iero kentriki

Για το δοκίμιο του Rudolf Otto «Το Ιερόν – Για το ανορθολογικόν στην ιδέα της θεότητας και την σχέση του με το ορθολογικόν» (μτφρ. Ελένη Λαδιά, εκδ. Αρμός).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το σύνολο των πνευματικών τάσεων στην Ευρώπη του 18ου αιώνα που είναι γενικά γνωστό ως «Διαφωτισμός» επιχείρησε, μέσω της φιλοσοφίας, τη θεμελίωση ενός νέου χριστιανισμού, που θα είναι η θρησκεία του Λόγου (φυσική θρησκεία) και θα διαφέρει από τον πραγματικό, τον ιστορικό χριστιανισμό, όπως ήταν γνωστός ως τότε. Λίγο πολύ όλοι οι στοχαστές του Διαφωτισμού ενστερνίζονταν σε μεγάλο βαθμό την αναλογία φύσης και ανθρώπου, θεωρούσαν δηλαδή τη φύση ως κάτι που έχει βαθιές αναλογίες με τον άνθρωπο και τις κοινωνικές του σχέσεις, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν στην άποψη ότι ακριβώς όπως ο χώρος των ουράνιων σωμάτων, έτσι και ο κόσμος του ανθρώπου υπόκειται σε καθολικούς νόμους. Έτσι, οι επιμέρους θρησκείες θεωρήθηκαν απλώς ως σύμβολα της αμιγώς ηθικής, οικουμενικής και φυσικής θρησκευτικότητας του Λόγου και ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο αναγνωρίστηκε η ισοτιμία τους και η αξία τους για την ηθική διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου, οπότε και υποστηρίχθηκε ως αίτημα η ανεξιθρησκία.

Ο Διαφωτισμός του 18ου αιώνα προέβαλε μια λογοκρατική κατανόηση και ερμηνεία του θρησκευτικού φαινομένου, υποστηρίζοντας πως οτιδήποτε αξίζει να διασωθεί από αυτό, βρίσκεται στην ηθική.

Με την υποχώρηση του μεταφυσικού στοιχείου, ενισχυόταν έντονα το ηθικό. Αυτό έλαβε ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις στη φιλοσοφία του Καντ, ο οποίος επεδίωξε την αποκάθαρση της (χριστιανικής) θρησκείας από καθετί υπερβατικό, κατασκευάζοντας ένα θρησκευτικό σύστημα που στηρίζεται αποκλειστικά στις αφηρημένες αρχές του καθαρού πρακτικού Λόγου, δηλαδή σε αρχές της ηθικής. Με σημερινή ορολογία, θα λέγαμε ότι οι Διαφωτιστές απέρριπταν το «γνωσιακό» μέρος της θρησκείας (μεταφυσική) και αποδέχονταν το «αξιακό» (ηθική). Με λίγα λόγια, ο Διαφωτισμός του 18ου αιώνα προέβαλε μια λογοκρατική κατανόηση και ερμηνεία του θρησκευτικού φαινομένου, υποστηρίζοντας πως οτιδήποτε αξίζει να διασωθεί από αυτό, βρίσκεται στην ηθική.

Ωστόσο, αυτή η επιδίωξη των Διαφωτιστών να αναγάγουν το συνολικό περιεχόμενο της θρησκευτικής εμπειρίας στην ηθική εμπειρία προϋπέθετε την πληρότητα και την αυτοδυναμία της τελευταίας, με τελικό αποτέλεσμα να αναγνωριστεί βαθμιαία, με τη βοήθεια της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, η αυτάρκεια της ηθικής. Η ηθικότητα θεωρήθηκε ως κάτι σταθερό και ανεξάρτητο από τη θρησκευτική αυθεντία, διατηρώντας τη βεβαιότητά της ακόμη και ανεξάρτητα από την ύπαρξη του Θεού.

rudolf

Ο Rudolf Otto (1869-1937) γεννήθηκε στο Peine της Κάτω Σαξονίας και σπούδασε στο Göttingen, Θεολογία και Φιλοσοφία. Από το 1917 έως το 1929 δίδαξε Συγκριτική Θρησκειολογία και Φιλοσοφία της Θρησκείας στο Πανεπιστήμιο της πόλης Marburg (Lahn), το οποίο είναι γνωστό ως κέντρο θρησκειολογικών και θρησκειοφιλοσοφικών σπουδών.

 

 

Ως αντίδραση στον Διαφωτισμό, ο Ρομαντισμός του 19ου αιώνα έδωσε έμφαση στο υπερφυσικό στοιχείο, που είναι το ιερό, το βίωμα, και παρουσίασε τη θρησκεία ως μια προσωπική απόφαση που οδηγεί σε υπαρξιακή δέσμευση. Αυτό εκφράστηκε από τη φιλοσοφία του Κίρκεγκααρντ και από ορισμένους προτεστάντες θεολόγους, ένας εκ των οποίων υπήρξε και ο Ρούντολφ Ότο. Έχει υποστηριχθεί ότι αποτελεί τον σημαντικότερο θρησκειολόγο στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα (ενώ στο δεύτερο μισό, σημαντικότερος θεωρείται από πολλούς ο Μίρτσεα Ελιάντε [Mircea Eliade], με το έργο του Το Ιερό και το βέβηλο). Στην κλασική πλέον μελέτη του Το Ιερόν (1917), η οποία μεταφράστηκε στη γλώσσα μας χάρη στις εκδόσεις Αρμός και στην προσεκτική δουλειά της Ελένης Λαδιά, ο Ότο επιχείρησε τη αναθεμελίωση αυτής της βασικής για κάθε θρησκευτική εμπειρία έννοιας, στη βάση του συναισθήματος, παραμερίζοντας κάπως τη σύνδεση με τα διάφορα ηθικά ζητήματα και τον ορθολογισμό. Το ιερό, θεωρεί, είναι πάντοτε κάτι παραπάνω από αυτά. Είναι κάτι ασύλληπτο και μυστηριώδες, που φαντάζει σε εμάς ως κάτι αλλότριο («όλως άλλο»).

