Για το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ (Tim Marshall) «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας« (μτφρ. Σπυρίδων Κατσούλας, εκδ. Διόπτρα). ©istock
Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης
Το Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας του Τιμ Μάρσαλ, δημοσιογράφου και διπλωματικού συντάκτη του Sky News, μαζί με το Υψώνοντας τείχη και το Για μια σημαία, αποτελούν μια τριλογία για τη γεωπολιτική και τη διπλωματία. Στα ελληνικά όλα έχουν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Διόπτρα και σε πολύ καλές μεταφράσεις του Σπυρίδωνα Κατσούλα. Οι αναγνώστριες και αναγνώστες αυτής εδώ της έκδοσης, γραμμένης δέκα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση, διαβάζουν για όσες γεωπολιτικές αλλαγές συνέβησαν τα χρόνια που μεσολάβησαν, αλλά ταυτοχρόνως εξετάζουν και τις «προβλέψεις» που το 2015 είχε κάνει ο συγγραφέας.
Μέσα από τα δέκα κεφάλαια του βιβλίου ο Μάρσαλ μάς παραδίδει το καλειδοσκόπιο των γεωπολιτικών εξελίξεων των τελευταίων ετών. Η γεωπολιτική και η γεωγραφία, κατά τον συγγραφέα, αποτελούν τον καθοριστικό παράγοντα της κίνησης της παγκόσμιας ιστορίας των εθνών. Χωρίς ψήγμα εθνικισμού πάνω του, ο συγγραφέας μάς δείχνει γιατί κατ’ αυτόν η γεωγραφία είναι η μείζονα αιτία της ανόδου κάποιων εθνών και των δυσκολιών κάποιων άλλων. Προσωπικά, είμαι καχύποπτος έναντι κάθε θεωρίας που εξηγεί τον κόσμο με βάση ένα παράγοντα, είτε αυτός είναι η γεωγραφία, είτε η οικονομία, είτε η πολιτική, είτε η θρησκεία, είτε οι ιδέες. Ο Μάρσαλ όντως υπερτονίζει το ρόλο της γεωγραφίας, το κάνει όμως στηριγμένος σε μια γκάμα ολοκληρωμένων στοιχείων και αποδείξεων. Η ανάλυσή του της δυναμικής, της πολιτικής και της κίνησης της ιστορίας των εθνών, ακολουθείται από μια πυκνή εξιστόρηση της πορείας τους, των αλλαγών τους, των περιπετειών τους. Έτσι, μέσα σε δέκα κεφάλαια για δέκα γεωγραφικές περιοχές, παρακολουθεί όλες τις μεγάλες γεωπολιτικές περιπέτειες όλου του κόσμου.
Το όραμα του Πούτιν για τη Νοβορωσίγια και ο πόλεμος στην Ουκρανία
Αυτός ο πόλεμος είναι η αφορμή για να εξετάσει την ιστορία των δυο χωρών, κυρίως του Ρώσου εισβολέα, αλλά και του Ουκρανού αμυνόμενου και όλων των χωρών που αποτελούσαν τη μεγάλη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση. Με την ευκαιρία, εξετάζει και τις γεωπολιτικές εξελίξεις στις χώρες με τις οποίες γειτνιάζει η Ρωσία. Φυσικά, στο καλειδοσκόπιό του φαίνεται και ο ανταγωνισμός αυτής της αχανούς χώρας με τις κατά καιρούς Μεγάλες Δυνάμεις. Σήμερα, περιγράφονται οι σχέσεις της με τις ΗΠΑ και η επίφοβη συμμαχία της χώρας με την Κίνα.
