tim marshall geografia

Πόσο συχνά, κλείνοντας ένα βιβλίο, έχεις την αίσθηση ότι η ανάγνωσή του σου άνοιξε, όχι ένα, αλλά πολλά παράθυρα στον κόσμο; Κι ότι σου έδωσε εργαλεία κατανόησης περίπλοκων ιστορικών και γεωπολιτικών ζητημάτων, που, τι περίεργο, σπάνια ακούς γι’ αυτά στις ειδήσεις. Λίγες σκέψεις, με αφορμή το βιβλίο του Tim Marshall «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» (μτφρ. Σπυρίδων Κατσούλας, εκδ. Διόπτρα)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ο Τιμ Μάρσαλ είναι δημοσιογράφος. Έχει καλύψει ως πολεμικός ανταποκριτής συγκρούσεις σε τριάντα χώρες, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, για κάμποσες δεκαετίες. Δεν είναι στρατιωτικός ή διπλωματικός αναλυτής του γραφείου, ούτε, όπως λέμε, διεθνολόγος. Γνωρίζει τα θέματα από την εμπειρία του στο πεδίο. Στο βιβλίο του συγκεντρώνει και συνδυάζει έναν τεράστιο όγκο δεδομένων, πάντα με κεντρικό άξονα τα αναλλοίωτα γεωγραφικά στοιχεία κάθε χώρας ή περιοχής.

Η γεωγραφία είναι μοίρα

Από τις πρώτες σελίδες γίνεται ξεκάθαρο ότι οι εύφορες πεδιάδες ή τα απόκρημνα βουνά, όπως και τα ποτάμια ή τα φυσικά λιμάνια, δεν είναι απλώς στοιχεία του ανάγλυφου του χάρτη. Όπως ακριβώς ο ορυκτός ή φυσικός πλούτος μιας χώρας, είναι όπλα ή αδυναμίες πάνω στα οποία στηρίχτηκαν αυτοκρατορίες, παλιότερα, και τα σύγχρονα κράτη στη συνέχεια. Από αυτήν την άποψη, η γεωγραφία είναι μοίρα.

Η Ρωσία, η αχανής αυτή χώρα με τις ανεξάντλητες πλουτοπαραγωγικές πηγές, φυσικό αέριο, πετρέλαιο, δεν διαθέτει ούτε ένα λιμάνι σε θερμά ύδατα, δηλαδή σε νερά που να μην παγώνουν για κάμποσους μήνες τον χρόνο.

Για παράδειγμα, τι ξέρουμε για τη Ρωσία; Ξέρουμε ότι είναι μια χώρα τεράστια σε έκταση, η μεγαλύτερη στον κόσμο, με διαφορά. Τόσο μεγάλη, ώστε από τη μια μεριά να συνορεύει με την ανατολική Ευρώπη και από την άλλη με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν είναι υπερβολή. Στον ανατολικό άκρο της Ρωσίας, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τα Ουράλια όρη, στον Βερίγγειο Πορθμό, από το ρωσικό έδαφος μπορεί κανείς να ατενίζει τις ακτές της Αλάσκας. Κι όμως, η Ρωσία, η αχανής αυτή χώρα με τις ανεξάντλητες πλουτοπαραγωγικές πηγές, φυσικό αέριο, πετρέλαιο, δεν διαθέτει ούτε ένα λιμάνι σε θερμά ύδατα, δηλαδή σε νερά που να μην παγώνουν για κάμποσους μήνες τον χρόνο.

Εκτός ίσως από ένα: Τη Σεβαστούπολη. Που όμως μέχρι πριν από λίγα χρόνια βρισκόταν σε μια άλλη χώρα, την Ουκρανία, και συγκεκριμένα στην επαρχίας της Κριμαίας. Από το 2014, η λεγόμενη Δημοκρατία της Κριμαίας έγινε, με τη βία, τμήμα της Ρωσίας.

Είπαμε, η γεωγραφία επιβάλει τη λογική της.

«Ο Θεός αγαπάει την Αμερική»

Ποια χώρα θα ηγείται στον πλανήτη τον εικοστό πρώτο αιώνα; Όλο και περισσότεροι αναλυτές ισχυρίζονται ότι αυτή θα είναι η Κίνα. Ο Μάρσαλ κάνει μια συνοπτική αλλά μεστή αναδρομή στην ιστορία και τα γεωγραφικά δεδομένα της μεγάλης αυτής χώρας με τους ενάμιση δισεκατομμύριο κατοίκους. Πεδιάδες, ποταμοί, πανύψηλες οροσειρές ως φυσικά σύνορα. Αλλά και η ανάγκη για εξασφάλιση εμπορικών δρόμων, λιμανιών, για απρόσκοπτη διέλευση και μεταφορά προϊόντων προς τη Δύση.

