Για τα δοκίμια του Κορνήλιου Καστοριάδη «Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού – Συνεντεύξεις και διαλέξεις 1990-1996» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας) & των Νίκου Γιαννίκα και Νίκου Ν. Μάλλιαρη «Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά – Η πολιτισμική διάσταση της εισβολής στην Ουκρανία» (εκδ. Μάγμα, αμφότερα). Εικόνα: Από την ταινία «Ο καθρέφτης» (1975) του Αντρέι Ταρκόφσκι.
Γράφει ο Γιώργος-Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης
Υπάρχει κάτι ενδιαφέρον στο γεγονός ότι οι εκδόσεις Μάγμα επέλεξαν να εκδώσουν σχεδόν ταυτόχρονα -μέσα σε διάστημα ενός έτους- ένα βιβλίο που περιγράφει τη Δύση ως έναν πολιτισμό εξαντλημένο, χωρίς πια πάθος ή πρόταγμα, και ένα άλλο που εξετάζει τον πιο βίαιο, πιο ανορθολογικό πόλεμο που έχει γνωρίσει η Ευρώπη από το 1945. Διαβασμένα μαζί, τα δύο βιβλία δεν απλώς συνομιλούν – το ένα λειτουργεί σχεδόν ως σχόλιο πάνω στο άλλο, έστω κι αν κανένα από τα δύο δεν το επιδιώκει ρητά.
Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού
Το πρώτο βιβλίο, Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού, συγκεντρώνει τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του Κορνήλιου Καστοριάδη, από το 1990 έως τον θάνατό του το 1997 – μια περίοδο στην οποία ο στοχαστής, έχοντας ήδη εγκαταλείψει προ πολλού τον μαρξισμό που τον ανέδειξε, στρέφεται σε μια διαφορετικού τύπου κριτική: όχι πια την κριτική του καπιταλισμού ως οικονομικού συστήματος, αλλά την κριτική μιας ανθρωπολογικής μετάλλαξης, της «ανόδου της ασημαντότητας».
Είναι μια θέση που δύσκολα αποφεύγει την κατηγορία του πολιτισμικού απαισιοδοξισμού, αλλά που ο Καστοριάδης θεμελιώνει με τη γνώριμη αυστηρότητά του: δεν πρόκειται απλώς για παρακμή γούστου ή ηθών, αλλά για κρίση της ίδιας της ικανότητας μιας κοινωνίας να φαντάζεται εναλλακτικά μέλλοντα για τον εαυτό της. Το επίμετρο του Νίκου Ν. Μάλλιαρη αποδεικνύεται εδώ πολύτιμο, καθώς τοποθετεί αυτές τις παρεμβάσεις μέσα στην ευρύτερη πορεία της σκέψης του Καστοριάδη, από τη «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» ως το ύστερο έργο πάνω στη φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας.
Το ενδιαφέρον -και το πρόβλημα- της συλλογής είναι ότι η διάγνωση προηγείται κατά πολύ της τεκμηρίωσής της. Ο Καστοριάδης μιλάει με τη σιγουριά κάποιου που έχει ήδη λύσει το ερώτημα, και το κείμενο, μολονότι σπινθηροβόλο, ενίοτε παραπαίει ανάμεσα στην ανάλυση και στην πολιτισμική θρηνωδία. Ο αναγνώστης αναρωτιέται αν η «ασημαντότητα» είναι πράγματι νέο ανθρωπολογικό φαινόμενο ή αν είναι, απλούστερα, η αιώνια απαισιοδοξία του μεσήλικα διανοούμενου απέναντι σε μια νεότητα που δεν ταυτίζεται πια τον εαυτό της στους δικούς του όρους. Η ερώτηση αυτή δεν αναιρεί την οξύτητα των επιμέρους παρατηρήσεων -για την εκπαίδευση, για την τέχνη, για την πολιτική απάθεια-, αλλά υπενθυμίζει ότι κάθε γενιά στοχαστών τείνει να ανακαλύπτει την «κρίση νοήματος» ακριβώς τη στιγμή που η δική της ιστορική στιγμή παρέρχεται.