Η γεωγραφία της ρωσικής Άπω Ανατολής είναι αυτή που προστατεύει τη Ρωσία, ενώ στα δυτικά της, η Πολωνία εκλαμβάνεται ως ένας διάδρομος που θα μπορούσε πάντα να διευκολύνει την εισβολή των εχθρών της. Γι’ αυτό και πάντα αυτή κοιτούσε να έχει υπό την κυριαρχία της την Πολωνία, αν όχι ολόκληρη, τουλάχιστον το ανατολικό της τμήμα. Εξαιτίας αυτής τη γεωγραφικής θέσης, οι Ρώσοι πολεμούν εντός ή πέριξ της βόρειο-ευρωπαϊκής πεδιάδας κατά μέσο όρο μια φορά κάθε τριάντα τρία χρόνια.
Για τον Πούτιν, η Μόσχα είναι η Τρίτη Ρώμη, μετά την πτώση της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης.
Ο συγγραφέας δεν διστάζει όμως να υποστηρίξει πως «η Ρωσία σίγουρα δεν είναι ασιατική δύναμη…» (σ. 55). Πάντως, τονίζει, το μεγάλο πρόβλημα της χώρας και το μεγάλο όνειρό της ήταν η πρόσβασή της στις θερμές θάλασσες. Εσχάτως και ο έλεγχος της Αρκτικής, όπως βλέπουμε στο τέλος του βιβλίου. Ο μεγαλοϊδεατισμός της χώρας εκφράστηκε με τον πιο ανάγλυφο τρόπο στην ομιλία του Πούτιν το 2014, όταν αναφέρθηκε στο όραμα της Νοβορωσίγιας (Novorossiya), της Μεγάλης Ρωσίας, όπου φυσικά σ’ αυτήν συμπεριλάμβανε και την Ουκρανία και τους Ουκρανούς ως μη ξεχωριστό έθνος από τους Ρώσους. Για τον Πούτιν, η Μόσχα είναι η Τρίτη Ρώμη, μετά την πτώση της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης.
Φυσικά, ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν εξηγείται μόνο με βάση αυτά τα ιδεολογήματα, ούτε με τις επικλήσεις για την «απελευθέρωση» των ρωσόφωνων σ’ αυτήν. Μεγαλύτερη σημασία έχουν οι σπάνιες γαίες, το σιτάρι και το καλαμπόκι της και η πρόσβασή της στα θερμά ύδατα. Παρεμπιπτόντως, και στον Τραμπ αρέσουν οι ουκρανικές σπάνιες γαίες. Αυτό που κρατώ εδώ όμως δεν είναι μόνο οι γεωπολιτικές κρίσεις του Μάρσαλ για τη Ρωσία, αλλά κάτι που αφορά το σημερινό ψυχροπολεμικό κλίμα στη Δυτική Ευρώπη. Καλό είναι να το λάβουμε υπόψη μας. Γράφει, λοιπόν, πως ο κίνδυνος από τη Ρωσία έχει μεγαλοποιηθεί.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν γνωρίζει, μετά και το μάθημα που έλαβε από τον πρώτο χρόνο μάλιστα της εισβολής του στην Ουκρανία, πως μια εισβολή στις Βαλτικές χώρες για παράδειγμα, θα ήταν καταστροφική γι’ αυτόν και τη Ρωσία του. Αφού μείνει στα λάθη της Ρωσίας όσον αφορά στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας, ο Μάρσαλ επιμένει πως ο Πούτιν, μάλλον, έχει πάρει το μάθημά του πλέον. Αυτό δεν αποκλείει να συνεχίσει να χρησιμοποιεί τις εκεί ρωσόφωνες μειονότητες για να δημιουργεί προβλήματα στο ΝΑΤΟ. Εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως θεωρεί τις ΗΠΑ «εξωτερική απειλή για τη Ρωσία». Βεβαίως, εδώ δεν πρέπει να παραβλέψουμε την εξ ανάγκης «συμμαχία» του με την Κίνα. Πολλοί πάντως θα συμφωνήσουν με την κατακλείδα του κεφαλαίου για τη Ρωσία: «Αφήνοντας κατά μέρος τις συνοριακές γραμμές των εθνών-κρατών, ο χάρτης που είχε μπροστά του ο Ιβάν ο Τρομερός είναι ο ίδιος με αυτόν που αντιμετωπίζει σήμερα ο Βλαντίμιρ Πούτιν» (σ. 89).