Τον Μάιο του 2015, η Κίνα διεξήγαγε ναυτικές ασκήσεις, από κοινού με τη Ρωσία, εδώ, στη γειτονιά μας, στη Μεσόγειο. Ασκήσεις με πραγματικά πυρά!

Ο συγγραφέας στέκεται ιδιαίτερα στη σταδιακή ανάδειξη της Κίνας σε παγκόσμια ναυτική δύναμη – εμπορική και στρατιωτική. Αναλύει με οξύνοια το περίπλοκο και επικίνδυνο παιγνίδι νεύρων που εξελίσσεται λίγο έξω από τις ακτές της, τόσο με τη γείτονα Ιαπωνία όσο και με το πανταχού παρών ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά όχι μονάχα εκεί. Τον Μάιο του 2015, η Κίνα διεξήγαγε ναυτικές ασκήσεις, από κοινού με τη Ρωσία, εδώ, στη γειτονιά μας, στη Μεσόγειο. Ασκήσεις με πραγματικά πυρά!

Όσοι όμως θεωρούν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αρχίσει να εξασθενούν, ότι τάχα είναι, όπως λένε, “μια αυτοκρατορία που παρακμάζει”, πλανώνται πλάνην οικτράν, μας λέει ο Τιμ Μάρσαλ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μια χώρα με μοναδική γεωγραφική θέση, με φυσικά λιμάνια και στους δυο μεγαλύτερους ωκεανούς, παραμένει η μεγαλύτερη ναυτική δύναμη στον κόσμο, η μεγαλύτερη εμπορική και οικονομική δύναμη.

Η παραμόρφωση της Αφρικής

Πολλοί δεν γνωρίζουμε ότι καθώς κοιτάζουμε τους συνηθισμένους επίπεδους χάρτες βρισκόμαστε μπροστά σε μια παραμορφωμένη εικόνα του πλανήτη μας. Δεν ξέρω γιατί αυτό είναι αναπόφευκτο, αλλά μπορείς να το διαπιστώσεις κοιτάζοντας έναν οποιοδήποτε χάρτη, ακόμη και στο google maps. Αποφάσισα να διαβάσω αυτό το βιβλίο έχοντας δίπλα μου μια υδρόγειο σφαίρα και κατάλαβα πως ο μεγαλύτερος αδικημένος αυτής της παραμόρφωσης, σαν από ειρωνεία, είναι η Αφρική.

Στο έδαφός της θα μπορούσε να χωρέσει η Γροιλανδία, μαζί και ολόκληρες οι Ηνωμένες Πολιτείες, μαζί και οι τρεις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες. Η Αφρική είναι τεράστια.

Συγκρίνοντας, για παράδειγμα, στον επίπεδο χάρτη την Αφρική με την Γροιλανδία, αποκτά κανείς την πεποίθηση ότι έχουν σχεδόν την ίδια έκταση. Κι όμως, η Αφρική είναι δεκατέσσερις φορές μεγαλύτερη! Στο έδαφός της θα μπορούσε να χωρέσει η Γροιλανδία, μαζί και ολόκληρες οι Ηνωμένες Πολιτείες, μαζί και οι τρεις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες. Η Αφρική είναι τεράστια. Είναι σχεδόν διπλάσια από την αχανή Ρωσία. Σε αυτήν την ψευδαίσθηση του χάρτη οφείλεται εν μέρει και το παραμορφωμένο μας βλέμμα γι’ αυτήν την ήπειρο, την πιο φτωχή του κόσμου. Γιατί άραγε; Μια πιο προσεκτική ματιά αποκαλύπτει πολλά.

Και κάτι δυσχερέστερο για την επικοινωνία και το εμπόριο: Έχει μεν μεγάλα ποτάμια, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν είναι πλωτά. Καταρράκτες διακόπτουν κάθε τόσο την ομαλή ροή τους.

