ελληνικά γράμματα...
Εδώ ωστόσο θα σταθώ κυρίως στο λογοτεχνικό έργο του Θανάση Βαλτινού. Ακόμη κι αν πάρουμε ως αφετηρία της διαδρομής του τη δημοσίευση το 1963 του αφηγήματος Η κάθοδος των εννιά, κι όχι τη δημοσίευση και βράβευση πέντε χρόνια νωρίτερα του διηγήματος Κατακαλόκαιρο από το περιοδικό Ταχυδρόμος, ο Βαλτινός συμπλήρωσε τη χρονιά του θανάτου του 61 χρόνια παρουσίας στα ελληνικά γράμματα· μια παρουσία ιδιόρρυθμη, με κενά, ρήγματα, σιωπές, και ταυτόχρονα μια παρουσία που προκάλεσε την άμεση και ενθουσιώδη αναγνώρισή του από την κριτική για την πρωτοτυπία των τρόπων του και τη στιβαρότητα της γραφής του – κυρίως μετά την κυκλοφορία, το 1972, του εμβληματικού βιβλίου του Συναξάρι Ανδρέα Κορδοπάτη, που κι αυτό είχε δημοσιευτεί αρχικά στον Ταχυδρόμο οκτώ χρόνια νωρίτερα.
Η σιγουριά των μεγάλων
Χαρακτηριστική είναι η ιδιαίτερη μέριμνα που επέδειξε ο Βαλτινός, από την αρχή της πορείας του, ώστε κάθε του κείμενο να μην βλέπει τη δημοσιότητα παρά όταν θα έχει πλέον μεστώσει, έχοντας αποτινάξει από πάνω του καθετί το περιττό και το αβέβαιο. Η λιτότητα που χαρακτηρίζει το εκφραστικό ύφος του επεκτείνεται και στη συνολική του παραγωγή, η οποία παραμένει σχετικά μικρή, σε αριθμό σελίδων, σε σχέση με το χρονικό εύρος μέσα στο οποίο γεννιέται και δημοσιεύεται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ένα corpus στο οποίο απουσιάζουν τα λιποβαρή βιβλία, αφού ακόμη κι εκείνα που φαίνεται να συγκεντρώνουν σκόρπια κείμενα μιας εποχής –οι συλλογές διηγημάτων– δεν συγκροτούνται ως σώμα παρά μόνο από τη στιγμή που έχουν αποκτήσει το απαραίτητο ειδικό βάρος. Ως προς αυτό, ο Βαλτινός διαθέτει ένστικτο και καρτερία· τη γρανιτένια σιγουριά των μεγάλων.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό του συγγραφέα Βαλτινού έχει να κάνει με την πρωτοτυπία της φωνής του, με την ίδια τη φύση του έργου του, τη στόφα του. Συνταιριάζοντας αρχαϊκά, μοντέρνα και μεταμοντέρνα υλικά, με ό,τι πιο γνήσιο και στιβαρό υπάρχει στην διαχρονία της ελληνικής παράδοσης, από την αρχαία τραγωδία έως τον Μακρυγιάννη και τον Παπαδιαμάντη, από το δημοτικό τραγούδι και τα εκκλησιαστικά κείμενα μέχρι τον προφορικό λόγο των ανθρώπων της υπαίθρου, ο Βαλτινός κατέβηκε γερά αρματωμένος και ώριμος στο παιχνίδι της λογοτεχνίας, με όλα αυτά τα στοιχεία να μοιάζουν ζυμωμένα μέσα του από καιρό – σχεδόν, καταγωγικά.
Κάνοντας σοφή χρήση της δραματουργικής δύναμης της «μαρτυρίας», σχεδόν όλα τα κείμενά του έχουν τον χαρακτήρα μιας αθέλητης εξομολόγησης, που ρέει αβίαστα, βγαίνει θα έλεγε κανείς μέσα από τον τόπο, δεν είναι προϊόν της διάνοιας αλλά της ίδιας της γης.
Ταυτόχρονα, με τον τρόπο που εντάσσει την Ιστορία στις αφηγήσεις του, ήδη από την αρχή, υιοθετεί το μέτρο της ατομικής, ανθρώπινης φωνής, αποφεύγοντας με επιμονή και απολύτως συνειδητά τις γενικεύσεις, τις ευρυγώνιες συνθέσεις, την αναπαράσταση των μεγάλων και απρόσωπων ροών της Ιστορίας. Κάνοντας σοφή χρήση της δραματουργικής δύναμης της «μαρτυρίας», σχεδόν όλα τα κείμενά του έχουν τον χαρακτήρα μιας αθέλητης εξομολόγησης, που ρέει αβίαστα, βγαίνει θα έλεγε κανείς μέσα από τον τόπο, δεν είναι προϊόν της διάνοιας αλλά της ίδιας της γης. Τα πράγματα μιλιούνται από μόνα τους, κι οι άνθρωποι, συχνά απλοί, τραγικοί ήρωες εξ ανάγκης στις περισσότερες περιπτώσεις, γίνονται φορείς αυτού του λόγου. Μέσα από αυτούς μιλάει η Ιστορία, δεν λένε απλώς τις ιστορίες τους.