Η «απειλή» και η απειλή της Κίνας
Αυτή η πολυπληθής χώρα (δεύτερη μετά την Ινδία) αποτελεί την ανερχόμενη δύναμη και τη μεγάλη απειλή για τα συμφέροντα της Δύσης, όπως τα γνωρίζαμε έως σήμερα. Η Κίνα είναι τόσο δυνατή που αποτελεί «απειλή» σε εισαγωγικά, αλλά και απειλή χωρίς εισαγωγικά για τη Δύση. Το Πεκίνο, στρατιωτικά, ακόμη, δεν αποτελεί μεγάλη απειλή. Δεν έχει ακόμη μεγάλη ναυτική δύναμη και το πυρηνικό της οπλοστάσιο εξακολουθεί να επισκιάζεται από αυτό της Ρωσίας και αυτό των ΗΠΑ. Όμως, όπως είχε πει ο πρόεδρος Ρούζβελτ, στη διεθνή πολιτική πρέπει «να μιλάς πολύ και να κρατάς μακρύ ραβδί». Η Κίνα και μιλά πολύ και κρατά μακρύ ραβδί. Αυτό είναι η οικονομική της επέκταση.
Αφού ο συγγραφέας διατρέξει την ιστορία της χώρας και τις αντιθέσεις μεταξύ των διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών της, τονίζει πως η σημερινή ηγεσία της Κίνας έχει επιλέξει την ενίσχυση των παράκτιων περιοχών της. Αυτό συμβαίνει γιατί η απόφαση του Σι Τζιπίνγκ είναι το άνοιγμα της Κίνας στον κόσμο. Και όποτε η Κίνα ανοίγεται, τα ανατολικά παράλια ευημερούν και οι περίκλειστες δυτικές περιοχές της παραμελούνται. Με τη Ρωσία, η Κίνα έχει επιλέξει μαζικές οικονομικές συμφωνίες που την ευνοούν, αλλά αποτελούν ανάσα και για τη Ρωσία. Η γεωγραφία πονοκεφαλιάζει την Κίνα στις σχέσεις της με τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας, όπως το Λάος, η Μιανμάρ και, κυρίως, το Βιετνάμ. Το ίδιο τη «βασανίζει» και το πρόβλημα της Ταϊβάν, αλλά αυτό πονοκεφαλιάζει και τη Δύση και κυρίως τις ΗΠΑ. Με την Ιαπωνία, οι σχέσεις επιβαρύνονται από το παρελθόν τους και με την Ινδία από τον οικονομικό ανταγωνισμό τους, αλλά και από το ζήτημα του Θιβέτ.
• Διαβάστε επίσης: «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας», του Τιμ Μάρσαλ: Μια εισαγωγή στην γεωπολιτική σκέψη
Η Κίνα έχει μεγάλο πρόβλημα και με τις μειονότητές της, αλλά και με τα θαλάσσια σύνορά της. Η Κίνα δημιουργεί τετελεσμένα που αφορούν την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα και την κυριότητα διακοσίων και πλέον νησίδων στην Κίτρινη και στη Βόρεια και Νότια Σινική Θάλασσα. Ενδεικτικό εδώ είναι και το περίφημο «δίλημμα της Μαλάκα». Πρόκειται για έναν μακρόστενο θαλάσσιο δρόμο που σχηματίζεται ανάμεσα στη χερσόνησο της Μαλαισίας και το μεγάλο νησί Σουμάτρα της Ινδονησίας που σε περίπτωση διεθνούς κρίσης ή πολέμου θα σταματήσει τη ροή εισαγωγών πετρελαίου και το γενικότερο εμπόριο της Κίνας.
