Το κείμενο που ακολουθεί εκφωνήθηκε στο πλαίσιο του Λογοτεχνικού Φεστιβάλ Σητείας, τον Ιούνιο του 2026, σε μια προσπάθεια ανταπόκρισης στο θέμα του στρογγυλού τραπεζιού με τίτλο «Τα όρια της αυτοβιογραφίας στη σκηνοθεσία της μυθοπλασίας». Εικόνα: Έργο του Vilhelm Hammershøi, "Interiør, Strandgade 30" (1906).
Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης
Ο συγγραφέας είναι προϊόν ενός τραύματος. Το τραύμα είναι ένα υπαρξιακό Συμβάν, το ανάλογο του κοινωνικού Συμβάντος όπως το ορίζει ο Αλέν Μπαντιού, αλλά στον ψυχικό κόσμο. Όπως το Συμβάν είναι κάτι που διαρρηγνύει την κανονική τάξη πραγμάτων σε μια κοινωνία και διανοίγει τη δυνατότητα για μια νέα αλήθεια, έτσι και το τραύμα χωρίζει την ύπαρξη του συγγραφέα σε ένα πριν και ένα μετά, ανοίγοντας τη δυνατότητα ενός νέου βλέμματος. Το ερώτημα είναι: Τι έχει συμβεί; Ή, ακριβέστερα, τι μου έχει συμβεί;
Η απόπειρα να απαντηθεί με λέξεις αυτό το αγωνιώδες ερώτημα (είναι πάντα αγωνιώδες) μοιάζει με την προσπάθεια επίλυσης ενός γρίφου. Από αυτήν την άποψη, η λογοτεχνία είναι πάντα λογοτεχνία μυστηρίου. Έτσι, καθώς προσπαθούμε να διατυπώσουμε αυτόν τον προσωπικό γρίφο με όρους γεγονότων, προκύπτει μια ιστορία.
Το ότι οι μαρτυρίες δύναται να διαφέρουν, και συχνά διαφέρουν έντονα, μας λέει κάτι για τη φύση των αφηγήσεων, κι όχι κάτι για τα γεγονότα τα ίδια, τα οποία, όπως σχολίασε κάποτε ο Φρόιντ για την πραγματικότητα, είναι «ξεροκέφαλα».
Εδώ όμως είναι σημαντικό να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στο γεγονός και στην εμπειρία. Τα γεγονότα συμβαίνουν μέσα στον πραγματικό κόσμο, επιφέρουν αλλαγές, προκαλούν ή επιταχύνουν άλλα γεγονότα. Μπορούμε να γίνουμε μάρτυρες γεγονότων, τόσο εμείς όσο και οι άλλοι. Το ότι αυτές οι μαρτυρίες δύναται να διαφέρουν, και συχνά διαφέρουν έντονα, μας λέει κάτι για τη φύση των αφηγήσεων, κι όχι κάτι για τα γεγονότα τα ίδια, τα οποία, όπως σχολίασε κάποτε ο Φρόιντ για την πραγματικότητα, είναι «ξεροκέφαλα».
Η εμπειρία συμβαίνει στον ψυχικό-νοητικό χώρο του καθενός μας, στο ευρύτερο ψυχοσωματικό είναι μας· είναι κάτι εσωτερικό, αόρατο στους άλλους, δυσερμήνευτο κι από εμάς τους ίδιους.
Η εμπειρία είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Από τη μία: Μια εμπειρία μπορεί, πράγματι, να είναι το ψυχικό αποτύπωμα ενός γεγονότος. Παράδειγμα: Αν γίνεις μάρτυρας ενός αιματηρού δυστυχήματος, η εμπειρία μπορεί να είναι τραυματική, σοκαριστική, αποκαλυπτική κοκ. Το ίδιο το γεγονός, το δυστύχημα, δεν αλλάζει. Από την άλλη: Μια εμπειρία ΔΕΝ προϋποθέτει ένα γεγονός. Η εμπειρία συμβαίνει στον ψυχικό-νοητικό χώρο του καθενός μας, στο ευρύτερο ψυχοσωματικό είναι μας· είναι κάτι εσωτερικό, αόρατο στους άλλους, δυσερμήνευτο κι από εμάς τους ίδιους. Παράδειγμα τέτοιας εμπειρίας: Τα όνειρα και οι εφιάλτες.
