Σκέψεις με αφορμή το πρόσφατο μυθιστόρημα του Νίκου Κατσαλίδα «Η πλημμυρίδα της νύχτας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νίκας. Στην κεντρική εικόνα, το πάνω μέρος φωτογραφίας του Κώστα Μπαλάφα [1920-2011], από το λεύκωμα ΗΠΕΙΡΟΣ (εκδ. Ποταμός)

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Η μητρική γλώσσα είναι ένας τόπος, παρά μια «λαλιά». Αυτή η ιδέα διατρέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα-ποταμός του Νίκου Κατσαλίδα, όπου ο γιος-συγγραφέας δίνει τον λόγο στην υπέργηρη μητέρα, για να τον ανταμείψει με έναν ωκεανό λέξεων, εικόνων, αναμνήσεων, αισθήσεων και αισθημάτων.

Η συζήτηση-συνάντηση με τη μάνα, σε ώρες νυχτερινές, κυρίως, διαδραματίζεται την εποχή της καραντίνας, όπως μαρτυρούν εδώ κι εκεί κάποιες αναφορές. Σε μεγάλο μέρος της έχει τη μορφή μια απεύθυνσης, μιας εκμυστήρευσης, προς τον μονάκριβο γιο της, «το μαναχό της», όπως χαρακτηριστικά επαναλαμβάνει [1]. Η πλημμυρίδα των λέξεων εκβάλει πότε σε εσωτερικά τοπία και πότε στην Ιστορία.

«Στο Μεσολόγγι, αφού έφαγαν τα άλογα, τα μουλάρια και τα γαϊδούρια, έφτασαν στου σκύλους, στις γάτες και στα ποντίκια. Κι έπιναν νερό από πηγάδια γεμάτα εντόσθια, αίματα, κεφάλια κομμένα. Τώρα, μ’ όλα τα καλά του Θεού, πούθε παρουσιάστηκε τούτο το ζουλάπι κι ερήμωσαν οι δρόμοι, κι ούτε τα σκόρδα κάνουν τίποτε για ξεμάτιασμα και ούτε οι γύφτισσες δεν ξέρουν τι να πουν για να γλυτώσει ο κόσμος;» (σελ. 65)

Η Άνω Λεσινίτσα, στους Θεολόγους των Αγίων Σαράντα, είναι ο γενέθλιος τόπος αναφοράς. Ο καημός ενός πολλαπλού ξεριζωμού: λείπει ο τόπος, λείπουν οι άνθρωποί του, λείπουν τα ζωντανά του, λείπουν τα φυτά και τα λουλούδια του, λείπει η γλώσσα του. Μπροστά στο φάσμα του επερχόμενου θανάτου (η πραγματική μητέρα του συγγραφέα πράγματι έφυγε από τη ζωή πρόσφατα δίνοντας το έναυσμα γι’ αυτή τη χειμαρρώδη γραφή), η γλώσσα της κυρα-Σταυρούλας λύνεται, γίνονται απολογισμοί, η μάχη αναμένεται σκληρή.

«Τη ζωή μου την πέρασα και τη γεύτηκα με τα καλά της και τα κακά της. Τον θάνατο, που κι αυτός δικός μου θα ’ναι όταν έρθει, θα τον συλλάβω σα δικό μου, όχι με φοβέρες και αγριοκοιτάγματα σαν του στοιχειού απόψε. Φύγε, μαύρο στοιχειό, από μπροστά μου, να κοιμηθώ, και θα δεις ότι, αν απομακρυνθείς, κι εσύ θα χαλαρώσεις. Χαλάρωσε εσύ, να χαλαρώσω κι εγώ τούτη τη μαύρη νύχτα». (σελ. 84)

Το βιβλίο κινείται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα, ανάμεσα σε ζεύγη αντιθέσεων: Ο κόσμος των ζωντανών και ο κόσμος των νεκρών, η κατάσταση της εγρήγορσης και η ονειρική, η μέρα και η νύχτα, οι άλλοι και εμείς (όπου «εμείς» είναι η ελληνική κοινότητα της Αλβανίας), η Ιστορία και η καθημερινότητα, οι άντρες και οι γυναίκες, το χωριό και η πόλη, το εδώ και το εκεί (Ελλάδα).

Το αρνητικό και το κακό δεν βρίσκουν τόπο μέσα σε αυτή τη ροή λόγου, σ' αυτά τα «κελαρύσματα της γλώσσας», παρά μέσα από μορφές αλληγορικές (ο λύκος με τα κόκκινα μάτια), πίσω από τις οποίες λανθάνουν αληθινά πρόσωπα, πραγματικές ιστορικές καταστάσεις.