Η Κίνα δεν είναι πλέον ανερχόμενη οικονομική δύναμη, αλλά υπαρκτή οικονομική δύναμη. Κανείς δεν μπορεί να την αγνοήσει σ’ αυτό τον τομέα. Αυτό όμως που δεν αλλάζει, είναι η σθεναρή αντίσταση του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας στα ατομικά και ανθρώπινα δικαιώματα. Η γραμμή είναι: «Εμείς θα βελτιώνουμε τα πράγματα για εσάς – εσείς θα ακολουθείτε τις διαταγές μας». Και όλα δείχνουν πως αυτό δύσκολα θα αλλάξει. Πάντως, μέχρι σήμερα το συμβόλαιο λαού και κόμματος εξακολουθεί να ισχύει. Δεν είναι όμως όλα ρόδινα με την οικονομία της. Το 2023 σημειώθηκε πτώση κατά 8% στις άμεσες ξένες επενδύσεις, η νομοθεσία είναι ασαφής και επίφοβη για τις ξένες επενδύσεις, ενώ πλέον και οι άλλες χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας προσφέρουν μεγάλες επενδυτικές ευκαιρίες. Ούτως ή άλλως, από τις εξελίξεις στην Κίνα θα εξαρτηθούν και πολλά πράγματα για τις εξελίξεις στη Δύση.
Πόσο απειλείται η ηγεμονία των ΗΠΑ;
Ο Μάρσαλ γράφει πως αν ψάχναμε να αγοράσουμε μια χώρα, ο μεσίτης θα μας πρότεινε τις ΗΠΑ. Εκθειάζει εδώ τα γεωγραφικά πλεονεκτήματα της χώρας που εξηγούν, κατ’ αυτόν, και την οικονομική ισχύ της. Η γεωγραφία της χώρας έθελξε τους χιλιάδες εποίκους από την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Αλλά, να με συγχωρήσει ο συγγραφέας, δεν ήταν μόνο η γεωγραφία, ήταν και η δουλεία (Sven Beckert, Η αυτοκρατορία του βαμβακιού. Μια παγκόσμια ιστορία, μτφρ. Πελαγία Μαρκέτου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2022). Ήταν ο πολεμικός καπιταλισμός. Ένας καπιταλισμός που δεν άνθησε στο εργοστάσιο, αλλά στα χωράφια και ο οποίος δεν χαρακτηριζόταν από την εκμηχάνιση, αλλά από την εντατική εκμετάλλευση της γης και της εργασίας.
Ο συγγραφέας εξετάζει διάφορα σενάρια, πολλά εκ των οποίων είναι και πολεμικά μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Αλλά, προς το παρόν -και ευτυχώς-, το ενδιαφέρον και των δυο χωρών εστιάζει στην οικονομία και τη γεωπολιτική ισχύ.
