Για τη συλλογή διηγημάτων «Αθλητικά παπούτσια νο 7» του Βασίλη Τσαλή (εκδόσεις Μεταίχμιο). Εικόνα: Από την ταινία «Μήλα» (2020) του Χρήστου Νίκου. 

Γράφει ο Ηλίας Μπιστολάς

Ο γνωστός μεταφραστής Βασίλης Τσαλής, στη συλλογή διηγημάτων Αθλητικά παπούτσια νο 7, καταπιάνεται με έντεκα χαρακτηριστικές ιστορίες αποτυχίας· αποτυχίας του σύγχρονου ανθρώπου να συγκροτήσει ένα νόημα που να συγκεράζει την ύπαρξή του σε ένα κοινό πεπρωμένο. Αποξενωμένοι και κουρασμένοι, οι ήρωες του Τσαλή νεύουν άλλοτε προς το τραγικό, άλλοτε προς το κωμικό, και άλλοτε σαν Ιανοί και προς τα δύο. Η όποια ιλαρότητα, βέβαια, παραμένει σε ένα γλωσσικό παίγνιο, χωρίς να επιτρέπει στους ήρωές του να διολισθαίνουν σε «τεχνητές παρακρούσεις», μη σύνοδες με τον τρόπο που αναπτύσσονται στις σελίδες του τόμου.

Οι άνθρωποι παραμένουν άνθρωποι και δεν προβαίνουν σε επιλογές οι οποίες θα θεωρούνταν παράλογες, μόνο και μόνο για να ενταθεί το δραματικό στοιχείο, αντιθέτως η ένταση στην αφήγηση προκύπτει από το χάσμα ανάμεσα στα όσα διαλαμβάνονται και στον τρόπο που ο συγγραφέας περιγράφει τα δρώντα, μέσω μιας συχνά σκωπτικής ενατένισης της πραγματικότητας: «Μια άλλη φορά είχα ακούσει άθελά μου από το διπλανό τραπέζι δύο ηλικιωμένους θαμώνες του καφέ να λένε πως η σερβιτόρα είναι κουφή αλλά δεν τους πίστεψα. Πώς μπορεί να είναι κουφή μια σερβιτόρα, αναρωτήθηκα! Το σερβίρισμα δεν είναι δουλειά για κουφούς, αλλά για ανθρώπους με οξυμένη ακοή και αντίληψη του χώρου, τακτικούς και σβέλτους. Εμένα πάντως με άκουγε μια χαρά».

Υπνοβάτες

Ο τρόπος με τον οποίο οι αφηγητές εντάσσονται στις ιστορίες μοιάζει συχνά να είναι υπνοβατικός. Λίγες ευκαιρίες έχουν ώστε να αλλάξουν τη ροή της ιστορίας. Τις περισσότερες φορές παρατηρούν, παρά ενεργούν. Διατηρούν υποστηρικτικό ρόλο, διαμορφώνοντας δύο παράλληλα επίπεδα αφήγησης: ένα που συμβαίνει εξωτερικά και ένα που διαδραματίζεται εσωτερικά. Ο ανθρώπινος λόγος δεν μπλέκει με τον κόσμο, δεν τον αρθρώνει. Οι χαρακτήρες του Τσαλή βιώνουν και δεν ερμηνεύουν. Για παράδειγμα, στο πρώτο διήγημα της συλλογής, «Ο άνθρωπος που δεν είχε γνώση», ο πρωταγωνιστής σπαταλά μια ολόκληρη ζωή χωρίς να έχει γνώμη για τίποτα. Αυτή η απόσταση, αλλιώς η αλλοτρίωση, από τον κόσμο, δημιουργεί το αίσθημα αποξένωσης και μοναξιάς που διακατέχει τους χαρακτήρες της συλλογής.