Η αγάπη για την Ελλάδα, παρά τον καημό του ξεριζωμού, εκφράζεται σπαραξικάρδια και ιδιαιτέρως παραστατικά μέσα από φράσεις σαν τις ακόλουθες:

«Και τους λέω: εμείς έχομε δύο πατρικά, και το δικό μας εκεί και τούτο της Ελλάδας. Κι εδώ Ελλάδα λάμπουν τα σπίτια μας κι εκεί Ελλάδα αστράφτουν». (σελ. 362)

Το μοτίβο της επιστροφής στο σπίτι, μιας επιστροφής αδύνατης πλέον –αφού το «σπίτι» έχει πλέον τα χαρακτηριστικά ενός μυθικού σημείου αναφοράς για μια εποχή που πέρασε ανεπιστρεπτί, μαζί με τα μικράτα και τη νεότητα–, διατρέχει όλο το βιβλίο: είναι ο καημός που ενεργοποιεί όλους τους άλλους καημούς, είναι το σημαίνον του τραύματος του ξεριζωμού.

«Το σπίτι που γεννήθηκα κι ας το πατούν οι ξένοι/ στοιχειό είναι και με προσκαλεί, ψυχή, και με προσμένει» (σελ. 115)

Κιβωτός ενός κόσμου που χάθηκε

Το μυθιστόρημα του Νίκου Κατσαλίδα, προσωπικό, αυτοαναφορικό –μοιραία, καθότι η δική του μάνα θεματοποιείται εδώ, σε αυτήν δίνεται ο λόγος από τη συγγραφική πένα–, συνομιλεί ευθέως με μια λογοτεχνία της μαρτυρίας, του τεκμηρίου και του ντοκουμέντου, που φέρνει στο νου έργα του Βαλτινού και άλλων. Κυρίως όμως συνομιλεί με το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη, 2021), όπου κι εκεί είναι η μάνα που φέρει το βάρος της «ανασύστασης» μιας γλώσσας κι ενός τρόπου ζωής που χάνεται, μαζί κι ενός ανθρωπολογικού τύπου που εξαφανίζεται – με τη βοήθεια της συγγραφικής πένας και της λογοτεχνικής επινόησης, βεβαίως.


Διαβάστε επίσης: «Ουρανός απ’ άλλους τόπους», του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)


Στο βιβλίο του Κατσαλίδα, ωστόσο, η ροή της ανάγνωσης δεν προσκρούει στις πολλές ιδιωματικές εκφράσεις της γλώσσας, όπως στο μυθιστόρημα του Δημητρίου, αλλά κυρίως στην έκτασή του. Δύσκολο ωστόσο να βάλεις στο ζύγι ένα μυθιστόρημα που δεν βασίζεται στην πλοκή, δεν μετριέται μέσα από τις δυναμικές μεταξύ χαρακτήρων, δεν οδηγείται στο τέλος του μέσα από τη δράση, αλλά με έναν φυσικό, σχεδόν σωματικό τρόπο. Θα ήταν καλύτερο το βιβλίο αν έλειπαν εκατό σελίδες; Και ποιες θα ήταν αυτές; Δύσκολο να πεις. Οι κοντά πεντακόσιες σελίδες της Πλημμυρίδας ζητούν από τον αναγνώστη προσήλωση και δέσμευση, αλλά αν αυτός τις παραχωρήσει, στο τέλος θα ανταμειφθεί. Μυθιστορήματα σαν κι αυτό, άλλωστε, και δεν υπάρχουν πολλά, δεν αξιολογούνται από το πόσο εύκολα κυλάει η ανάγνωση από τη μια σελίδα στην άλλη, αλλά από τη βαθιά και πλούσια αναγνωστική απόλαυση που προσφέρουν, κι ακόμη περισσότερο γι' αυτό που είναι στο μεδούλι τους: Κιβωτοί ενός κόσμου που χάθηκε, μαζί με τη γλώσσα του, μαζί με μια διαφορετική ενατένιση του βίου – ένα άλλο μέτρο των πραγμάτων. Αρετές ανεκτίμητες.

1. Στο εξώφυλλο, τα χέρια της κυρα-Σταυρούλας, μάνας του συγγραφέα, κεντρικής ηρωίδας και αφηγήτριας.


* Ο Κώστας Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας.

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Θανάσης Βαλτινός (1932-2024): Μερικές σκέψεις για το έργο του κι ένας σύντομος αποχαιρετισμός

Θανάσης Βαλτινός (1932-2024): Μερικές σκέψεις για το έργο του κι ένας σύντομος αποχαιρετισμός

Ευσύνοπτη αναδρομή στο έργο του Θανάση Βαλτινού, μερικές σκέψεις γι’ αυτά που το συνέχουν, αλλά κι ένα πιο προσωπικό υστερόγραφο. 