Βεβαίως, είναι αλήθεια πως το μακρύ ραβδί του Ρούζβελτ για τις ΗΠΑ ήταν η πρόσβασή τους σε δυο Ωκεανούς και τα εκτεταμένα παράλιά τους που απαιτούσαν ένα πανίσχυρο ναυτικό. Το οποίο και έγινε. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο δημιουργήθηκαν δυο χάρτες: «ο γνώριμος που απλωνόταν διαγωνίως από το Σιάτλ στην ακτή του Ειρηνικού έως την άκρη της Φλόριντα στη Θάλασσα των Σαργασσών, και ο άλλος που απεικόνιζε το γεωπολιτικό αποτύπωμά της Αμερικής στον Κόσμο» (σ. 158). Μια υπερδύναμη είχε δημιουργηθεί. Μέχρι το 1991 ο μεγάλος ανταγωνιστής της ήταν η Ρωσία. Σήμερα είναι η Κίνα. Οικονομικά, η τελευταία έχει φτάσει την Αμερική, αλλά στρατιωτικά και στρατηγικά παραμένει πίσω. Εδώ θα παιχθεί το παιγνίδι στο εξής. Γι’ αυτό και οι ΗΠΑ επενδύουν όλο και περισσότερο χρόνο και χρήμα στη Νοτιοανατολική Ασία και στην Ωκεανία. Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει νικητής. Ο συγγραφέας εξετάζει διάφορα σενάρια, πολλά εκ των οποίων είναι και πολεμικά μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Αλλά, προς το παρόν -και ευτυχώς-, το ενδιαφέρον και των δυο χωρών εστιάζει στην οικονομία και τη γεωπολιτική ισχύ. Ο δρόμος όμως είναι μακρύς και στρωμένος με αγκάθια. Όσον αφορά τη γειτονιά τους (Κούβα, λατινικές χώρες), οι ΗΠΑ εξακολουθούν να στηρίζονται στην στρατιωτική τους υπεροπλία και επεμβάσεις – άμεσες και έμμεσες. Πάντως, κάνουν λάθος όσοι υποστηρίζουν πως οι ΗΠΑ, λόγω Τραμπ, θα στραφούν στον απομονωτισμό.
- Διαβάστε επίσης: «Η αυτοκρατορία του βαμβακιού» του Σβεν Μπέκερτ – Μια παγκόσμια ιστορία, μια σημαντική έκδοση
Πόσο αδύναμη είναι η Δυτική Ευρώπη;
Η γεωγραφία της Ευρώπης είναι αλλού ευλογία και αλλού κατάρα γι’ αυτήν. Ο Μάρσαλ θεωρεί πως τα πολλά βουνά, ποτάμια και οι κοιλάδες που διασχίζουν και χωρίζουν την Ήπειρο, εξηγούν και την πολλαπλότητα των εθνών της. Η ιστορία όμως είναι κάτι πιο πολύπλοκο από τη γεωγραφία. Θεωρώ πως την πολλαπλότητα των εθνών-κρατών της Ευρώπης την εξηγεί η ιστορία τους και όχι η γεωγραφία τους. Βεβαίως, αξίζει να εστιάσουμε στην εκ μέρους του επιβεβαίωση των διαφορών μεταξύ Βορρά και Νότου. Διαφορές που όμως και πάλι εντοπίζει στη γεωγραφική τους εξάπλωση και όχι στην ιστορία.
Για την Ελλάδα, για παράδειγμα, εντοπίζει τις δοκιμασίες της στην τοπογραφία της. Δεν νομίζω πως αυτό είναι το δυνατό σημείο της ανάλυσής του. Το δυνατό του είναι όταν υποστηρίζει την εμβάθυνση της ενοποίησης της ηπείρου και όχι την επιστροφή στα έθνη-κράτη. Αν και για να είμαι ειλικρινής, σε κάποια σημεία τονίζει και τον ρόλο της Ιστορίας. «Η Ιστορία και οι γεωγραφικοί ανασχηματισμοί στοιχειώνουν ακόμη την Ευρώπη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Πολωνία…» (σ. 199). Και, προβληματίζεται, σε περίπτωση που οι Πολωνοί και οι λαοί της Βαλτικής δεχθούν επίθεση από τη Ρωσία, ποιον θα καλέσουν; Το ΝΑΤΟ ή τις Βρυξέλλες; Πολύ φοβάμαι πως, με τον Τραμπ στην εξουσία των ΗΠΑ και τις αδυναμίες της Ένωσης, δεν υπάρχει κανένας να καλέσουν. Αδυναμίες που όμως δεν καλύπτονται με τη στρατιωτικοποίησή της, αλλά με την εμβάθυνση της ενότητάς της. Σήμερα, όμως, οι δυτικοευρωπαίοι ηγέτες, αντί να ενισχύουν τη διπλωματία, την οικονομία και την ενότητα των χωρών τους, ακολουθούν τον καταστροφικό δρόμο των εξοπλισμών. Τον δρόμο που έχουν δείξει νωρίτερα δυο «συμμαχικές» χώρες, η Ελλάδα και η Τουρκία.
