«Ψυχικά προσωπεία: Εικόνες του Εαυτού και του άλλου, του ατόμου και της ομάδας» – Συναρμογές προσώπων και προσωπείων στο βιβλίο του Κώστα Σπηλιώτη

Τον Νοέμβριο 2025 ο Κώστας Σπηλιώτης, ψυχαναλυτικός ψυχοθεραπευτής και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paris IX-Dauphine, κυκλοφόρησε το νέο του βιβλίο με τίτλο Ψυχικά προσωπεία: Εικόνες του Εαυτού και του άλλου, του ατόμου και της ομάδας από τις εκδόσεις Αρμός, το οποίο παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2026. Μέσα από αυτό το έργο εισάγει μία πρωτότυπη και ιδιότυπη ψυχαναλυτική έννοια. Αντλώντας αναφορές από τα έργα πρωτίστως του Σ. Φρόιντ, έπειτα της Μ. Κλάιν, του Ντ. Γουίνικοτ, μέσα από την ομαδοαναλυτική θεωρία, αλλά και των ψυχαναλυτών της Quatrième Groupe, τους οποίους προτιμά συχνά στα έργα του, παραδίδει μία νέα σύλληψη των πρωταρχικών δεσμών -στερεοτυπικά- μητέρας και βρέφους, ιδωμένη στη σύμπλοκη σχέση των προσώπων και των προσωπείων τους (Σπηλιώτης, 2025).

Η έννοια του προσώπου δεν προσεγγίστηκε ευθέως και μονομερώς από τον ίδιο τον Σ. Φρόιντ. Όμως, ο ίδιος παρατηρεί ότι «όλων των ειδών οι αισθήσεις και οι προθέσεις, αν όχι στα γεννητικά όργανα όπου θα έπρεπε να εκδηλωθούν» μετατίθενται κατά την ονειρική διεργασία «σε άλλα, άκακα μέρη του σώματος» και συγκεκριμένα στα μέλη του προσώπου (Freud, 2021: 330). Ακόμη, ο Αμερικανός ψυχαναλυτής Michael Eigen προσλαμβάνει το πρόσωπο ως ένα πρωταρχικό συμβάν της ψυχικής ζωής μέσω της ανάδυσης και συγκράτησης του εαυτού, ο οποίος χάριν της απώθησης των ενορμήσεων σχεδιάζει μάσκες δημιουργίας συγκεκριμένων εντυπώσεων και απόκρυψης της πραγματικής φύσης του ανθρώπου, τη λεγόμενη γιουνγκιανή persona (Eigen, 1980; Jung, 2005). Παράλληλα, το κραυγάζον για φροντίδα νηπιακό σώμα ως διακύβευμα θέτει την προβληματική του απείρου Άλλου (Aulagnier, 2017; Levinas, 1989). Η αναπόφευκτη αυτή ανάγκη για εξάρτηση του παιδιού το υποχρεώνει σε αναπτυξιακές λύσεις και συμβιβασμούς, μετασχηματιζόμενο σε ιδανικό αποδέκτη του μητρικού ενδιαφέροντος και της επαφής. Κατ’ αυτό τον τρόπο, θεμελιώνεται αναπόσβεστα μια πρώιμη αλληλεπίδραση, δηλαδή προ του λόγου. Επομένως, ανοίγεται ο δρόμος στην ασυνείδητη φαντασιωσική λειτουργία τόσο στο βρέφος, το οποίο θέλει να εκφραστεί, αλλά δεν μπορεί, όσο και στη μητέρα, που προσπαθεί να το καταλάβει.

Έτσι, εκκινεί και ο ίδιος ο συγγραφέας και διαπιστώνει πως «διαμορφώνεται ένας ασυνείδητος χώρος επικοινωνίας στον οποίο το παιδί και η μητέρα προβάλλουν ο ένας στο πρόσωπο του άλλου μια ιδέα συναισθηματικής κατάστασης στην οποία ο καθένας φαντασιώνεται ότι βρίσκεται ο άλλος», όταν εκείνο απέρχεται από τον πρώιμο αυτοερωτισμό (Σπηλιώτης, 2025: 30, 2021). Το ζήτημα του προσωπείου υπεισέρχεται σε αυτού του είδους την άμεση διαχείριση της ενδεχομενικότητας του ανοίκειου κατά την παράδοξη αυτή συνδιαλλαγή, όπου ορίζεται μια οιονεί συνδιαλλαγή εκφερόμενων και προεξοφλούμενων σημάτων (Aulagnier, 2017). Όμως, η συλλογιστική αυτή στο ίδιο το έργο δεν εξαντλείται εκεί, ο αναγνώστης συναντά αναγωγές στην ενήλικη ζωή και τις σχέσεις που τη συνοδεύουν, όπως και στην κλινική εργασία με ομάδες, αλλά και τις κοινωνικές σχέσεις.

