«Το αντικείμενο της ψυχανάλυσης» (μελέτη) – Το αντικείμενο που διαφεύγει και ο αναλυτής που δημιουργεί

Το βιβλίο αυτό αποτελεί καταγραφή των πεπραγμένων μιας ημερίδας. Ακριβέστερα: καταγραφή των ομιλιών και των σχολιασμών των ομιλιών της ημερίδας αυτής. Ο τίτλος της, όπως και ο τίτλος του βιβλίου είναι Το αντικείμενο της ψυχανάλυσης.

Το αντικείμενο της ψυχανάλυσης ως διατύπωση ενέχει μια πληθώρα σημασιών και εννοιολογήσεων. Ο τίτλος δεν γίνεται παρά να εννοηθεί στον πληθυντικό, σημειώνει ήδη στην «Εισαγωγή» ο επιμελητής του βιβλίου Θανάσης Χατζόπουλος. Αυτό βέβαια προεξοφλεί ένα πολύμορφο και ιδιότυπα εκτεταμένο τοπίο, στο οποίο ο αναγνώστης καλείται να περιπλανηθεί και να ανακαλύψει οδοδείκτες και κατευθύνσεις. Προσωπικά, βρήκα ορισμένα νήματα που κατ’ εμέ συνδέουν τα 16 συνολικά κείμενα του – 5 κείμενα εισήγησης από τους Σωτήρη Μανωλόπουλο, François Levy, Angela Joyce, Laure Dethiville, Margaret Spelman, 8 σχολιασμού, από τους Θανάση Χατζόπουλο, Βίκυ Μαλισόβα, Στέφανο Πλεξουσάκη, Αντώνη Βαδόλα, Κωνστάνς Αθανασιάδου, Αγγελική Χρηστάκη, Ελίζα Νικολοπούλου, Νεφέλη Ταμπάκη, ένα πρόλογο από τη Βίκυ Μαλισόβα, μια εισαγωγή και έναν σύντομο επίλογο από τον Θανάση Χατζόπουλο.

Τα νήματα

Πρώτο νήμα: η απροσδιοριστία του αντικειμένου της ψυχανάλυσης. Ο Θανάσης Χατζόπουλος στην εισαγωγή αναφέρεται σε μια καταστατική, θα λέγαμε, αδυναμία προσδιορισμού που απορρέει από το ότι η ψυχανάλυση είναι η «επιστήμη» του ασυνειδήτου, δηλαδή ότι το ασυνείδητο εξ ορισμού διαφεύγει από το επίστασθαι. Στο άπειρο του ασυνειδήτου αναφέρεται και ο François Levy. Ο Σωτήρης Μανωλόπουλος ορίζει ως αντικείμενο της ψυχανάλυσης την απορία. Η Βίκυ Μαλισόβα αναφέρεται στο ανείπωτο, όπως και η Αγγελική Χρηστάκη. Η Angela Joyce ξεκινάει την εισήγησή της εξομολογούμενη πως αρχικά εξέλαβε το αντικείμενο της ψυχανάλυσης ως στόχο της ψυχανάλυσης, για να συμπεράνει στην πορεία πως οι δυο αυτές λέξεις δεν μπορούν εύκολα να διαχωριστούν. Ο Στέφανος Πλεξουσάκης αναφέρεται σε «αυτό που δεν υπήρξε».