Η κρίση του 2008, η κρίση του ευρώ, προκάλεσε μεγάλες ρωγμές, τις οποίες κάπως η Ένωση προσπάθησε να επουλώσει, ιδίως μετά τον κόβιντ. Έχουν όμως ακόμη να γίνουν πολλά. Δυστυχώς, το μεταναστευτικό χωρίζει αντί να ενώνει τους Ευρωπαίους και απειλεί τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ανερχόμενη Αφρική και η πολύπαθη Μέση Ανατολή
Η αφρικανική ήπειρος είναι η μεγάλη αδικημένη της γεωγραφίας. Οι πανέμορφες παραλίες, τα βουνά, τα ποτάμια, οι λίμνες της, αλλά και το υπέδαφός της υπόσχονται πλούτο, αλλά τα ανυπέρβλητα μεταξύ τους φυσικά εμπόδια εμποδίζουν την ενότητα. Η Αφρική, πάντως, με το δουλεμπόριο και την αποικιοκρατία αποτέλεσε πηγή πλούτου για τον δυτικό κόσμο. Καιρός να αλλάξει αυτό. Ο τεχνητός, όμως, διαχωρισμός των κρατών της, πράγμα που ισχύει και για τις χώρες της Μέσης Ανατολής, εμποδίζει την ανάπτυξή τους, την οποία βεβαίως εμποδίζουν και τα στρατιωτικά πραξικοπήματα, οι εμφύλιοι, οι διαφυλετικές συγκρούσεις. Στην ήπειρο, μετά την ανεξαρτησία των περισσότερων χωρών, έχει επικρατήσει ένας ιδιότυπος «παγκόσμιος πόλεμος της Αφρικής». Στα βόρεια και στο Σαχέλ, οι χώρες αντιμετωπίζουν μεγάλα προβλήματα και κυρίως αυτό της μεγάλης φτώχειας. Στα νότια του Σαχέλ διακρίνεται μεγαλύτερη ποικιλομορφία, χωρίς όμως να εξαφανίζονται όλα τα προβλήματα. Μεταξύ των προβλημάτων σ’ όλη την ήπειρο είναι και η αδυναμία να αντιμετωπιστούν οι πολλές αρρώστιες, όπως είναι η ελονοσία και ο κίτρινος πυρετός, τις οποίες προκαλούν οι υψηλές θερμοκρασίες. Την ίδια στιγμή, η Κίνα, με το σχέδιο «Μια ζώνη, ένας δρόμος», επιδιώκει να εδραιώσει την ηγεμονία της στην αφρικανική ήπειρο.
Ο Μάρσαλ υποστηρίζει την, εκ πρώτης όψεως περίεργη, άποψη πως οι Άραβες δεν επιθυμούν μια ελεύθερη Παλαιστίνη. Πολλά γεγονότα όμως τείνουν να τον επιβεβαιώνουν εν μέρει.
Πάντως, η καλύτερη περιοχή για να αναδειχθεί αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει «αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» είναι η Μέση Ανατολή. Δυο λαοί και δυο μεγάλες θρησκείες συγκρούονται εδώ και 70 χρόνια για τα ίδια εδάφη. Ο συγγραφέας δεν διστάζει να τονίσει πως η τεχνητή δημιουργία των αραβικών χωρών -η Συμφωνία Σάικς-Πικό το 1916- αποτελεί την αρχή του τέλους για την αραβική ενότητα, αλλά και για τις σχέσεις των Αράβων με το Ισραήλ. Ο Μάρσαλ υποστηρίζει την, εκ πρώτης όψεως περίεργη, άποψη πως οι Άραβες δεν επιθυμούν μια ελεύθερη Παλαιστίνη. Πολλά γεγονότα όμως τείνουν να τον επιβεβαιώνουν εν μέρει.