Στις «Εσωτερικές περσόνες», ακολούθως, γίνεται λόγος για τους ρόλους που διαδραματίζονται και φανερώνονται ως απότοκα των προσωπείων τόσο στους δεσμούς, όσο και στο ψυχαναλυτικό πλαίσιο.

Κατόπιν της εύστοχης εισαγωγής του Τρύφωνα Ζαχαριάδη, όπου τίθενται τα θεμέλια και η πολυαιτιότητα των προσωπείων, ακολουθεί το πρώτο κεφάλαιο με τίτλο «Από το πρόσωπο, στο προσωπείο». Εδώ κανείς μπορεί να κατανοήσει την άλεκτη τριβή εντός της παλαίστρας προσώπων και προσωπείων μεταξύ του φροντίζοντα και του φροντιζόμενου σε συγκινησιακό επίπεδο μέσω διεγέρσεων. Εξού, διαμορφώνεται κάποιου είδους σχέση και στο παιδί παρατηρούνται τα επιτελέσματα της ψυχικής μετάδοσης κυρίως βάσει του βλέμματος και της αποκωδικοποίησής του. Ο συλλογισμός αυτός μπορεί να ιδωθεί στο αναλυτικό πλαίσιο, όπως μεταφέρει ο συγγραφέας, όπου το μεταβιβαστικό πλεόνασμα του αναλυόμενου προσκρούει στη στερητική θέση του αναλυτή, ενδύοντάς τον με γνώριμα προσωπεία. Όμως, αναδεικνύεται ως στοίχημα η «απόφαση του ασθενή ως προς το ποιο προσωπείο θα κερδίσει την εμπιστοσύνη του», χρειάζεται να το αποκωδικοποιήσει και να το επικωδικοποιήσει, υπερκεράζοντας τις μητρικές ή άλλες προσωπιδοφόρες αντανακλάσεις (Σπηλιώτης, 2025: 55; Deleuze & Guattari, 2017).

Το ομαδικό προσωπείο ως συνδετικός κρίκος

Η ομαδική και κοινωνική διάσταση δεν θα ήταν δυνατό να παραλείπεται, εφόσον το ψυχικό από το κοινωνικό δύσκολα ξεχωρίζει στους συμπερασμούς του Κώστα Σπηλιώτη, και ξετυλίγεται στο επόμενο κεφάλαιο «Το ομαδικό προσωπείο». Συγκεκριμένα, η αρχική αποδοχή μέσω ταυτίσεων του ψυχικού προσωπείου της πρώτης ομάδας που μετέχει το υποκείμενο ως παιδί, δηλαδή της οικογένειας, μετατίθεται ως λειτουργία και στις μετέπειτα ομάδες. Ο συγγραφέας παρατηρεί ότι το ομαδικό προσωπείο γίνεται «ο συνδετικός κρίκος του ασυνείδητου ατομικού ψυχισμού με τον ασυνείδητο ψυχικό χώρο της ομάδας» (Σπηλιώτης, 2025: 84, 2024). Το άτομο, συνεπώς, αισθάνεται να ανήκει ως μέλος ενός συνόλου, υιοθετώντας και επιτελώντας τα χαρακτηριστικά του.

Στις «Εσωτερικές περσόνες», ακολούθως, γίνεται λόγος για τους ρόλους που διαδραματίζονται και φανερώνονται ως απότοκα των προσωπείων τόσο στους δεσμούς, όσο και στο ψυχαναλυτικό πλαίσιο. Για τον λόγο αυτό, αξιοποιούνται χρήσιμα κλινικά παραδείγματα και βινιέτες από την θεραπευτική πρακτική του συγγραφέα, κάνοντας την εν λόγω έννοια κλινικό εργαλείο. Το βιβλίο κλείνει «Η μάσκα της αόρατης απειλής», όπου ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με τις φιλοσοφικές διαστάσεις του όλου εγχειρήματος, της διελκυστίνδας προσώπων και προσωπείων, οι οποίες κάνουν τον συγγραφέα να καταλήγει: «Για να γνωρίσουμε το πρόσωπο του άλλου, χρειάζεται πρωτίστως να κατασκευάσουμε το πολλαπλό του προσωπείο» (Σπηλιώτης, 2025: 147), γιατί «κυλάμε μέσα σ’ ένα πρόσωπο παρά διαθέτουμε ένα» (Deleuze & Guattari, 2017: 221).

Τέλος, το παρόν αξιανάγνωστο βιβλίο με το πολύτιμο αυτό κλινικό εύρημα του ψυχικού προσωπείου συντίθεται πέραν της ψυχανάλυσης, όπως ισχύει και στην κλασική ανάλογη βιβλιογραφία, βάσει της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας και της βιωμένης εμπειρίας του κλινικού υλικού. Με αυτόν τον τρόπο, κοινωνείται στον μέσο αναγνώστη και στους κλινικούς η ασυνείδητη πτυχή της ανθρώπινης ζωής εν μέσω ενός προσηνούς αλλά εμπεριστατωμένου επιστημονικά ύφους, που χαρακτηρίζει τόσο τη γραφή του Κώστα Σπηλιώτη όσο και την κλινική του πράξη.