Η χρήση, από την άλλη, του έντυπου «ντοκουμέντου», το ψάρεμα μέσα από τους ποταμούς γραπτού λόγου που ρέουν στους δαιδάλους της αστικής ζωής και στην ανοιχτωσιά της υπαίθρου, είτε πρόκειται για μια μικρή αγγελία είτε για τις οδηγίες χρήσης μιας ηλεκτρικής συσκευής είτε για την επιστολή ενός εργάτη που θέλει να μεταναστεύσει, φανερώνει την πρόθεση του Βαλτινού να μεταφέρει τον λόγο από τον «έξω κόσμο» στον «μέσα κόσμο» του κειμένου. Αναδιατάσσοντας τις χρήσεις και τις σημασίες, οι οποίες καθώς εγκαταλείπουν το χάος του πραγματικού κόσμου για το οργανωμένο χάος της κειμενικής πραγματικότητας, μετατοπίζονται, κλονίζονται, μοιάζουν αίφνης όχι να επιτελούν μια λειτουργία, αλλά να μιλούν για λογαριασμό του κόσμου από τον οποίο αποσπάστηκαν με αυθεντικότητα πρωτόγνωρη για τις γνωστές τεχνικές της μυθοπλασίας. Από τα Στοιχεία για τη δεκαετία του 60 έως και τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα, η χρήση του «τεκμηρίου» ή του παραθέματος απηχεί τη βαθύτερη διάθεση του Βαλτινού, στην αναμέτρησή του με τον ακατάσχετο βόμβο του κόσμου, να παραμείνει σιωπηλός. Ταυτόχρονα, είναι μια χειρονομία βαθιά ειρωνική.
Συνοψίζοντας: Δύσκολα μπορεί κανείς να σκεφτεί πολλούς συγγραφείς, κι όχι μόνο στο στενό ελληνικό πλαίσιο, που να έχουν καταφέρει να βάλουν στο ίδιο πιάτο τόσο ετερογενή υλικά (ανοίκεια χρήση των «τεκμηρίων», από τη μία, παράθεση ή «μίμηση» του αυθεντικού λόγου απλών ανθρώπων, από την άλλη) και το λογοτεχνικό αποτέλεσμα να είναι τόσο συμπαγές και συνεκτικό. Τόσο αφύσικα φυσικό.
Ο αγαπημένος συγγραφέας των συγγραφέων
Το έργο του Θανάση Βαλτινού έχει αναγνωριστεί από σύσσωμη την κριτική, για την πρωτοτυπία του και το βάθος του, κι αυτό το μαρτυρά το τεράστιο σώμα κριτικών και μελετών που έχουν σωρευτεί όλα αυτά τα χρόνια, καθώς βέβαια και οι τιμές και οι βραβεύσεις. Υπάρχει όμως κάτι που είναι εξίσου σημαντικό με τον έπαινο της κριτικής, κι αυτός είναι ο έπαινος των συναδέλφων. Δεν υπάρχει άλλος Έλληνας συγγραφέας που να συγκεντρώνει τόσο μεγάλη εκτίμηση στο έργο του από τους άλλους συγγραφείς, παλιότερους και νεότερους.
Πώς το γνωρίζω; Το 2013, η διαδικτυακή πύλη για το βιβλίο Book Press σε συνεργασία με το βιβλιοπωλείο Πολιτεία πραγματοποίησαν από κοινού έρευνα για την ανάδειξη των 100 καλύτερων βιβλίων της σύγχρονης ελληνικής γραμματείας, τους δύο τελευταίους αιώνες. Στην έρευνα αυτή, που συμμετείχαν 120 συγγραφείς, πεζογράφοι και ποιητές, ο Θανάσης Βαλτινός ξεχωρίζει ως ο πιο επιδραστικός εν ζωή Έλληνας λογοτέχνης. Τέσσερα βιβλία του συγκαταλέγονται μεταξύ των 100 καλύτερων της νεοελληνικής λογοτεχνίας (Η κάθοδος των εννιά, Συναξάρι Ανδρέα Κορδοπάτη, Στοιχεία για τη δεκαετία του 60, Ορθοκωστά), κάτι που τον διακρίνει αισθητά από τους άλλους έντεκα εν ζωή συγγραφείς που έχουν όλοι τους από ένα βιβλίο στον κατάλογο· αυτή την «επίδοση», ο Βαλτινός τη μοιράζεται μονάχα με τρεις ακόμη λογοτέχνες: τους δυο νομπελίστες μας και τον Νίκο Καζαντζάκη.
Αλλά και φέτος, σε νεότερη έρευνά μας με 53 κριτικούς, πανεπιστημιακούς, συγγραφείς, επιβεβαιώθηκε το τεράστιο κύρος του Βαλτινού μεταξύ των ειδικών και εντατικών αναγνωστών.