Το έλλειμμα ερμηνείας λαμβάνει τη μορφή της τύχης στο διήγημα «Μια απλή συνωνυμία», όπου η επικαλούμενη συνωνυμία του τίτλου δημιουργεί μια ανησυχητική κατάσταση. Απέναντι σε αυτή την καταστατική έλλειψη νοήματος, οι ήρωες του Τσαλή μοιάζουν μουδιασμένοι: αναπαράγουν τελετουργικές συνήθειες, καπνίζουν το πούρο τους, ρεμβάζουν αμίλητοι στα καφενεία, ξεκουράζονται σε πλατείες αφού πρώτα καθίσουν μπροστά σε έναν υπολογιστή «πλήττοντας εποικοδομητικά», προσπαθώντας ίσως μέσω της επανάληψης να βάλουν τάξη στην ακαταστασία μιας χαώδους καθημερινότητας. «Αχ, Λουκά μου, Λουκά μου, γιατί μου το έκανες αυτό;», θρηνεί η μεσήλικας στην «Απλή συνωνυμία», όταν το αναπόφευκτο, το μοιραία ακατανόητο συμβαίνει, σιγοντάροντας τρόπον τινά τη σκέψη που δεν τολμούν να εκφράσουν οι αφηγητές των διηγημάτων.

Μνήμη και αλήθεια

Το ζήτημα της μνήμης, ακρογωνιαίο στέρεο υλικό της πραγματικότητας, τίθεται συχνά εν αμφιβόλω. «Ποιος είσαι εσύ που θα αμφισβητήσεις εμένα και τη μνήμη μου!», αναρωτιέται ο αφηγητής στο «Ένα Σαββατοκύριακο στην εξοχή», όταν μετά από ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα, όσα θυμάται αναιρούνται από τον γιατρό που τον θεραπεύει. Ακόμα και στο τελευταίο διήγημα με τον τίτλο «Διατηρητέο», μια περιπλάνηση στο σπίτι των νιάτων του αφηγητή, ένα οικοδόμημα μνήμης, καταλήγει σε μια φυγή. Αν η μνήμη αποτελεί το θεμέλιο της πραγματικότητας, ο «σφαγμένος κόκορας» είναι η αλήθεια. Στα δύο μάλλον δυνατότερα διηγήματα της συλλογής, στην «Τέχνη της ψευδολογίας» και στο ομώνυμο που έδωσε τον τίτλο στη συλλογή, το ζήτημα της αλήθειας τίθεται επί τάπητος, με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο. Στο πρώτο, έπειτα από μια σύντομη περιπέτεια, ο πολύ νεαρός αφηγητής καταλήγει στο συμπέρασμα πως προτιμά το ψέμα, και μάλιστα από τότε άρχισε να «επινοεί τερατώδεις ιστορίες». Υποστηρίζει μάλιστα κάποια στιγμή: «Λέγοντας την αλήθεια, αισθάνομαι ηλίθιος. Ουσιαστικά, η αλήθεια δεν με ενδιαφέρει καθόλου και δεν τρέφω καμιά εκτίμηση σε αυτό που κοινώς ονομάζεται αλήθεια, αφού η πεποίθησή μου είναι ότι ο νους μάς δόθηκε για να εξαπατούμε, για να επινοούμε δηλαδή μια αληθοφανή εκδοχή της αλήθειας, που οι αδαείς δίχως να το καλοσκεφτούν θα το ονόμαζαν ψέμα»

Μια από τις πιο πειστικές τεχνικές του Τσαλή συνιστά η ικανότητα να καταγράφει τα δρώμενα ως μαρτυρίες, ως να είναι ο ίδιος ο συγγραφέας ο αφηγητής. Όμως μετά από αυτή την auto da fe υπέρ του ψεύδους, η θέση του αφηγητή κλονίζεται

