Αντώνης Μαυρόπουλος: «Τα απόβλητα είναι το πιο ειλικρινές τεκμήριο ενός πολιτισμού»

Στο βιβλίο του Waste side stories – Απόβλητοι, Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα (εκδ. Τόπος), ο Αντώνης Μαυρόπουλος κάνει μια σύνδεση που δεν φαντάζει αυτονόητη σε πολλούς αναγνώστες: υποστηρίζει πως ο τρόπος που μια κοινωνία διαχειρίζεται τα απόβλητά της συνδέεται άμεσα με το πώς αντιμετωπίζει τα άτομα που βρίσκονται στο περιθώριο.

Αντλώντας στοιχεία από τις εμπειρίες του σε διάφορες χώρες του κόσμου, και συνδέοντας την επιστημονική γνώση με το ενδιαφέρον για την κοινωνία, ο Μαυρόπουλος εξηγεί πώς τα σκουπίδια μπορούν να αποτελέσουν το «πιο ειλικρινές τεκμήριο ενός πολιτισμού».

Μιλήσαμε μαζί του για το βιβλίο του, για τα υλικά απόβλητα και τους «απόβλητους» ανθρώπους, για την κλιματική αλλαγή, για το κατά πόσο η ανάγκη αντιμετώπισης των μεγάλων ζητημάτων συνδέεται με την ανάγκη για μεγάλες πολιτικές αλλαγές, για τα περιβαλλοντικά ζητήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα κ.ά.

Έχοντας εργαστεί επί δεκαετίες σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα, ποια εμπειρία σάς έκανε να αναθεωρήσετε περισσότερο τις βεβαιότητές σας για τη σχέση μας με τα απόβλητα; Υπήρξε κάποια στιγμή που σας ανάγκασε να δείτε το αντικείμενό σας με εντελώς διαφορετικό τρόπο;

Δεν υπήρξε μία στιγμή αποκάλυψης, αλλά μια σειρά από ρωγμές στις βεβαιότητές μου. Η πιο καθοριστική ήρθε όταν συνειδητοποίησα ότι ταξίδευα σε μέρη που δεν μπορούσα πια να ξεχωρίσω πού τελειώνει το απόβλητο-υλικό και πού αρχίζει ο απόβλητος-άνθρωπος. Στέκεσαι στην άκρη μιας τεράστιας χωματερής κοντά στην Καζαμπλάνκα και βλέπεις εκατοντάδες ανθρώπους να ζουν πάνω και μέσα στα σκουπίδια, να τρέφονται απ' αυτά, αλλά και να κληροδοτούν αυτή τη ζωή στα παιδιά τους. Εκείνη τη στιγμή, αναγκαστικά, αναρωτιέσαι αν η ίδια οικονομική λογική που πετάει το ένα τρίτο των τροφίμων στα σκουπίδια παράγει και τους ανθρώπους που ψάχνουν σ' αυτά για να επιβιώσουν.

Στη συνέχεια, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι τα απόβλητα δεν είναι αστοχία του συστήματος. Είναι ένα προϊόν του, εξίσου απαραίτητο όσο και τα καταναλωτικά προϊόντα. Και κάπως έτσι, οδεύουμε σε μία τελείως διαφορετική θεώρηση: έχουμε ένα κοινωνικό-οικονομικό σύστημα που παράγει συστηματικά όχι μόνο βουνά αποβλήτων αλλά και απόβλητους ανθρώπους και λαούς. Αυτή η μετατόπιση, από το «πώς διαχειριζόμαστε καλύτερα τα σκουπίδια» στο «γιατί μια κοινωνία παράγει τόσα σκουπίδια και τόσους απόβλητους ανθρώπους», είναι ουσιαστικά η μετατόπιση που γέννησε ολόκληρο το βιβλίο.