* Ο ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ είναι Κοινωνικός Λειτουργός και Εκπ. Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής – Ομαδικός Αναλυτής.

Βιβλιογραφία

Aulagnier, P. (2017). Γέννηση ενός Σώματος, Καταγωγή μιας Ιστορίας. (Σ. Α. Πετσόπουλος, Επιμ., Γ. Σταθόπουλος, & Π. Αλούπης, Μεταφρ.) Αθήνα: Άγρα.
Deleueze, G., & Guattari, F. (2017). Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια. 2. Χίλια πλατώματα. (Β. Πατσογιάννης, Μεταφρ.) Αθήνα: Πλέθρον.
Eigen, M. (1980). On the significance of the face. Psychoanalytic Review, 67(4), pp. 427–441.
Freud, S. (2021). Η ερμηνεία των ονείρων. (Σ. Γ. Τσούτση, Επιμ., & Ν. Μυλωνά, Μεταφρ.) Αθήνα: Νίκας.
Jung, C. G. (2005). Δύο δοκιμια στην Αναλυτική Ψυχολογία. (Γ. Μπαρουξής, Μεταφρ.) Αθήνα: Ιάμβλιχος.
Levinas, E. (1989). Ολότητα και Άπειρο. (Π. Κώτσης, Μεταφρ.) Αθήνα: Εξάντας.
Σπηλιώτης, Κ. (2021). Διαστροφικότητα και Ναρκισσισμός στο ζευγάρι: Σχέσεις κυριαρχικότητας και άσκηση ψυχολογικής βίας. Στο Ελ.Εκ.Ιν., Σχέσεις και Εξουσία (σσ. 53-70). Αθήνα: Αρμός.
Σπηλιώτης, Κ. (2024). Το πρόσωπο και το alter ego του: Η δυναμική του προσωπείου στο άτομο και στην ομάδα. Στο Ελ.Εκ.Ιν., Το σώμα: Αναπαραστάσεις, σεηουαλικότητα, ασθένειες, πάθη, πολιτισμικές και ανθρωπολογκές εκφάνσεις (σσ. 180-191). Αθήνα: Αρμός.
Σπηλιώτης, Κ. (2025). Ψυχικά προσωπεία: Εικόνες Εαυτού και του άλλου, του ατόμου και της ομάδας. Αθήνα: Αρμός.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κώστας Σπηλιώτης είναι ψυχαναλυτικός ψυχοθεραπευτής και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paris IX-Dauphine. Έχει διδάξει στο Τμήμα Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Paris XIII, στο πρόγραμμα «Ακαδημία Πλάτωνος» του ΕΚΠΑ, καθώς και στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Ελευσίνας, και είναι διδάσκων στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Δήμου Κηφισιάς. Από το 2018 διοργανώνει ετησίως το σεμινάριο «Θέατρο και ψυχανάλυση» στο Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς. Είναι ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας Ομάδας και Οικογένειας και μέλος ευρωπαϊκών και διεθνών ενώσεων ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας, πολιτικής κοινωνιολογίας και ψυχολογίας.

Υπήρξε συνιδρυτής και συνδιευθυντής της περιοδικής έκδοσης εικαστικών τεχνών και φιλοσοφίας alloglotta και είναι συνεργάτης της επιθεώρησης ψυχιατρικής, νευροεπιστημών και επιστημών του ανθρώπου σύναψις. Έχει δημοσιεύσει άρθρα στα περιοδικά Le Banquet, La Revue du MAUSS permanente, σύναψις, Χρόνος, alloglotta και Νέα Κοινωνιολογία.

Έχει συγγράψει τα δοκίμια Η εικόνα της κοινωνίας του καταναλωτισμού. Ο Μπωντριγιάρ στον καθρέφτη του Ντεμπόρ (εκδ. Περισπωμένη) και Στον λαβύρινθο του Ίδιου. Δοκίμιο για την κωδικοποιημένη κοινωνία (εκδ. Περισπωμένη). Επίσης, κείμενά του έχουν εκδοθεί στους συλλογικούς τόμους Σχέσεις και εξουσία (εκδ. Αρμός), Οι πολλαπλές εκφάνσεις του αντι-εβραϊσμού (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) και Το σώμα. Αναπαραστάσεις, σεξουαλικότητα, ασθένειες, πάθη, πολιτισμικές και ανθρωπολογικές εκφάνσεις (εκδ. Αρμός).

Τέλος, στα γαλλικά κυκλοφορούν τα βιβλία του Société civile et société de l’information. Le mouvement de l’anti-mondialisation sur Internet (Éditions Universitaires Européennes, 2011· Atelier National de Reproduction des Thèses, 2013) και Théories du code: Debord, Baudrillard, Deleuze et Guattari (Éditions Universitaires Européennes). Οι ερευνητικές αναζητήσεις του κινούνται στο πεδίο της σύζευξης φιλοσοφίας, αισθητικής καθώς και ψυχανάλυσης.