«Η δύναμη της γεωγραφίας» του Τιμ Μάρσαλ: Όσα κρύβει και όσα φανερώνει ο χάρτης

Το βιβλίο αυτό αποτελεί τη συνέχεια ενός άλλου, που διαβάστηκε και συζητήθηκε πολύ τη χρονιά που πέρασε, το Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας. Κι όπως λέγαμε χαρακτηριστικά, «η ανάγνωσή του δεν μας άνοιξε απλώς ένα «παράθυρο στον κόσμο»,/ αλλά «πολλά». Ε, λοιπόν, ακόμη περισσότερα παράθυρα στον κόσμο μας ανοίγει τούτο το νεότερο βιβλίο με τίτλο Η δύναμη της γεωγραφίας. Συγγραφέας και των δύο, ο διορατικός και οξυδερκής Βρετανός δημοσιογράφος, Τιμ Μάρσαλ.

Όπως είναι φανερό από τον τίτλο των δύο βιβλίων, η λέξη κλειδί είναι η γεωγραφία. Όπως και στο πρώτο βιβλίο, έτσι κι εδώ, «οι εύφορες πεδιάδες ή τα απόκρημνα βουνά, τα ποτάμια ή τα φυσικά λιμάνια, δεν είναι απλώς στοιχεία του ανάγλυφου του χάρτη: Είναι όπλα ή αδυναμίες πάνω στα οποία παλιότερα στηρίχτηκαν αυτοκρατορίες και αργότερα τα σύγχρονα κράτη».

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στο Ιράν, στην Αυστραλία και στο Σαχέλ, και βέβαια, στην Ελλάδα και στην Τουρκία, εστιάζει τούτο το δεύτερο βιβλίο.

Όπως και το προηγούμενο βιβλίο, έτσι και τούτο, είναι χωρισμένο σε δέκα κεφάλαια κάθε ένα από τα οποία μελετά ένα κράτος ή μια περιοχή. Η Ρωσία, η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αρκτική ήταν οι βασικές περιοχές ανάλυσης στο «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας». Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στο Ιράν, στην Αυστραλία και στο Σαχέλ, και βέβαια, στην Ελλάδα και στην Τουρκία, εστιάζει τούτο το δεύτερο βιβλίο.

Και πράγματι: Στη Δύναμη της Γεωγραφίας, διαβάζουμε μέσα σε τριάντα τρεις σελίδες μια ευσύνοπτη και περιεκτική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, μαζί με μια σαφή και μετρημένη ανάλυση των γεωπολιτικών ζητημάτων που διακυβεύονται σήμερα, κυρίως στις σχέσεις μας με τον εξ ανατολών γείτονα και την περίπλοκη σκακιέρα της νοτιοανατολικής μεσογείου.

Γέφυρες πολλών χιλιομέτρων ενώνουν «νησιά» της Κίνας στον Ινδικό Ωκεανό, μέρος του γεωπολιτικού παιχνδιού στην περιοχή.

Αυστραλία, Κίνα, Ινδικός Ωκεανός

Ένα βιβλίο γεωπολιτικής ανάλυσης που θέλει να είναι συντονισμένο με τα τεκταινόμενα στον κόσμο μας σήμερα, δεν θα μπορούσε να αγνοήσει την Αυστραλία. Το πρόσφατο Σύμφωνο Ασφαλείας ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, στη Μεγάλη Βρετανία και την Αυστραλία τάραξε τα νερά και έστρεψε τη γεωπολιτική πυξίδα προς τον Ινδικό και τον Ειρηνικό ωκεανό – και βέβαια προς την Κίνα. Η οποία, παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις της, γίνεται όλο και πιο επιθετική, σε μια περιοχή απ’ όπου διέρχεται το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου. Έτσι, αν αναρωτιόσασταν τι μανία έχει πιάσει την Κίνα και σωρεύει εκατομμύρια τόνους μπετόν πάνω σε κοραλλιογενή νησάκια στη μέση του πουθενά, μετατρέποντάς τα σε δυνάμει στρατιωτικές βάσεις, ο Τιμ Μάρσαλ θα σας βοηθήσει να το κατανοήσετε καλύτερα.

Η Αυστραλία βρίσκεται φύσει και θέσει στο κέντρο του στρατηγικού μπρα-ντε-φερ που εξελίσσεται στη Νότια Σινική Θάλασσα. Είναι άλλωστε μέλος ενός επίζηλου και ολιγομελούς κλαμπ: του πιο αποτελεσματικού δικτύου συλλογής πληροφοριών στον πλανήτη, Τα Πέντε Μάτια, μαζί με τις Ηνωμένες Πολιτείας, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νέα Ζηλανδία και τον Καναδά.