Στις σελίδες του βιβλίου συνυπάρχουν η ιστορία, η τεχνολογία, η οικονομία, η οικολογία και η φιλοσοφία. Γιατί θεωρήσατε ότι το θέμα των αποβλήτων δεν μπορεί να κατανοηθεί μέσα από μία μόνο επιστημονική οπτική; Τι θα χάναμε αν το αντιμετωπίζαμε αποκλειστικά ως τεχνικό ζήτημα;

Επειδή αυτό που λέμε «απόβλητα», όπως και αυτό που λέμε «ρύπανση» δεν είναι ένα μονοδιάστατο φυσικό αντικείμενο, είναι μια κοινωνική σχέση. Είναι η κατάληξη ενός ολόκληρου κύκλου εξόρυξης πρώτων υλών, παραγωγής και κατανάλωσης προϊόντων, ενός κύκλου που διέπεται από σχέσεις κυριαρχίας, ιδιοκτησίας, αλλά και εκμετάλλευσης. Αν το κοιτάξεις μόνο από μία γωνία (τη φυσική και τη χημεία, τη μηχανική, τα οικονομικά), βλέπεις ένα κομμάτι του παζλ και το περνάς για ολόκληρη την εικόνα.

Η μεγάλη πόλη ρουφάει τα θρεπτικά συστατικά από την ύπαιθρο μέσα στα τρόφιμα, και μετά τα αποβάλλει ως λύματα στη θάλασσα. Το χωράφι φτωχαίνει, η θάλασσα μολύνεται. Ο μεταβολικός κύκλος έγινε ευθεία γραμμή που τελειώνει σε έναν σωρό σκουπιδιών.

Αν αντιμετωπίσουμε το ζήτημα αποκλειστικά ως τεχνικό, όπως συνήθως γίνεται στις κοινωνίες μας, χάνουμε το πιο σημαντικό: τα κοινωνικά-οικονομικά αίτια. Και αυτός είναι, κατά τη γνώμη μου, και ο λόγος που οι περισσότερες χώρες αποτυγχάνουν στη διαχείριση των αποβλήτων. Ασχολούνται αποκλειστικά και μόνο με τα συμπτώματα, όχι με τις αιτίες. Συχνά επικαλούμαι μια εικόνα για να δείξω τα αδιέξοδα. Είναι σαν να αρνείσαι να κλείσεις τη βρύση που τρέχει διαρκώς και πλημμυρίζει το σπίτι, και αντ' αυτού να αγοράζεις όλο και πιο ακριβές, όλο και πιο έξυπνες σφουγγαρίστρες για να διαχειριστείς την πλημμύρα. Η τεχνική προσέγγιση σε κάνει όλο και πιο επιδέξιο στην απορρόφηση του νερού και σε αφήνει τυφλό μπροστά στην ανοιχτή βρύση. Όταν ένα βαθιά κοινωνικό πρόβλημα το «αφυδατώνεις» ως καθαρά τεχνικό, το βγάζεις από τη δημόσια συζήτηση και το παραδίδεις σε «ειδικούς» επί των τεχνικών αλλά συχνά «άσχετους» επί των πραγματικών διακυβευμάτων για τις ζωές των ανθρώπων.  

Εισάγετε την έννοια του «μεταβολικού ρήγματος», μια έννοια που δεν είναι ιδιαίτερα οικεία στο ευρύ κοινό. Πώς θα την εξηγούσατε σε έναν αναγνώστη που δεν έχει επιστημονικό υπόβαθρο; Και γιατί θεωρείτε ότι είναι τόσο κρίσιμη για να κατανοήσουμε τις σημερινές οικολογικές κρίσεις;

Ας το πούμε απλά. Η φύση καθορίζεται από μεγάλους βιογεωχημικούς μεταβολικούς κύκλους. Σε αυτούς τους κύκλους (του άνθρακα, του νερού, του αζώτου, κλπ) η ύλη μετασχηματίζεται, ανακυκλώνεται και έτσι αναπαράγονται οι συνθήκες του πλανήτη στις οποίες άνθισε η ανθρωπότητα. Ένας αγρότης παλιά έπαιρνε από τη γη τροφή και επέστρεφε τα θρεπτικά συστατικά πίσω στο χώμα. «Μεταβολικό ρήγμα» είναι η στιγμή που αυτός ο κύκλος σπάει. Η μεγάλη πόλη ρουφάει τα θρεπτικά συστατικά από την ύπαιθρο μέσα στα τρόφιμα, και μετά τα αποβάλλει ως λύματα στη θάλασσα. Το χωράφι φτωχαίνει, η θάλασσα μολύνεται. Ο μεταβολικός κύκλος έγινε ευθεία γραμμή που τελειώνει σε έναν σωρό σκουπιδιών.