Ύστερα από αυτό το διήγημα, υπεισέρχεται μια και καλή στον αναγνώστη η υποψία του ψεύδους για τις μαρτυρίες των πρωτοπρόσωπων -ως επί το πλείστον- αφηγητών. Μια από τις πιο πειστικές τεχνικές του Τσαλή συνιστά η ικανότητα να καταγράφει τα δρώμενα ως μαρτυρίες, ως να είναι ο ίδιος ο συγγραφέας ο αφηγητής. Όμως μετά από αυτή την auto da fe υπέρ του ψεύδους, η θέση του αφηγητή κλονίζεται, ταλαντώνοντας ακόμα περισσότερο τη σχέση αλήθειας/(συγγραφικού) ψεύδους. Και αν στην «Τέχνη της ψευδολογίας» ο Τσαλής μοιάζει να καταθέτει μια μέθοδο, στο αφηγηματικά άψογο «Αθλητικά παπούτσια νο 7», ο κεντρικός χαρακτήρας αναζητά μάταια το μυστικό της σχέσης του με την αγαπημένη του ξαδέλφη, ένα μυστικό που του διαφεύγει και δεν του αποκαλύπτεται στα γράμματα που περιήλθαν στην κατοχή του. «Δεν θα του πεις ποτέ τι συνέβη μετά από εκείνη τη μέρα, ποτέ και για κανέναν λόγο!», γράφει η ξαδελφή του στην αδελφή της, αφήνοντας για πάντα τον πρωταγωνιστή με το αίνιγμα μιας εμπειρίας την οποία δεν αδυνατεί να ταξινομήσει τελικά ως θετική ή αρνητική στη μνήμη του. Το συγκεκριμένο διήγημα διαπρέπει τόσο νοηματικά όσο και τεχνικά, με τη μερική αποκάλυψη των γραμμάτων της ξαδέλφης, χωρίς ποτέ να χάνει σε οικονομία και συμπύκνωση.

Επίλογος

Ο Τσαλής, σε αυτή τη συγγραφική προσπάθεια, και με τη σκευή του δυνατού μεταφραστή, καταθέτει μια συλλογή διηγημάτων ώριμη και πειστική. Χωρίς να δοκιμάζει τις συμβάσεις της μικρής φόρμας, και ενώ αξιοποιεί τις αναγνωστικές προσδοκίες περί υπαινικτικότητας, λιτότητας και του ανείπωτου που είναι ευρύτερο από το ειπωμένο, χρησιμοποιεί τεχνάσματα που εμπλουτίζουν τη μορφή του αφηγήματος.

Επιπλέον, η εξαιρετικά δουλεμένη γλώσσα, ύπουλα απλή, κορυφώνει ακόμα και τις πιο απλές στιγμές. Ακολουθεί ένα παράδειγμα: «Η Δευτέρα είναι μια πραγματική μέρα, μια στιβαρή οντότητα, το κεφάλι μου παύει επιτέλους να τριγυρίζει εδώ κι εκεί σαν θλιβερό αδέσποτο σκυλί, να συστρέφεται, να πηγαίνει άσκοπο πίσω μπρος, καθώς τη Δευτέρα η σκέψη μου είναι αγκυροβολημένη στο παρόν». Χωρίς εξάρσεις, αλλά με καλλιέπεια, η γλώσσα του Τσαλή αποκαλύπτει με τον φροντισμένο τρόπο των βικτωριανών κηπουρών.

*Ο ΗΛΙΑΣ ΜΠΙΣΤΟΛΑΣ είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων του «Η κορυφή του κόσμου».


Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Βασίλης Τσαλής γεννήθηκε στον Βόλο (1960). Aπό το 1979 έως το 1986 έζησε στη Γερμανία, πρώτα στο Μόναχο και στη συνέχεια στο Δυτικό Βερολίνο. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στη Συγκριτική Λογοτεχνία από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Από το 2010 εργάζεται ως μεταφραστής. Έχει μεταφέρει στα ελληνικά, μεταξύ άλλων, έργα των Franz Kafka, Thomas Mann, Thomas Bernhard, Ingeborg Bachmann, Christa Wolf, Marianne Fritz, Wolfgang Koppen, Bertolt Brecht, Hermann Hesse.

Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί στα περιοδικά Ποιητική, The Books’ Journal, καθώς και στο ηλεκτρονικό Bookpress. Από το 1990 μέχρι σήμερα ζει στην Αθήνα.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (μυθιστόρημα) – Το αρχαίο δράμα συναντά τον ευαγγελικό μυστικισμό σε ένα κείμενο ανοιχτό σε ερμηνείες

«Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (μυθιστόρημα) – Το αρχαίο δράμα συναντά τον ευαγγελικό μυστικισμό σε ένα κείμενο ανοιχτό σε ερμηνείες

Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Χωματηνού «Βρίκελοι» (εκδ. Κίχλη). Εικόνα: Ο πίνακας του Νικόλαου Γύζη «Κεφαλή του Αρχαγγέλου».

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το να βρίσκεσαι ξαφνικά σε μια ομιχλώδη και βαλτώδη λογοτεχνική...