Διαβάστε επίσης: Περί δημιουργικής γραφής & άλλων δαιμονίων
Καθώς γράφουμε, λοιπόν, οι συγγραφείς, προσπαθώντας (όπως ισχυρίζομαι) να λύσουμε τον γρίφο που θα μας φανερώσει τι συνέβη σ’ εκείνο το Συμβάν-τραύμα, βάζουμε στη σειρά, σε άπειρες παραλλαγές, μια σειρά από γεγονότα μαζί με μια σειρά από εμπειρίες. Κι εδώ συμβαίνει το εξής: Οι εμπειρίες, ό,τι και να κάνουμε, από τη στιγμή που γράφουμε ελεύθερα, είναι πάντα οι προσωπικές, μύχιες κι εν πολλοίς μυστηριώδεις δικές μας εμπειρίες. Αυτές καταλαβαίνουμε, αυτές νιώθουμε, γι’ αυτές θέλουμε να μιλήσουμε. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τα γεγονότα. Τα γεγονότα ζουν έξω από εμάς, στον ανοιχτό κόσμο, είναι, όπως λένε στη δημοσιογραφία, «κοινής λήψεως», ο καθένας έχει πρόσβαση σε αυτά, ο καθένας μπορεί να τα χρησιμοποιήσει κατά το δοκούν. Κι είναι αυτό που εμείς οι συγγραφείς κάνουμε κατά κόρον: Έχουμε το χάρισμα (το ταλέντο, την ικανότητα, τη δεξιότητα – όπως και να το αποκαλέσουμε), και σε αυτό συνίσταται εν πολλοίς η τέχνη μας, να «φοράμε» τις μύχιες εμπειρίες μας πάνω σε γεγονότα στα οποία δεν έχουμε υπάρξει, de facto, μάρτυρες. Σε γεγονότα που, όπως λέμε, «δεν τα έχουμε ζήσει».
Μοιάζει με ψευδαίσθηση, αλλά στην πραγματικότητα είναι μετουσίωση, μια μετουσίωση τόσο ριζική, δίχως την οποία δεν μπορεί, πιστεύω, να υπάρξει καλλιτεχνικό έργο αξιώσεων.
Σε αυτό το σημείο συντελείται κατά τη γραφή κάτι εξόχως δημιουργικό, το οποίο εύκολα αναγνωρίζουμε, και το οποίο στις ύψιστες στιγμές του το βιώνουμε ως κάτι μαγικό. Το γεγονός-δάνειο, καθώς εμποτίζεται από την προσωπική εμπειρία, παύει να είναι ουδέτερο ή ξένο. Κι εμείς οι ίδιοι, από ένα σημείο και μετά, νιώθουμε πως το έχουμε ζήσει. Σε αυτή τη στιγμή, γεγονός και εμπειρία ενώνονται εις σάρκαν μία. Μοιάζει με ψευδαίσθηση, αλλά στην πραγματικότητα είναι μετουσίωση, μια μετουσίωση τόσο ριζική, δίχως την οποία δεν μπορεί, πιστεύω, να υπάρξει καλλιτεχνικό έργο αξιώσεων.
Διαβάστε επίσης: Ο Θάνατος του Συγγραφέα, η Γάτα του Σρέντιγκερ και η «αλυσίδα του νοήματος»
Από ένα σημείο και μετά, αυτή η διαδικασία της ώσμωσης γεγονότος και εμπειρίας είναι τόσο βαθιά και τόσο έντονη, που γίνεται κι η ίδια ένα βίωμα, το Βίωμα της Γραφής. Γι’ αυτό και μας είναι τόσο δύσκολο, και δυσάρεστο, σε ψυχικό επίπεδο, να απαντούμε τι είναι πραγματικό και τι είναι επινοημένο στο ένα ή το άλλο έργο μας. Όταν αυτή η μαγική διαδικασία, αυτή η ριζική μετουσίωση, έχει συντελεστεί, όλα είναι επινοημένα και όλα είναι πραγματικά. Μου ζητάς να σου πω τι μέσα στο έργο μου βασίζεται σε αληθινά γεγονότα και τι στην εμπειρία μου; Η απάντησή μου είναι: Όταν το έργο γίνει, αυτά τα δύο πλέον είναι αδιαχώριστα. Αυτά είναι το έργο μου, αυτά είναι το όνειρό μου: Ό,τι κατάφερα να αποσπάσω από τον χώρο του άρρητου.
Ο Κώστας Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας.