Το μεταβολικό ρήγμα δεν είναι απλώς μια οικολογική διαπίστωση. Είναι ένας φακός που επανακαθορίζει και ενώνει ξανά τον άνθρωπο με τη φύση, εκεί που η κυρίαρχη σκέψη τους έχει χωρίσει.

Η έννοια είναι κρίσιμη γιατί μας δίνει ένα ενιαίο κλειδί για να ξεκλειδώσουμε πολλές κρίσεις μαζί. Ο παγκόσμιος μεταβολισμός, από αργός και κυκλικός, έγινε γρήγορος και γραμμικός, άρα όλο και πιο καταστροφικός. Η τεχνόσφαιρα, ο κόσμος των πραγμάτων που φτιάχνουμε, φουσκώνει. Η βιόσφαιρα, ο κόσμος της ζωής, συρρικνώνεται. Και το πιο ανησυχητικό, όπως δείχνω στο βιβλίο, είναι ότι το ρήγμα δεν μένει «εκεί έξω». Ξεκινά από την πλανητική κλίμακα, περνά στην αγροτική παραγωγή και στο πιάτο μας, και τελικά ενσωματώνεται μέσα μας: στο σώμα μας με τα μικροπλαστικά, αλλά και στα μυαλά μας, στον ίδιο τον τρόπο που φανταζόμαστε τι είναι «φύση». Το μεταβολικό ρήγμα δεν είναι απλώς μια οικολογική διαπίστωση. Είναι ένας φακός που επανακαθορίζει και ενώνει ξανά τον άνθρωπο με τη φύση, εκεί που η κυρίαρχη σκέψη τους έχει χωρίσει.

Διαβάζοντας το Waste side stories, έχει κανείς την αίσθηση ότι το πραγματικό του θέμα δεν είναι τα απόβλητα αλλά τα όρια του ίδιου του σύγχρονου αναπτυξιακού μοντέλου, του ίδιου του καπιταλισμού. Μήπως έτσι, στο μεγάλο πρόβλημα της αποτυχίας κρατών και διεθνών οργανισμών να κάνουν τα μεγάλα βήματα που απαιτούνται, προσθέτουμε ένα ακόμη μεγαλύτερο: την προϋπόθεση αλλαγής οικονομικού συστήματος σε παγκόσμιο επίπεδο; Μήπως με αυτό το σκεπτικό χάνεται η πραγματιστική διάσταση του προβλήματος και παραλύει κάθε προσπάθεια επίλυσής του;

Καταλαβαίνω απόλυτα την ένσταση. Θα αντιστρέψω όμως το επιχείρημα. Δεν είμαι εγώ που προσθέτω την προϋπόθεση της συστημικής αλλαγής, είναι η ίδια η πραγματικότητα που την επιβάλλει. Επί σαράντα χρόνια δοκιμάζουμε μεθοδικά τη «ρεαλιστική», σταδιακή προσέγγιση: στόχους, συνθήκες, αγορές άνθρακα, ανακύκλωση, πράσινες τεχνολογίες. Το αποτέλεσμα το ονομάζω στο βιβλίο «πετυχημένες αποτυχίες». Πετυχημένες, γιατί επιτρέπουν να εντοπίζουμε τα προβλήματα και ταυτόχρονα να αναπαράγουμε ακριβώς την πολιτική και την οικονομία που τα γεννά. Αυτό που μοιάζει ρεαλιστικό, δηλαδή, είναι στην πραγματικότητα ένας μηχανισμός που εγγυάται και οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην αποτυχία.