Δεύτερο νήμα, η έννοια του χώρου. Ας μην ξεχνάμε πως για την ψυχανάλυση η ψυχή νοείται ως οντότητα που εκτείνεται στο χώρο. Αυτό απορρέει από τη φροϋδική σύλληψη του εγώ ως καταρχήν σωματικού εγώ, όπως μας υπενθυμίζει στο κείμενό της η Κωνστάνς Αθανασιάδου. Ο Σωτήρης Μανωλόπουλος διερευνά το πού λαμβάνει χώρα η δεκτική αναμονή του αναλυτή: συμβαίνει, λέει ο Μανωλόπουλος, στη θέση όπου τον τοποθετεί η νεύρωση ή η ψύχωση μεταβίβασης. Ο Θανάσης Χατζόπουλος αναφέρεται, σχολιάζοντας το παραπάνω, στη μεταβίβαση πρωτίστως ως τόπο συνάντησης. Ο Μανωλόπουλος μας υπενθυμίζει επίσης τον μετασχηματισμό της γεωγραφικής χωρικής διάταξης σε συμβολική μέσα στον ψυχισμό, κατά τις διατυπώσεις του Bion. Η Angela Joyce τοποθετεί χωρικά τον αναλυτή ταυτόχρονα μέσα και έξω από τη διαδικασία. Για τον χώρο όπου το αντικείμενο βρίσκεται και δημιουργείται με την ίδια κίνηση, τον χώρο της αυταπάτης, μιλάει η Laura Dethiville στο κείμενο της. H Ελίζα Νικολοπούλου, σχολιάζοντας, υπογραμμίζει πως οι διαδικασίες ανάδυσης του ψυχισμού θα κινηθούν πάντα στην ενδιάμεση περιοχή ανάμεσα στο αντικείμενο και το περιβάλλον. Στο χώρο όπου το ζευγάρι των ψυχαναλυτών Donald Winnicott και Marion Milner μοιραζόταν ψυχαναλυτικά αντικείμενα εστιάζει η Μargaret Spelman στο δικό της κείμενο. Πρόκειται για έναν χώρο τον οποίο, σχολιάζοντας, η Νεφέλη Ταμπάκη χαρακτηρίζει εύλογα μεταβατικό. Η Βίκυ Μαλισόβα, εξάλλου, στον πρόλογο υποστηρίζει ότι ένα από τα αντικείμενα της ψυχανάλυσης φαίνεται να είναι οι συναντήσεις, με τη χωρική διάσταση της σύλληψης αυτής να συνδέεται συνειρμικά με τον μεταβατικό χώρο – τη μείζονα σύλληψη του Winnicott.

Αν κρίσιμο στοιχείο του χώρου όπου θα αναζητηθεί το αντικείμενο της ψυχανάλυσης είναι ο δυνητικός, μεταβατικός του χαρακτήρας, θα μπορούσε αυτό να αποτελέσει μια επιπλέον εξήγηση για την πληθώρα των αντικειμένων; Θα αντιστοιχούσαν δηλαδή εκτός από το μη πεπερασμένο του ασυνειδήτου, της ψυχής, του εαυτού και στις δυνητικές/μεταφορικές εκδοχές τους, ένα προϊόν της ψυχαναλυτικής δημιουργικότητας; Για παράδειγμα, ο François Levy λέει πως το αντικείμενο της ψυχανάλυσης θα μπορούσε να είναι ο ανθρώπινος ψυχισμός, ωστόσο αυτή η έννοια βρίσκεται σε συνάφεια με εκείνη της ψυχής, μιας λέξης που στα γαλλικά σημαίνει και καθρέφτης. Σχολιάζοντας το κείμενο του François Levy, η Αγγελική Χρηστάκη καταλήγει στο ότι η εργασία του πολιτισμού έχει τη στόφα του αντικειμένου της ψυχανάλυσης. Η πολιτισμική εμπειρία είναι κατεξοχήν φαινόμενο του μεταβατικού χώρου.

Το ζήτημα της δημιουργικότητας

Αναφέρθηκα -και αρκετά από τα κείμενα του βιβλίου αναφέρονται- στη δημιουργικότητα. Ένα τρίτο νήμα. Δημιουργικότητα υπό ποιες συνθήκες; Η Laure Dethiville αποδίδει, πιστεύω, τις συνθήκες της μετάβασης από την απορία σε κάποια μορφοποίηση του ανείπωτου μέσα στην ψυχαναλυτική συνάντηση, χρησιμοποιώντας τη μεταφορά της αρκτικής συνάντησης μητέρας-βρέφους, όπου τονίζει το δημιουργικό στοιχείο στη δυάδα, με έμφαση στο βρέφος, την παντοδυναμία της δημιουργίας και εύρεσης του αντικειμένου σε μια κίνηση. Η Dethiville, κατ’ εμέ, συνδέει το αποτέλεσμα αυτής της κίνησης με την αίσθηση του βρέφους ότι η ζωή αξίζει να τη ζήσεις. Βέβαια, πρόκειται για μια εμπειρία που μοιράζεται η αξεδιάλυτη ακόμα δυάδα μητέρας-βρέφους.