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Πριν από ακριβώς δύο χρόνια, σαν σήμερα, έφυγε από τη ζωή, στα ενε...

Ο συγγραφέας ως προϊόν τραύματος, η συγγραφή ως επίλυση γρίφων – Ανάμεσα στο γεγονός και την εμπειρία

Ο συγγραφέας ως προϊόν τραύματος, η συγγραφή ως επίλυση γρίφων – Ανάμεσα στο γεγονός και την εμπειρία

Το κείμενο που ακολουθεί εκφωνήθηκε στο πλαίσιο του Λογοτεχνικού Φεστιβάλ Σητείας, τον Ιούνιο του 2026, σε μια προσπάθεια ανταπόκρισης στο θέμα του στρογγυλού τραπεζιού με τίτλο «Τα όρια της αυτοβιογραφίας στη σκηνοθεσία της μυθοπλασίας». Εικόνα: Έργο του Vilhelm Hammershøi, "Interiør, Strandgade 30" (1906).

...
Ο Θάνατος του Συγγραφέα, η Γάτα του Σρέντιγκερ και η «αλυσίδα του νοήματος»

Ο Θάνατος του Συγγραφέα, η Γάτα του Σρέντιγκερ και η «αλυσίδα του νοήματος»

Σκέψεις γύρω από το ρόλο και τη θέση του συγγραφέα στην εποχή των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων. 

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Αυτό που καταλάβαμε κάποια στιγμή μέσα από την εξέλιξη της λογοτεχνικής θεωρίας, και γενικότερα της κρ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πίνακας» του Ερνέστο Καμπαγιέρο στο θέατρο Ψυρρή – Το παιχνίδι του διπλού

«Ο πίνακας» του Ερνέστο Καμπαγιέρο στο θέατρο Ψυρρή – Το παιχνίδι του διπλού

Για την παράσταση «Ο πίνακας» του Ernesto Caballero στο θέατρο Ψυρρή, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Πανάδη, «θέτει με τη σειρά του στον πυρήνα της δράσης τον περιβόητο πίνακα Las Meninas (1656) που φιλοτέχνησε τέσσερα χρόνια προτού πεθάνει ο μεγάλος Ισπανός ζωγράφος Diego Velázquez».

Γράφ...

Βιβλιοφαγίες #7: Μπούκερ και δημοπρασίες, εκλογές και βιβλία, γυναίκες στο κοινό

Βιβλιοφαγίες #7: Μπούκερ και δημοπρασίες, εκλογές και βιβλία, γυναίκες στο κοινό

Ειδήσεις και ειδησάρια από τον χώρο του βιβλίου, σχόλια, τάσεις και συρμοί και, πού και πού, κάποιες σκέψεις... βιβλιοφαγικές.

Γράφει ο Βιβλιοφάγος

Μάικ και Κώστας

Η εβδομάδα που ξεκίνησε με τον καημό του Μπούκερ έκλεισε με αυτ...

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαρίτσας Περ. Ράλλη «Από το ένα στο άλλο 10+1 διηγήματα», η οποία θα κυκλοφορήσει, στη σειρά «Τα αειθαλή», αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Τόπος. Κεντρική εικόνα: Η Μ. Ράλλη σε νεανική φωτογραφία (studio Nelly’s), από το Αρχείο της Μαρίας Ράλλη – ΜΙΕΤ, Λογ...

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φελισιτέ ντε Ζανλίς [Félicité de Genlis] «Η γυναίκα συγγραφέας» (μτφρ. Διονύσης Γιαννάτος, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Μαρία Σπυριδοπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ροές.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας που ξεχωρίσαμε από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή. Ανάμεσά τους, κάποια βραβευμένα, κάποια παλαιότερα, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, κάποια λογοτεχνικά ντεμπούτα. 

...

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Έξι σημαντικές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής (αυτο)βιογραφούνται και αποκαλύπτουν τις προσωπικές τους διαδρομές, μέσα από τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, προς τη δημιουργία του έργου τους.

Επιλογή-παρουσίαση: Κώστας Αγοραστός

Πολλοί είναι ...

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τρία καλά αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Φώτης Δούσος, Γιάννης Μαρής, Αντόνιο Μαντσίνι. Αντισυμβατικοί αστυνομικοί, αδικία και δωσιλογισμός σε λιτή αφήγηση και μεσογειακό νουάρ για το δικαίωμα στην αυτοδικία. ©istock

Επιλογή-παρουσίαση: Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