Και εδώ κρατώ μια ιστορική αισιοδοξία: αυτός ο φαύλος κύκλος είναι ανθρώπινο δημιούργημα, όχι φυσικός νόμος, όσο κι αν παρουσιάζεται ως τέτοιος. Και ό,τι φτιάχνουν οι άνθρωποι, οι άνθρωποι μπορούν και να το αλλάξουν.

Δεν ζητάει κανείς να αλλάξει ο κόσμος αύριο το πρωί με ένα διάταγμα. Πρέπει όμως να πούμε την αλήθεια για το πού βρίσκεται το πρόβλημα. Η πραγματική παράλυση δεν είναι να ονομάσεις τα αίτια, είναι να προσποιείσαι ότι μπορείς να λύσεις μια κρίση χωρίς να αγγίξεις αυτό που την παράγει. Και εδώ κρατώ μια ιστορική αισιοδοξία: αυτός ο φαύλος κύκλος είναι ανθρώπινο δημιούργημα, όχι φυσικός νόμος, όσο κι αν παρουσιάζεται ως τέτοιος. Και ό,τι φτιάχνουν οι άνθρωποι, οι άνθρωποι μπορούν και να το αλλάξουν.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Αντώνης Μαυρόπουλος: «Το κοινωνικά συμφέρον είναι η τεχνητή νοημοσύνη να υιοθετείται αργά και προσεκτικά, όχι με συνθήκες Άγριας Δύσης»

Η κυκλική οικονομία είναι μια πραγματική αλλαγή παραδείγματος ή κινδυνεύει να γίνει ένα καθησυχαστικό αφήγημα που επιτρέπει τη συνέχιση του ίδιου μοντέλου;

Είναι και τα δύο. Ως άνθρωπος που έζησε μέσα σ' αυτόν τον χώρο για τριάντα πέντε χρόνια, θα σας πω κάτι που ίσως ξενίσει: η κυκλική οικονομία, όπως εφαρμόζεται σήμερα, κινδυνεύει να γίνει το τέλειο άλλοθι. Ο παγκόσμιος τζίρος της αγοράς αποβλήτων δεκαπλασιάστηκε μεταξύ 1990 και 2025, ενώ η πραγματική ανακύκλωση έμεινε καρφωμένη γύρω στο 20%, μάλιστα μετά το 2015 υποχώρησε. Η αγορά των «περιβαλλοντικών λύσεων» αποσυνδέθηκε πλήρως από τα πραγματικά αποτελέσματα. Πουλάμε όλο και περισσότερη «κυκλικότητα», ενώ ο πλανήτης γίνεται όλο και πιο γραμμικός.

Η φύση έχει γίνει για εμάς ένα φόντο, μια κάρτ ποστάλ, κάτι που βλέπουμε σε μία οθόνη, ξεχνάμε πόσο σημαντικό είναι το έδαφος πάνω στο οποίο πατάμε.

Υπάρχει μία εκδοχή της κυκλικής οικονομίας που μας καθησυχάζει ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να κάνουμε ακριβώς ό,τι κάνουμε αρκεί να ανακυκλώνουμε. Στην ουσία της, πρόκειται για την ιστορία που μας πούλησε η πετρελαϊκή βιομηχανία για τα πλαστικά: «το πρόβλημα δεν είναι το πλαστικό, είναι ότι δεν ανακυκλώνεται». Και υπάρχει μια εκδοχή της κυκλικής οικονομίας που οδηγεί σε αλλαγή παραδείγματος, που θέτει το πραγματικό ερώτημα: πόσα και ποια πράγματα χρειαζόμαστε πραγματικά; Η πρώτη εκδοχή είναι η σφουγγαρίστρα. Η δεύτερη πάει να κλείσει τη βρύση. Το κριτήριο είναι απλό: αν η «κυκλικότητα» υπηρετεί τη διαρκή και ανεξέλεγκτη μεγέθυνση της σημερινής οικονομίας, είναι καθησυχαστικό παραμύθι. Αν αμφισβητεί αυτή τη λογική, τότε ανοίγει πραγματικά νέους δρόμους.