Κατά τον συγγραφέα, η γεωγραφία και η ιστορία έχουν καλλιεργήσει στη Μέση Ανατολή το μίσος για τον άλλο. Δεν είναι αισιόδοξος για το μέλλον σ’ αυτό το κομμάτι γης. Είναι δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με την παρακάτω διατύπωση του. «Οι καθιερωμένες εκφράσεις μίσους για τους άλλους είναι μια τόσο συνηθισμένη πρακτική στον αραβικό κόσμο, ώστε σπανίως σχολιάζεται από κάποιον άλλο πέρα από την τοπική -συχνά αναθρεμμένη στη Δύση- φιλελεύθερη μειονότητα» (σ. 351). Η Αραβική Άνοιξη διέψευσε τις όποιες ελπίδες για φιλελευθεροποίηση αυτού του κόσμου. Αυτή ήταν ένα ευφημισμός. Δεν νομίζω όμως πως φταίνε μόνο οι Άραβες γι’ αυτό.
Ο υπόλοιπος κόσμος (Ινδία-Πακιστάν, Κορέα-Ιαπωνία, Λατινική Αμερική, Αρκτική)
Τέλος ο συγγραφέας εξετάζει με το ίδιο πνεύμα τις αντιθέσεις Ινδίας και Πακιστάν. Δυο προαιώνιοι αντίπαλοι που ξεκίνησαν σ’ ένα κράτος και οι θρησκείες τους τούς χώρισαν. Σήμερα, το Πακιστάν κινείται μεταξύ Δύσης και Ισλάμ. Κυρίως, όμως, το πρόβλημα του είναι η γειτνίασή του με την απειλητική Κίνα. Η πολυπολιτισμική Ινδία κινδυνεύει να χάσει αυτή της την πολυπολιτισμικότητα, αν και η οικονομική της άνοδος τη σώζει από τα χειρότερα.
Η Κορέα και η Ιαπωνία είναι σήμερα δυο μεγάλες τεχνολογικά δυνάμεις, ιδίως η Ιαπωνία. Αλλά η Κορέα είναι ακόμη διχασμένη και δεν υπάρχει φως στο τούνελ και η Ιαπωνία φοβάται πως θα απωλέσει τα πλεονεκτήματα που είχε στην περιοχή λόγω της ανόδου της Κίνας. Η Λατινική Αμερική ζει ακόμα στη σκιά της Βόρειας Αμερικής, αν και έχουν γίνει μεγάλα βήματα προς την αποδέσμευσή της από την αμερικανική εξάρτηση. Πάντως στην Ινδία και το Πακιστάν, στην Κορέα και την Ιαπωνία, όσο και στη Λατινική Αμερική, η εθνική υπερηφάνεια υπερισχύει των διπλωματικών χειρισμών.
Το λιώσιμο των πάγων δημιουργεί θαλάσσια κανάλια και διόδους που μέχρι πρόσφατα μόνο με παγοθραυστικά μπορούσε κανείς να πλεύσει. Αυτό αυξάνει τις αντιδικίες για τις ΑΟΖ και τα χωρικά ύδατα
Η Αρκτική είναι ο τόπος που μέχρι πρόσφατα δεν απασχολούσε τους διπλωμάτες και στρατιωτικούς τόσο πολύ. Σήμερα, όμως, με το λιώσιμο των πάγων απασχολεί έντονα οκτώ χώρες (Καναδάς, Δανία -εκπροσωπώντας επίσης τη Γροιλανδία και τις Νήσους Φερόε-, Φινλανδία, Ισλανδία, Νορβηγία, Ρωσία, Σουηδία και Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής), που συναπαρτίζουν το λεγόμενο «Αρκτικό Συμβούλιο». Το λιώσιμο των πάγων δημιουργεί θαλάσσια κανάλια και διόδους που μέχρι πρόσφατα μόνο με παγοθραυστικά μπορούσε κανείς να πλεύσει. Αυτό αυξάνει τις αντιδικίες για τις ΑΟΖ και τα χωρικά ύδατα μεταξύ αυτών των οκτώ κρατών. Η Ρωσία πάντως δείχνει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από όλους. Εσχάτως και ο Τραμπ για τη Γροιλανδία.