Ο Ότο εισηγείται μάλιστα τη λέξη «numinose» και ισχυρίζεται πως η επαφή με το numinose χαρακτηρίζεται από το συναίσθημα της απόλυτης εξάρτησης που έχουμε για κάτι, το οποίο και νιώθουμε πως υπερέχει απόλυτα σε σχέση με εμάς («οντικό συναίσθημα») και η γνώση μας γι’ αυτό συναντά αμετακίνητους φραγμούς. Αν όμως η ίδια η λέξη προέρχεται από τους Τσίντσεντορφ και Καλβίνο, η έννοια της απόλυτης υπεροχής του ιερού είναι κάτι που ο Ότο δανείζεται από τον θεολόγο Σλαϊερμάχερ, τροποποιώντας το συνάμα ώστε να αποτελεί τη «σκιά» ενός άλλου συναισθήματος, του φόβου. Είναι αυτό το συναίσθημα που κάνει τον πατριάρχη Αβραάμ να λέει στον Θεό: «Ἐγὼ εἰμὶ γῆ καὶ σποδός» (Γεν. 18, 27).

Το ιερό, θεωρεί, είναι πάντοτε κάτι παραπάνω από αυτά. Είναι κάτι ασύλληπτο και μυστηριώδες, που φαντάζει σε εμάς ως κάτι αλλότριο («όλως άλλο»).

Η ενέργεια του numinose χαρακτηρίζεται από το tremendum και τη majestas. Αυτά βιώνονται άμεσα από τους διάφορους θρησκευτικούς μυστικιστές, η οποίοι μιλούν για το θείο με μια γλώσσα γεμάτη παράδοξα και φαινομενικές αντιφάσεις. Σε αντίθεση με τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού οι οποίοι, όπως επισημάνθηκε, εστίαζαν στα ορθολογικά και ηθικοπρακτικά αιτήματα που κατά τους ίδιους είναι παρόντα σε κάθε θρησκεία, ο Ότο αναδεικνύει περισσότερο τα μη έλλογα στοιχεία και τα μυστικιστικά της θρησκευτικής εμπειρίας: τον τρόμο, το δέος και την υποταγή μπροστά σε μια ανώτερη δύναμη που μας υπερβαίνει. Όπως έχει παρατηρήσει ο Μάριος Μπέγζος, το παρόν έργο γράφτηκε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με σκοπό να δώσει απάντηση στο πρόβλημα της θεοδικίας, που ήταν τότε άμεσα επίκαιρο λόγω των πολεμικών φρικαλεοτήτων.

«Έτσι είναι λοιπόν τα ορθολογικά, όπως τα ανορθολογικά στοιχεία της σύνθετης κατηγορίας “Ιερόν”, στοιχεία a priori. Και τα τελευταία είναι στον ίδιον βαθμόν, όπως τα πρώτα. Η θρησκεία δεν βρίσκεται στην υποτέλεια, στον σκοπόν και στο ήθος, δεν ζει από τα αιτήματα και επίσης το ανορθολογικός σε αυτήν έχει τις δικές του μοναδικές, αυτόνομες ρίζες στα κρυμμένα βάθη του ίδιου του πνεύματος».

Πρόκειται για μια κλασική πραγματεία θρησκειολογίας, που αξίζει να διαβαστεί από οποιονδήποτε ενδιαφέρεται για το φαινόμενο της θρησκείας.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


ottoΤο Ιερόν
Για το ανορθολογικόν στην ιδέα της θεότητας και την σχέση του με το ορθολογικόν
Rudolf Otto
Μτφρ. Ελένη Λαδιά
Αρμός 2019
Σελ. 262, τιμή εκδότη 18,00 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ RUDOLF OTTO


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο ...

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Για το βιβλίο του Richard Dawkins «Ξεπερνώντας τον Θεό – Οδηγός για αρχάριους» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός) και το βιβλίο του Peter Boghossian «Εγχειρίδιο αθεΐας» (μτφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

Για τη «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» (μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης) του Ιμμάνουελ Καντ που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Καντ, του Adolf von Heydeck © Stadtmuseum Königsberg

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο εξαιρετικές παραστάσεις

Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο εξαιρετικές παραστάσεις

Για την παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου «Εγκάρσιος προσανατολισμός», η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παράσταση του Σάββα Στρούμπου «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», με το κείμενο του Φραντς Κάφκα, η οποία παρουσιάστηκε στο θέατρο Άττις.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