Οι σύγχρονοι πολίτες, παρότι υποφέρουν από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (βλ. καύσωνες στην Ευρώπη φέτος), στον δημόσιο λόγο τους δεν συνδέουν με σαφή τρόπο τις επιπτώσεις αυτές με την ανάγκη αλλαγής πολιτικής. Μοιάζουν ανίκανοι ή απρόθυμοι να κάνουν τη σύνδεση και υποστηρίζουν πολιτικές δυνάμεις που αρνούνται την πραγματικότητα. Πώς εξηγείτε αυτή την αντίφαση;

Για αρχή, να πούμε ότι δεν πρέπει να την εξηγούμε ως «ηλιθιότητα» ή ως έλλειψη ενημέρωσης. Μια τέτοια υπεροπτική στάση των «φωτισμένων» απέναντι στους «αφελείς» είναι μέρος του προβλήματος, όχι της λύσης. Την εξηγώ ως το πιο βαθύ επίπεδο του μεταβολικού ρήγματος: το γνωστικό ρήγμα. Έχουμε αποσυνδεθεί τόσο πολύ από τους φυσικούς κύκλους που στηρίζουν τη ζωή μας, ώστε δυσκολευόμαστε πραγματικά να συνδέσουμε τον καύσωνα που μας πνίγει με το βενζινοκίνητο που οδηγούμε ή με το κοτόπουλο που αγοράζουμε. Η φύση έχει γίνει για εμάς ένα φόντο, μια κάρτ ποστάλ, κάτι που βλέπουμε σε μία οθόνη, ξεχνάμε πόσο σημαντικό είναι το έδαφος πάνω στο οποίο πατάμε.

Το λογικό άλμα προκύπτει γιατί έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε τα απόβλητα «φυσικά» και τους απόβλητους ανθρώπους «ατυχία». Το βιβλίο υποστηρίζει το αντίστροφο: και τα δύο παράγονται από την ίδια μήτρα.

Υπάρχει και μια δεύτερη, πιο σκληρή αλήθεια. Πολλοί άνθρωποι δεν αρνούνται την πραγματικότητα επειδή δεν τη βλέπουν, αλλά επειδή τους έχει προταθεί μια απάντηση που μοιάζει αβάσταχτη: «για να σωθεί ο πλανήτης, εσύ πρέπει να πληρώσεις, εσύ πρέπει να στερηθείς». Όταν το περιβαλλοντικό μήνυμα φτάνει ως λογαριασμός στους πιο αδύναμους, ενώ οι μεγάλοι ρυπαντές συνεχίζουν ανενόχλητοι, η άρνηση γίνεται μια στρεβλή μορφή αυτοάμυνας. Γι' αυτό επιμένω: το περιβαλλοντικό ζήτημα είναι αδιαχώριστο από το ζήτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης.  

Η σύνδεση ανάμεσα στα υλικά απόβλητα και στους «απόβλητους» ανθρώπους διατρέχει το βιβλίο. Μήπως εδώ γίνεται ένα άλμα λογικής; Ενώ μπορούμε να φανταστούμε κοινωνία δίχως «απόβλητους» ανθρώπους, είναι δύσκολο να φανταστούμε βιομηχανική κοινωνία δίχως απόβλητα. Γιατί συνδέονται τόσο άρρηκτα στη σκέψη σας;

Το πρόβλημα δεν είναι ότι παράγονται απόβλητα, γενικά. Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε έναν παγκόσμιο καπιταλισμό που παράγει απόβλητα πολύ περισσότερα και πολύ ταχύτερα από όσο θα μπορούσαμε να τα διαχειριστούμε ή από όσο η ίδια η φύση θα μπορούσε να τα απορροφήσει χωρίς τεράστιες περιβαλλοντικές βλάβες. Το λογικό άλμα προκύπτει γιατί έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε τα απόβλητα «φυσικά» και τους απόβλητους ανθρώπους «ατυχία». Το βιβλίο υποστηρίζει το αντίστροφο: και τα δύο παράγονται από την ίδια μήτρα. Δεν είναι η βιομηχανία γενικά που παράγει αναπόφευκτα απόβλητα, είναι ένας συγκεκριμένος τρόπος παραγωγής  που μετατρέπει τα πάντα σε εμπόρευμα μιας χρήσης. Το ίδιο μοντέλο που σχεδιάζει ένα προϊόν για να πεταχτεί, μετατρέπει και μια εργασία, μια κοινότητα, έναν ολόκληρο λαό σε «αναλώσιμα». Ο πρόσφυγας στο στρατόπεδο εγκλεισμού και το σκουπίδι στη χωματερή έχουν το κοινό ότι είναι αυτά που για το σύστημα είναι πλέον περιττά και πρέπει να βγουν «απ' έξω».