• Διαβάστε ακόμα: «Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού» του Κορνήλιου Καστοριάδη (κριτική) – Εισαγωγή στη σκέψη ενός ανεξάρτητου διανοούμενου
Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά
Το δεύτερο βιβλίο, Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά – Η πολιτισμική διάσταση της εισβολής στην Ουκρανία, των Νίκου Γιαννίκα και Νίκου Ν. Μάλλιαρη, λειτουργεί με πολύ διαφορετικό τρόπο: όχι ως θρήνος, αλλά ως ανάλυση περίπτωσης. Η επιλογή να προσεγγιστεί ο πόλεμος στην Ουκρανία «από ανθρωπολογική σκοπιά» -αντί για τη γνώριμη γλώσσα της γεωπολιτικής ρεαλιστικής θεωρίας- είναι η πιο πολύτιμη μεθοδολογική κίνηση του βιβλίου. Η ανάλυση της «πτωχαλαζονείας» ως ψυχολογικού και πολιτισμικού μηχανισμού που τροφοδοτεί τον ρωσικό ιμπεριαλισμό είναι πειστική ακριβώς επειδή αποφεύγει και τη στείρα ηθικολογία και τον στείρο ρεαλισμό των «συμφερόντων». Δείχνει πώς ένα αίσθημα ιστορικής ταπείνωσης μπορεί να μεταλλαχθεί σε αφήγημα μεγαλείου χωρίς να πάψει ποτέ να είναι, στον πυρήνα του, αίσθημα ταπείνωσης.
Το όριο του βιβλίου βρίσκεται εκεί όπου η ανάλυση της ρωσικής ψυχολογίας κινδυνεύει να λειτουργήσει ως εξωτισμός: η Δύση εμφανίζεται σιωπηρά ως ο ορθολογικός πόλος, ο πολιτισμός που έχει ξεπεράσει αυτά τα συμπλέγματα, ενώ η δική της ιστορία αποικιοκρατίας, ιμπεριαλισμού και εθνικιστικής βίας παραμένει εκτός πλαισίου. Είναι ακριβώς σε αυτό το σημείο που η συνάντηση με τον Καστοριάδη γίνεται πιο γόνιμη: αν η Δύση, όπως τη διαγιγνώσκει εκείνος, έχει πράγματι εισέλθει σε μια φάση ασημαντότητας, τότε αυτή η ασημαντότητα δεν είναι απλώς αντίθεση στη ρωσική βία, αλλά ίσως η ίδια η προϋπόθεσή της – μια Δύση χωρίς πρόταγμα δεν διαθέτει ούτε τη γλώσσα, ούτε τη βούληση να αντιμετωπίσει έγκαιρα και αποφασιστικά μια εξωτερική απειλή που, η ίδια, δεν έχει πάψει να πιστεύει στο δικό της αφήγημα.
• Διαβάστε ακόμα: «Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά – Η πολιτισμική διάσταση της εισβολής στην Ουκρανία» των Νίκου Γιαννίκα και Νίκου Ν. Μάλλιαρη (κριτική)
Διαβασμένα μαζί, λοιπόν, τα δύο βιβλία σχηματίζουν κάτι σαν πίνακα: από τη μια μια Δύση εσωτερικά εξαντλημένη, από την άλλη μια περιφέρεια -η Ρωσία- που δεν έχει ακόμη χάσει την ικανότητα να πιστεύει σε μεγάλες αφηγήσεις, έστω και ψευδείς, έστω και καταστροφικές. Το ερώτημα που κανένα από τα δύο βιβλία δεν θέτει ρητά, αλλά που αναδύεται από τη συνύπαρξή τους, είναι αν η αδυναμία της Δύσης να αρθρώσει ξανά ένα δικό της πρόταγμα -πέρα από τη διαχείριση και τα δικαιώματα- δεν είναι, τελικά, το ίδιο το έδαφος πάνω στο οποίο ευδοκιμούν οι αυταρχισμοί που περιγράφει το δεύτερο βιβλίο. Δύο δοκίμια, γραμμένα από διαφορετικές αφετηρίες, που καταλήγουν, χωρίς να το επιδιώκουν, στο ίδιο ερώτημα: τι μένει από μια πολιτική φαντασία όταν αυτή παύει να πιστεύει στον εαυτό της;
*Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της οργανωτικής επιτροπής του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας ΙWPR (Institute for World Philosophical Research).