Αυτή δεν θα μπορούσε να είναι και η εμπειρία του αναλυτή στην αναλυτική κατάσταση; Ο μετασχηματισμός της απορίας σε μορφή; Ο François Levy ανατρέχει στον Bion και στην απόλυτη αλήθεια, την ύστατη πραγματικότητα, στο Ο που συμβολίζει τόσο το μηδέν όσο και την απαρχή. Παραθέτει ένα χωρίο από ένα κείμενο του Grotstein (αναλυόμενου και μαθητή του Bion), που αφηγείται πώς έχει παίξει τον ρόλο του περιέχοντος για το Ο ασυνείδητο του ασθενούς, για στοιχεία β, άγριες σκέψεις και σκέψεις χωρίς σκεπτόμενο, δηλαδή σκέψεις που υπήρχαν μόνο ως δυνητικότητα – τις βρήκε και τις δημιούργησε ο αναλυτής με μια κίνηση. Ένα διαπεραστικό φως μέσα στη σκοτεινιά, θα έλεγε κανείς, παραφράζοντας ελαφρά τον τίτλο του κειμένου του François Levy («Το διαπεραστικό χαρακτηριστικό της σκοτεινιάς»). Το εικαστικό του Χρήστου Μποκόρου στο εξώφυλλο του βιβλίου φαίνεται να δείχνει κάτι σα φέγγος ή λάμψη στο βάθος ενός σκοτεινού ορίζοντα.

Σχολιάζοντας το κείμενο της Angela Joyce, ο Στέφανος Πλεξουσάκης ανιχνεύει αναλογίες ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον αναλυτή, για να καταλήξει σε μια σημαντική κατ’ εμέ διαπίστωση για τη δημιουργικότητα: η δημιουργικότητα, λέει, έχει ως πρωταρχικό σκοπό τη δημιουργία αυτού που δεν υπήρξε ποτέ.

Το ζήτημα της δημιουργικότητας του ψυχαναλυτή φαίνεται να συνδέεται άμεσα με τη δεκτικότητά του, που αποτελεί τη βάση της περιέχουσας διεργασίας. Η Angela Joyce μας θυμίζει την ποιητική μεταφορά με την οποία αποδίδει αυτή την κατάσταση η Marion Milner: ο αναλυτής μέσα στη συνεδρία λειτουργεί σαν ένα εύπλαστο μέσο. Η απορία, για την οποία μιλάει ο Σωτήρης Μανωλόπουλος, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως στάση δεκτικότητας στη βρεφική απορία. Σχολιάζοντας το κείμενο της Angela Joyce, ο Αντώνης Βαδόλας γράφει πως η δημιουργική παρουσία του αναλυτή βασίζεται σε μια σχεσιακή γνώση του αναλυόμενου, ομόλογη με εκείνη της μητέρας που μπορεί να αναγνωρίσει τις ανάγκες του παιδιού της και να του προσφέρει ένα αρκετά καλό κράτημα – μια αρκετά εύπλαστη αγκαλιά, μπορεί να έλεγε η Marion Milner.

H Marion Milner ήταν ψυχαναλύτρια και καλλιτέχνιδα. Θεωρούσε ως προϋπόθεση της δημιουργικής δραστηριότητας μια κατάσταση ρευστότητας των ορίων ανάμεσα στον εαυτό και τον εξωτερικό κόσμο, δηλαδή την είσοδο στην περιοχή της αυταπάτης. Θεωρούσε επίσης πως ανάμεσα στον καλλιτέχνη και στο υλικό του ή το εκφραστικό του μέσο επιτυγχάνεται μια αμοιβαιότητα ρυθμών που έχει αναλογίες με τον συντονισμό μητέρας-βρέφους στην αρχική δυάδα. Σχολιάζοντας το κείμενο της Angela Joyce, ο Στέφανος Πλεξουσάκης ανιχνεύει αναλογίες ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον αναλυτή, για να καταλήξει σε μια σημαντική κατ’ εμέ διαπίστωση για τη δημιουργικότητα: η δημιουργικότητα, λέει, έχει ως πρωταρχικό σκοπό τη δημιουργία αυτού που δεν υπήρξε ποτέ. Ασφαλώς, εδώ το μυαλό πηγαίνει στην παντοδυναμική αρκτική βρεφική αυταπάτη της δημιουργίας και εύρεσης του αντικειμένου σε μια κίνηση.