Στον σύγχρονο «καπιταλισμό Mad Max», αυτή η λογική κορυφώνεται. Ολόκληρες περιοχές και πληθυσμοί μετατρέπονται σε «απόβλητα». Τι άλλο παρά μετατροπή των Παλαιστίνιων σε «απόβλητο λαό» είναι η γενοκτονία που διαπράττεται στη Γάζα; Τι άλλο παρά προσπάθεια μετατροπής του Ιράν σε «απόβλητη» χώρα είναι η προσπάθεια ΗΠΑ και Ισραήλ να το καταστρέψουν ολοκληρωτικά; Η ίδια η λογική του πολέμου μετατρέπει λαούς και χώρες σε «απόβλητα» και ταυτόχρονα δηλητηριάζει για γενιές ολόκληρες περιοχές με τοξικά και επικίνδυνα απόβλητα, όπως στο Βιετνάμ. 

Από τον πολιτισμό του λίθου έως τον ψηφιακό πολιτισμό, οι κοινωνίες περιγράφονται συνήθως από όσα παρήγαγαν. Εσείς μοιάζετε να υποστηρίζετε ότι η δική μας θα κριθεί από όσα απορρίπτει. Τι αποκαλύπτουν τα απόβλητα που δεν αποκαλύπτει κανένα άλλο ιστορικό τεκμήριο;

Τα απόβλητα είναι το πιο ειλικρινές τεκμήριο ενός πολιτισμού, ακριβώς επειδή κανείς δεν τα φτιάχνει για να τα δει η ιστορία. Ένα μνημείο, ένα άγαλμα, ένα επίσημο κείμενο είναι φτιαγμένα για να μας εντυπωσιάσουν, μας λένε πώς μία κοινωνία ήθελε να φαίνεται. Τα σκουπίδια μίας κοινωνίας, αντίθετα, μας λένε τι πραγματικά έκανε. Είναι, με μία έννοια, ένα μέτρο του ασυνείδητου του πολιτισμού.

Στην Ελλάδα ζούμε ήδη, με ιδιαίτερη ένταση, την τριπλή περιβαλλοντική κρίση: κλιματική κρίση, συσσώρευση ρύπανσης, απώλεια βιοποικιλότητας.  

Ο δικός μας πολιτισμός θα κριθεί από τα απόβλητά του με έναν μοναδικό τρόπο στην ιστορία, γιατί για πρώτη φορά τα απόβλητά μας είναι πλανητικά και πολλά από αυτά θα μείνουν για εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια στον πλανήτη. Το πιθανότερο είναι ότι, σε μερικές εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια, όλα τα υπέροχα δημιουργήματα της εποχής μας θα έχουν μετατραπεί σε ερείπια. Αν οι προηγούμενοι πολιτισμοί άφησαν πυραμίδες, εμείς αφήνουμε ένα γεωλογικής κλίμακας αποτύπωμα αποβλήτων. Και το ερώτημα που θέτει το βιβλίο είναι αυτό: τι λέει για μια κοινωνία το γεγονός ότι το πιο ανθεκτικό της αποτύπωμα στον χρόνο θα είναι αυτό που η ίδια κοινωνία θέλησε να πετάξει «εκτός» της;

Ειδικότερα στην Ελλάδα, πού θα έπρεπε κατά την άποψή σας να εστιάσουμε την προσοχή μας, μιλώντας για τα περιβαλλοντικά προβλήματα;

Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε συμβάν (φωτιές, πλημμύρες, καύσωνες) ως μεμονωμένο γεγονός που αντιμετωπίζεται με περισσότερα πυροσβεστικά και αντιπλημμυρικά έργα. Στην Ελλάδα ζούμε ήδη, με ιδιαίτερη ένταση, την τριπλή περιβαλλοντική κρίση: κλιματική κρίση, συσσώρευση ρύπανσης, απώλεια βιοποικιλότητας. Η Μεσόγειος θερμαίνεται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, και εμείς εξακολουθούμε να σχεδιάζουμε σαν να ζούμε στο κλίμα του 1980. Η προσοχή μας πρέπει να πάει από τη διαχείριση των συνεπειών στην πρόληψη των αιτίων, από τις σφουγγαρίστρες στη βρύση.

Πιο συγκεκριμένα, θα έλεγα τρία πράγματα. Πρώτον, το νερό και το έδαφος: η υπερεκμετάλλευση των υδροφορέων, η ερημοποίηση, η οικοδόμηση κάθε σπιθαμής της ακτής είναι μεταβολικά ρήγματα που πληρώνουμε ήδη ακριβά. Η κατάντια του τοπίου στις πανέμορφες Κυκλάδες είναι χαρακτηριστική της κατάστασης. Δεύτερον, έχουμε ανάγκη μία μεγάλη στροφή στο χωροταξικό και αναπτυξιακό σχεδιασμό. Δεν φταίει «η κλιματική αλλαγή» αφηρημένα όταν καίγεται ένας οικισμός δίχως σχέδιο ή πλημμυρίζει μια πόλη χτισμένη πάνω σε μπαζωμένα ρέματα. Φταίει ένα μοντέλο ανάπτυξης που θυσιάζει τον χώρο στο βραχυπρόθεσμο κέρδος, πρακτική που έχει πάρει τρομακτικές διαστάσεις με την ιδιωτική πολεοδόμηση. Τρίτον, και ίσως το πιο σημαντικό: να πάψουμε να βλέπουμε το περιβάλλον ως πολυτέλεια που έρχεται «μετά» την ανάπτυξη. Στην Ελλάδα, με τον φυσικό της πλούτο και την ευαλωτότητά της, το φυσικό μας περιβάλλον δεν είναι κλάδος της οικονομίας, είναι η ίδια η προϋπόθεση για να έχουμε οικονομία και κοινωνία στο μέλλον.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι Χημικός Μηχανικός ΕΜΠ, εξειδικευμένος στην κυκλική οικονομία και τη διαχείριση αποβλήτων. Είναι µέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΜΠ και συμμετέχει στη διεθνή συμβουλευτική επιτροπή για τις περιβαλλοντικές τεχνολογίες του προγράμματος Περιβάλλοντος του ΟΗΕ (UNEP IETC). Διετέλεσε πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Στερεών Αποβλήτων (ISWA). Έχει εργαστεί σε τριάντα πέντε χώρες και έχει επισκεφθεί πάνω από εβδομήντα. Δίνει τακτικά διαλέξεις ως προσκεκλημένος ομιλητής ή συνεργάτης πανεπιστημίων για θέματα κυκλικής οικονομίας, κλιματικής αλλαγής, καθώς και για την εξέλιξη της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης. Έχει συνεισφέρει σε δεκάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις και αρθρογραφεί τακτικά για θέματα τεχνολογίας και, ειδικότερα, τεχνητής νοημοσύνης.

Βιβλία του: Industry 4.0 and circular economy: Towards a wasteless future or a wasteful planet? (Wiley, σε συνεργασία µε τον Νορβηγό Άντερς Βόγκε Νίλσεν, 2020), Τεχνητή Νοημοσύνη: Άνθρωπος, φύση, μηχανές (εκδ. Τόπος, 2024) και Waste side stories: Απόβλητοι, απόβλητα και μεταβολικά ρήγματα (εκδ. Τόπος, 2026).