Ελλάδα και Τουρκία

Θέλω να σταθώ λίγο περισσότερο στις περίπου εβδομήντα σελίδες που αφιερώνει ο Βρετανός δημοσιογράφος στην ανάλυση της γεωγραφίας, της ιστορίας και της γεωπολιτικής θέσης της Ελλάδας και της Τουρκίας. Όχι τόσο γιατί μας πληροφορεί για πλευρές του θέματος που δεν τις έχουμε υπόψη μας. Με τόση πολυλογία περί των ελληνοτουρκικών εδώ και δεκαετίες τα έχουμε πει και σκεφτεί σχεδόν όλα. Αυτό που γοητεύει περισσότερο είναι η «γωνία θέασης» του Τιμ Μάρσαλ, ο πραγματισμός του: ο τρόπος που κατανοεί την γεωπολιτική σαν μια σκακιέρα που πέρα από τα συναισθήματα και τις επιθυμίες, βασικός παίκτης είναι οι ανάγκες, τα ζωτικά συμφέροντα.

Αυτό που γοητεύει περισσότερο είναι η «γωνία θέασης» του Τιμ Μάρσαλ, ο πραγματισμός του: ο τρόπος που κατανοεί την γεωπολιτική σαν μια σκακιέρα που πέρα από τα συναισθήματα και τις επιθυμίες, βασικός παίκτης είναι οι ανάγκες, τα ζωτικά συμφέροντα.

Κι ο ασφαλέστερος τρόπος για να εννοήσει κανείς αντικειμενικά και χωρίς παρωπίδες αυτά τα ζωτικά συμφέροντα είναι να διαβάσει προσεκτικά τον χάρτη. Έννοιες παράξενες και τρομακτικές, όπως για παράδειγμα η περίφημη «Γαλάζια πατρίδα», στην οποία τόσο αρέσει στην τουρκική πλευρά να αναφέρεται, γίνονται περισσότερο κατανοητές.

Σαχέλ και… Διάστημα

Κατά τα λοιπά, αν δεν ξέρετε τι είναι το Σαχέλ, που εμφανίστηκε στο δημοσιογραφικό και πολιτικό λεξιλόγιο τις τελευταίες ημέρες, στα απόνερα της εξοπλιστικής και αμυντικής συμφωνίας μας με τη Γαλλία, ο Τιμ Μάρσαλ θα σας πάρει από το χεράκι και θα σας οδηγήσει σε μια ζώνη κρατών κάτω ακριβώς από τη μεγαλύτερη έρημο στον κόσμο, τη Σαχάρα, πάνω ακριβώς από τα πυκνότερα τροπικά δάση του κόσμου.
Είναι μια περιοχή στην οποία βασιλεύει ο τρόμος και η αταξία, όπου το φανατικό ισλάμ έχει απλώσει τα δίχτυα του, κι όπου η φίλη και σύμμαχος Γαλλία εξακολουθεί να έχει πολλά συμφέροντα.
Τέλος, όπως το Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας κλείνει με ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο για μία no mans land του πλανήτη μας, την Αρκτική, ετούτο το βιβλίο κλείνει με ένα νέο πεδίο περίπλοκων γεωπολιτικών ανταγωνισμών: Το διάστημα.

Ιράν, Ισπανία, Αιθιοπία και Σαουδική Αραβία

Όπως σημείωσα και νωρίτερα, ο Μάρσαλ αρδεύεται από τη συγκυρία και την επικαιρότητα, και νοιάζεται να τη φωτίσει. Σε αυτό το πνεύμα, στο βιβλίο του περιλαμβάνεται ένα εκτενές κεφάλαιο για το μυστήριο που ακούει στο όνομα Ιράν, καθώς κι ένα κεφάλαιο για την Ισπανία, κυρίως λόγω των σημαντικών θεμάτων που προέκυψαν από την τελευταία, αποτυχημένη απόπειρα απόσχισης της Καταλονίας. Δικό της κεφάλαιο έχει επίσης η κομβικότερη από πολλές απόψεις χώρα της μαύρης Αφρικής, η Αιθιοπία, όπως και η Σαουδική Αραβία.

Η Δύναμη της Γεωγραφίας, μαζί με το δίδυμό του, Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας, είναι δύο βιβλία που μπορούν να μας κάνουν σοφότερους, όχι όμως ξερόλες. Το βρετανικό φλέγμα και ο πραγματισμός του Τιμ Μάρσαλ εγγυούνται γι’ αυτό. Και τα δύο κυκλοφορούν σε προσεκτική μετάφραση του Σπυρίδωνα Κατσούλα, με την επιμέλεια και τη φροντίδα των εκδόσεων Διόπτρα.