Μια «απολαυστική γραφή διανθισμένη με μεγάλες δόσεις βρετανικού χιούμορ».
Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με τον Μάρσαλ, σίγουρα έχει να μάθει πολλά, όταν τον διαβάζει. Συνιστώ ανεπιφύλακτα να το διαβάσετε και εσείς. Πέραν όλων των άλλων, όπως γράφω και σ’ ένα μικρό σημείωμα που μου ζήτησε ο εκδοτικός για τη νέα του έκδοση, θα βρει σ’ αυτό το βιβλίο μια «απολαυστική γραφή διανθισμένη με μεγάλες δόσεις βρετανικού χιούμορ». Κατατοπιστική και ενδιαφέρουσα η εισαγωγή του μεταφραστή και επίκουρου Καθηγητή Διεθνών Σχέσεων Σπύρου Κατσούλα και τα προλεγόμενα του διατελέσαντος Συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας του Ηνωμένου Βασιλείου Μαρκ Σέντγουιλ. Θα προτιμούσα ένα πιο πλούσιο ευρετήριο. Οι περισσότεροι από δεκαπέντε χάρτες είναι πολύτιμοι για την ανάγνωση του βιβλίου.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Ο πρόεδρος Πούτιν διαβάζει Ιστορία. Φαίνεται να έχει πάρει το μάθημα της σοβιετικής εποχής, τότε που η Ρωσία είχε υπερεξαπλωθεί και αναγκάστηκε σε αναδίπλωση. Στη συνέχεια ανακάλυψε τα όρια του στρατού κατά τον πρώτο χρόνο της ολομέτωπης εισβολής στην Ουκρανία. Μια απροκάλυπτη επίθεση εναντίον των χωρών της Βαλτικής θα έθετε αντίστοιχα ζητήματα υπερεξάπλωσης και θα πρέπει να θεωρείται απίθανη, ειδικά όσο οι πολιτικοί ιθύνοντες του ΝΑΤΟ διασφαλίζουν ότι ο Πούτιν κατανοεί τα μηνύματά τους» (σ. 69).
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Τιμ Μάρσαλ είναι διπλωματικός συντάκτης του Sky News. Θεωρείται αυθεντία στις διεθνείς σχέσεις και έχει διατελέσει πολεμικός ανταποκριτής σε τριάντα χώρες, κάνοντας ρεπορτάζ για τους πολέμους σε Κροατία, Βοσνία, Βόρεια Μακεδονία, Κόσοβο, Αφγανιστάν, Ιράκ, Λίβανο και Ισραήλ, ενώ έχει καλύψει τρεις αμερικανικές προεδρικές εκλογές.
Το μπλογκ του Foreign Matters βρισκόταν ανάμεσα στα υποψήφια για το Orwell Prize το 2010. Το 2004 ο Μάρσαλ ήταν ανάμεσα στους φιναλίστ στην κατηγορία RTS News Event για την κάλυψη του πολέμου στο Ιράκ, όπως επίσης και στο Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης για το ντοκιμαντέρ του «Το βασίλειο της ερήμου», ενώ το 2007 για ένα ρεπορτάζ του σχετικά με τους μουτζαχεντίν.
Είναι ο συγγραφέας του βιβλίου Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας, ενός διαχρονικού best seller, το οποίο μαζί με τα Υψώνοντας τείχη, Για μια σημαία, Η δύναμη της γεωγραφίας, Το μέλλον της γεωγραφίας και Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας: Βιβλίο-κουίζ προσφέρουν εμπεριστατωμένη γνώση για τη γεωπολιτική και τη διπλωματία.