«Αίτημα» της Άντζελας Δημητρακάκη και του Δημήτρη Κεχρή – Μοναξιά και συντροφικότητα στα χρόνια της πανδημίας

«Αίτημα» της Άντζελας Δημητρακάκη και του Δημήτρη Κεχρή – Μοναξιά και συντροφικότητα στα χρόνια της πανδημίας

Για το βιβλίο μυθοπλασίας της Άντζελας Δημητρακάκη, με φωτογραφίες του Δημήτρη Κεχρή «Αίτημα» (εκδ. Τόπος). © Δημήτρης Κεχρής

Γράφει η Μαρία Μοίρα

Και ξαφνικά ο πλανήτης κράτησε την ανάσα του αιφνιδιασμένος. Μια ευεργετική ...

«Η γραφή των κυμάτων» του Γιώργου Παπαδάκη (κριτική) – Έρωτας και πολιτική, παιδί και μνήμες

«Η γραφή των κυμάτων» του Γιώργου Παπαδάκη (κριτική) – Έρωτας και πολιτική, παιδί και μνήμες

Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Παπαδάκη «Η γραφή των κυμάτων» (εκδ. Εστία). Κεντρική εικόνα: Ziad Antar, Wa © Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Ο Βασίλης Αλεξάκης έλεγε ότι για να φτιάξεις μια στιβαρή μυθιστορηματική δομ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πίνακας» του Ερνέστο Καμπαγιέρο στο θέατρο Ψυρρή – Το παιχνίδι του διπλού

«Ο πίνακας» του Ερνέστο Καμπαγιέρο στο θέατρο Ψυρρή – Το παιχνίδι του διπλού

Για την παράσταση «Ο πίνακας» του Ernesto Caballero στο θέατρο Ψυρρή, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Πανάδη, «θέτει με τη σειρά του στον πυρήνα της δράσης τον περιβόητο πίνακα Las Meninas (1656) που φιλοτέχνησε τέσσερα χρόνια προτού πεθάνει ο μεγάλος Ισπανός ζωγράφος Diego Velázquez».

Γράφ...

Βιβλιοφαγίες #7: Μπούκερ και δημοπρασίες, εκλογές και βιβλία, γυναίκες στο κοινό

Βιβλιοφαγίες #7: Μπούκερ και δημοπρασίες, εκλογές και βιβλία, γυναίκες στο κοινό

Ειδήσεις και ειδησάρια από τον χώρο του βιβλίου, σχόλια, τάσεις και συρμοί και, πού και πού, κάποιες σκέψεις... βιβλιοφαγικές.

Γράφει ο Βιβλιοφάγος

Μάικ και Κώστας

Η εβδομάδα που ξεκίνησε με τον καημό του Μπούκερ έκλεισε με αυτ...

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαρίτσας Περ. Ράλλη «Από το ένα στο άλλο 10+1 διηγήματα», η οποία θα κυκλοφορήσει, στη σειρά «Τα αειθαλή», αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Τόπος. Κεντρική εικόνα: Η Μ. Ράλλη σε νεανική φωτογραφία (studio Nelly’s), από το Αρχείο της Μαρίας Ράλλη – ΜΙΕΤ, Λογ...

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φελισιτέ ντε Ζανλίς [Félicité de Genlis] «Η γυναίκα συγγραφέας» (μτφρ. Διονύσης Γιαννάτος, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Μαρία Σπυριδοπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ροές.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας που ξεχωρίσαμε από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή. Ανάμεσά τους, κάποια βραβευμένα, κάποια παλαιότερα, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, κάποια λογοτεχνικά ντεμπούτα. 

...

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Έξι σημαντικές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής (αυτο)βιογραφούνται και αποκαλύπτουν τις προσωπικές τους διαδρομές, μέσα από τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, προς τη δημιουργία του έργου τους.

Επιλογή-παρουσίαση: Κώστας Αγοραστός

Πολλοί είναι ...

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τρία καλά αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Φώτης Δούσος, Γιάννης Μαρής, Αντόνιο Μαντσίνι. Αντισυμβατικοί αστυνομικοί, αδικία και δωσιλογισμός σε λιτή αφήγηση και μεσογειακό νουάρ για το δικαίωμα στην αυτοδικία. ©istock

Επιλογή-παρουσίαση: Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