Δημιουργικές δυάδες

Στο δικό της κείμενό, η Margaret Spelman αποδίδει μια ιδιαίτερη πλευρά της δημιουργικότητας στο πλαίσιο της δυάδας. Αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η Μarion Μilner και ο Donald Winnicott μοιράζονταν ψυχαναλυτικά αντικείμενα, σε σημείο να μην ξεχωρίζουν σε ποιον από τους δυο ανήκε κάποια ιδέα που προέκυπτε από τον διάλογό τους. Η Margaret Spelman συσχετίζει αυτό το είδος μοιράσματος με το ότι αυτό το ζευγάρι συναδέλφων και φίλων μοιραζόταν έναν τρόπο σκέψης που έδινε μεγάλη σημασία στο τι συμβαίνει στην αρχική δυάδα. Ισχύει αυτό το πρότυπο μοιρασμένης δημιουργικότητας στην τέχνη; Ας θυμηθούμε τη δυάδα Λένον-Μακάρτνι, τα περισσότερα μεγάλα τραγούδια τους τα έγραψαν κυριολεκτικά από κοινού, αφού σε κάποιες αφηγήσεις τους και για κάποια κομμάτια φαίνεται να μη θυμούνται ακριβώς ποιος συνεισέφερε τι. Ο Λένον και ο Μακάρτνι μοιράζονταν και ένα τραύμα αναγόμενο στην εποχή της αρχικής δυάδας: είχαν και οι δυο χάσει τις μητέρες τους πολύ νωρίς. Σε μια άλλη, δημιουργική δυάδα, από τις απαρχές της ψυχανάλυσης αναφέρεται η Νεφέλη Ταμπάκη στο κείμενό της που προανέφερα. Η δυάδα είναι ο Φρόυντ και ο Φλις.

Πιστεύω πως η συλλογική δημιουργική δραστηριότητα της συνάντησης που δημιούργησε αυτό το βιβλίο έδειξε πολλές δυνητικές διαδρομές: από την απροσδιοριστία του αντικειμένου στην πληθώρα των αντικειμένων, από την απορία στη μορφή, από το αχανές της φύσης στην εργασία του πολιτισμού.

Στον επίλογο, ο Θανάσης Χατζόπουλος συνοψίζει τις διαδρομές του βιβλίου με μια χωρική μεταφορά – πώς αλλιώς; Σαν το χάρτη μιας λίμνης εν μέρει αποξηραμένης και καλλιεργημένης, ενώ παραμένει ο πυρήνας ενός υδροβιότοπου με αχαρτογράφητες, αιώνια κρυφές πηγές νερού, σαν την ανεξιχνίαστη πηγή της ζωής και τον απροσπέλαστο ομφαλό του ονείρου.

Πιστεύω πως η συλλογική δημιουργική δραστηριότητα της συνάντησης που δημιούργησε αυτό το βιβλίο έδειξε πολλές δυνητικές διαδρομές: από την απροσδιοριστία του αντικειμένου στην πληθώρα των αντικειμένων, από την απορία στη μορφή, από το αχανές της φύσης στην εργασία του πολιτισμού. Επίσης, ανέδειξε το ίδιο το σώμα της αξεδιάλυτης ενότητας κλινικής και θεωρίας που απαρτίζει την ψυχανάλυση ως αντικείμενο των ψυχαναλυτών, ένα αντικείμενο δεκτικό, ένα εύπλαστο μέσο.

*O ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ είναι Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής, Διδάσκων Αναλυτής της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχανάλυσης και Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας (ΕΕΨΨ/IFPS) και σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού International Forum of Psychoanalysis.