Ένα ξεχωριστό βιβλίο σε μια ξεχωριστή εργογραφία
Αναφέρθηκαν παραπάνω τα τέσσερα βιβλία του Θανάση Βαλτινού, που έχουν συγκεντρώσει τους περισσότερους επαίνους, διαχρονικά, και δικαίως: Κάθοδος των εννιά, Συναξάρι Ανδρέα Κορδοπάτη, Στοιχεία για τη δεκαετία του 60, Ορθοκωστά. Σε αυτά θα μπορούσαμε να προσθέσουμε τα ευσύνοπτα Μπλε βαθύ, σχεδόν μαύρο, Φτερά Μπεκάτσας και Τρία ελληνικά μονόπρακτα, καθώς και τις συλλογές με διηγήματα Θα βρείτε τα οστά μου υπό βροχήν, Εθισμός στη νικοτίνη και Επείγουσα ανάγκη ελέου.
Υπάρχει όμως ακόμη ένα που καταφέρνει να ξεχωρίσει, ακόμη και μέσα σε τόσα σπουδαία βιβλία: Αυτό δεν είναι άλλο από το Ο τελευταίος Βαρλάμης, το κείμενο που διάβασε ο συγγραφέας, αντί του καθιερωμένου λόγου, κατά την τελετή υποδοχής του στην Ακαδημία Αθηνών, στις 27 Απριλίου του 2010. Έχει τη μορφή ψευδο-δοκιμίου ή φιλολογικής μελέτης, και συνιστά ένα λεπταίσθητο, εξαιρετικά πλούσιο και καλά συγκερασμένο αφήγημα, το οποίο με αφορμή τη μελέτη ενός δημοτικού τραγουδιού θέτει σημαντικά ζητήματα για τη σχέση λογοτεχνίας και ζωής, αναπαράστασης και πραγματικότητας.
Εν κατακλείδι: Ο Θανάσης Βαλτινός με το έργο του, πέρα απ’ όλα τα άλλα, δίδαξε συγγραφικό ήθος. Τα βιβλία του, αν και δεν τα προτιμά το κοινό που αναζητά ανώδυνες συγκινήσεις, θα συνεχίσουν να διαβάζονται, να σχολιάζονται και να μελετώνται, γιατί συνομιλούν με τον Μεγάλο Χρόνο της ζωής και της λογοτεχνίας.
Υστερόγραφο
Με τον Θανάση Βαλτινό γνωριστήκαμε καλύτερα στην Εταιρεία Συγγραφέων, την άνοιξη του 2007, σε συνθήκες «προεκλογικής εκστρατείας» για την προεδρία της Εταιρείας απέναντι στον μόνιμο αντίπαλό του Βασίλη Βασιλικό (θα ήταν τέταρτη φορά για εκείνον, τρίτη για τον Βασιλικό). Μαζί με τον Γιώργο Ξενάριο στηρίξαμε ένθερμα τον Βαλτινό (ούτε που θυμάμαι πλέον γιατί), έτσι που, με αντιπρόεδρο τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, συναποτελέσαμε οι τέσσερίς μας το Προεδρείο του νέου ΔΣ. Συναντηθήκαμε ξανά το 2012 στο Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, όπου ήμουν συντονιστής στο Πρόγραμμα της Φιλαναγνωσίας, καθώς διαδέχτηκε τον παραιτηθέντα Τάκη Θεοδωρόπουλο στον ρόλο του Προέδρου του ΔΣ του Φορέα, ο οποίος λίγους μήνες μετά οδηγήθηκε σε... λουκέτο. Στα χρόνια που ακολούθησαν τον απορρόφησε η Ακαδημία, όπου υπήρξε Αντιπρόεδρος και Πρόεδρος (2015, 2016), αφήνοντας πιστεύω αξιοσημείωτο έργο, ειδικά στην προσπάθειά του συγκρότησης ενός σώματος μεταφραστών ελληνικής λογοτεχνίας, μέσα από σεμινάρια και διαμονή στη χώρα μας. Η σχέση μας ήταν σταθερή και διακριτική. Δεν γίναμε ποτέ φίλοι, αν κι επιδίωκε την παρέα των νεότερων. Ο τρόπος που διοικούσε ήταν συντηρητικός και αποστασιοποιημένος, ίσως και λίγο αυταρχικός. Είχε απόλυτη συναίσθηση του ρόλου και της αποστολής του, μια υψιπετή αντίληψη για τη λογοτεχνία και όσους τη διακονούν, αλλά και για τον ρόλο του συγγραφέα στην κοινωνία, που σήμερα ίσως φαντάζει παρωχημένη ή αστήριχτη, αλλά παραμένει μια ανοιχτή παρακαταθήκη. Ας αναπαύεται εν ειρήνη.
Κώστας Β. Κατσουλάρης