Η Αφρική είναι από παντού αποκλεισμένη. Αριστερά, δεξιά, και νότια, έχει τα υδάτινα φράγματα δυο ωκεανών. Ενώ, βόρεια, τη χωρίζει από την Ευρώπη η μεγαλύτερη έρημος στον πλανήτη. Επίσης: παρά την ατελείωτη ακτογραμμή της, δεν διαθέτει καθόλου φυσικά λιμάνια. Και κάτι δυσχερέστερο για την επικοινωνία και το εμπόριο: Έχει μεν μεγάλα ποτάμια, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν είναι πλωτά. Καταρράκτες διακόπτουν κάθε τόσο την ομαλή ροή τους. Προσθέστε σε αυτά τις πολλές τροπικές ασθένειες, οφειλόμενες εν πολλοίς και στο κλίμα, μαζί και τα δεινά της αποικιοκρατίας, και σιγά σιγά θα έχετε την απάντηση που γυρεύετε.

Στους αντίποδες βρίσκεται η Ευρώπη. Εύφορες πεδιάδες, πλωτά ποτάμια, καλός ή προβλέψιμος καιρός. Ο Δούναβης, για παράδειγμα, πηγάζει από τον Μέλανα Δρυμό, στη Γερμανία, και ενώνει δέκα χώρες πριν καταλήξει στη Μαύρη Θάλασσα.

Tim Marshall aixmalotoiΟ πλανήτης σε δέκα κεφάλαια

Το βιβλίο χωρίζεται σε δέκα κεφάλαια. Υπάρχει εκτενής ανάλυση για τη Μέση Ανατολή, για τη Λατινική Αμερική, την Κορέα και την Ιαπωνία, την Ινδία και το Πακιστάν, αλλά και για την Αρκτική – το νέο hot spot γεωπολιτικών ανταγωνισμών καθώς οι πάγοι λιώνουν. Πάντα με το ίδιο δημιουργικό πνεύμα, που συνδυάζει την κοινή λογική με βαθιά γνώση της Ιστορίας και των γεωγραφικών και οικονομικών δεδομένων κάθε περιοχής. Στον ορίζοντα της ανάλυσης υπάρχει και η Ελλάδα μας, με το μικρό κομμάτι που της αναλογεί – κι αυτό όμως ιδιαίτερα ενδιαφέρον.

Το βιβλίο «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» του Τιμ Μάρσαλ, σε προσεκτική μετάφραση του Σπυρίδωνα Κατσούλα, είναι ένα καλά φροντισμένο και επιμελημένο βιβλίο. Στα πολλά του προτερήματα, που το καθιστούν δελεαστικό ανάγνωσμα, να προσθέσουμε και το εξής: Αν και κυκλοφόρησε το 2015, ο συγγραφέας του φροντίζει να το ανανεώνει διαρκώς. Έτσι, η αναθεωρημένη έκδοση που θα βρείτε αυτήν τη στιγμή στα βιβλιοπωλεία είναι η τέταρτη στη σειρά και περιλαμβάνει ακόμη και γεγονότα του 2020! Τέλος, υπάρχει και μια ξεχωριστή, όμορφα εικονογραφημένη έκδοση για παιδιά και νεαρούς αναγνώστες.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Extraterrestrial, του Άβι Λεμπ: μια πολύ τολμηρή υπόθεση

Extraterrestrial, του Άβι Λεμπ: μια πολύ τολμηρή υπόθεση

Τούτο το βιβλίο του αστροφυσικού Avi Loeb με τον προκλητικό τίτλο Extraterrestrial, και υπότιτλο «Η πρώτη ένδειξη νοήμονος εξωγήινης ζωής» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Utopia), κυκλοφόρησε τέλος Ιουλίου, κι έχει για την ώρα μάλλον περάσει απαρατήρητο. Κι όμως! Είναι ένα από τα πιο ε...

Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους: σκέψεις και αφηγήσεις για την τετράποδη σκιά μας

Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους: σκέψεις και αφηγήσεις για την τετράποδη σκιά μας

«Όπου κι αν είμαστε, η σκιά που καλπάζει πίσω μας είναι τετράποδη» μας λέει η Αμερικανίδα ψυχαναλύτρια, ποιήτρια και κανταδόρα Κλαρίσα Πίνκολα Εστές, καθώς εξιστορεί εμπειρίες που την έκαναν να δει αλλιώς το σώμα της και τη ζωή της.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Η λέσχη φόνων της Πέμπτης: ένα πανέξυπνο whodunit

Η λέσχη φόνων της Πέμπτης: ένα πανέξυπνο whodunit

Η συνταγή είναι παλιά και δοκιμασμένη, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι εύκολη. Μα αν σου πετύχει, όλοι θέλουν να διαβάσουν, τη μια στιγμή ή την άλλη, ένα αστείο και πνευματώδες whodunit αστυνομικό. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Η Λέσχη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