«Η άκρα δεξιά ενάντια στην πολιτική - Μια παράξενη νίκη» των Μικαέλ Φεσέλ και Ετιέν Ολιόν – Πού χάθηκαν τα όρια του πολιτικού συστήματος

Ισότητα versus ταυτότητες

Οι δυο Γάλλοι διανοητές και πανεπιστημιακοί Μικαέλ Φεσέλ και Ετιέν Ολιόν δεν γράφουν ένα ακόμη βιβλίο για την άνοδο της Άκρας Δεξιάς. Ούτε καν ένα βιβλίο στο οποίο εξηγούν τους λόγους αυτής της ανόδου. Γράφουν ένα βιβλίο για τα αποτελέσματα της απουσίας της διάκρισης Αριστεράς- Δεξιάς και της απουσίας του αιτήματος για ισότητα όλων και για το πώς η Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται αυτές τις δυο απουσίες, οι οποίες πλήττουν θανάσιμα τις δημοκρατίες. Σίγουρα η σημερινή γαλλική Ακροδεξιά της Μαρίν Λε Πεν και του Ζορντάν Μπαρντελά είναι διαφορετική από αυτήν του πατρός Λε Πεν. Είναι μια Ακροδεξιά που δεν αρνείται, τουλάχιστον εμφανώς, τη δημοκρατία. Η Ακροδεξιά του Εθνικού Συναγερμού δεν «σκανδαλίζει», όπως αυτή του Εθνικού Μετώπου. Προκαλεί όμως μια παράλυση στη σκέψη που τη μελετά. Ενώ οι περισσότεροι ασχολούνται με το κατά πόσο η «εξημέρωση» αυτής της Ακροδεξιάς οφείλεται στο ό,τι άλλαξε και προσχώρησε ειλικρινώς στην αποδοχή της δημοκρατίας ή αυτά όλα είναι αποτέλεσμα μιας παράστασης; Την οποία θα κατεβάσει, αν έρθει στην εξουσία;

Οι δυο αριστεροί στοχαστές υποστηρίζουν πως δεν θα έπρεπε να είναι αυτό το ερώτημα. Αυτό θα έπρεπε να είναι: σε ποια δημοκρατία «προσχώρησε» η Ακροδεξιά; Αυτή δεν είναι η δημοκρατία του συνδυασμού των πολιτικών ελευθεριών και της ισότητας για όλους, αλλά η δημοκρατία μόνο γι’ αυτούς της πλειοψηφίας από τη μια μεριά και η δημοκρατία των πολύ πλούσιων από την άλλη. «Η res publica σημαίνει κατά κυριολεξία “το πράγμα όλων” (σ.165). Για την Ακροδεξιά δημοκρατία όμως είναι ένα «πράγμα» μόνο για τους Γάλλους και μάλιστα μόνο για τους εξ αίματος Γάλλους. Για να νομιμοποιηθεί αυτή η στροφή, εφευρεθεί η απειλή της “woke” κουλτούρας και του ισλαμοαριστερισμού. Η Ακροδεξιά την ίδια στιγμή που βάλλει κατά της “woke” κουλτούρας και της συμπερίληψης, δημιουργεί τη δική της “woke” κουλτούρα που αποκλείει τους μη Γάλλους από τα οφέλη της δημοκρατίας. Μια ακροδεξιά κουλτούρα που κάνει έκκληση στην αφύπνιση όλων όσοι δήθεν απειλούνται από τη «μεγάλη αντικατάσταση». Την αντικατάσταση δηλαδή του χριστιανισμού και της «λευκής φυλής» από το ισλάμ και τους μαύρους Άραβες.

Κοινή λογική versus Αριστεράς

Πώς φτάσαμε όμως, και ένα παιδάκι 12 ετών, αναρωτιούνται οι δύο συγγραφείς, αριστερών και φιλελεύθερων πολιτισμικά γονιών, να ακούει τον Μπαρντελά να τάσσεται κατά της αύξησης των ορίων συνταξιοδότησης και αυτό να ρωτά τους γονείς του: «Είναι αριστερός αυτός ο κύριος;». Δεν είναι η Ακροδεξιά που «κανονικοποιήθηκε», όπως λέγεται, είναι η Αριστερά που από-αριστεροποιήθηκε, δικός μου και όχι των συγγραφέων ο όρος, αλλά μέσα στο πνεύμα τους. Δεν ήταν άλλος, αλλά ο Φρανσουά Ολάντ που κατηγορούσε την Μαρίν Λε Πεν πως μιλάει «σαν μπροσούρα του Κομμουνιστικού Κόμματος της δεκαετίας του 1970». Τι καλύτερη νομιμοποίηση της Ακροδεξιάς; Ο Μακρόν συνέβαλε ακόμα πιο ενεργά σ’ αυτή την πολιτική σύγχυση με το «και δεξιά και αριστερά» που είχε έρθει να αντικαταστήσει το μεταπολιτικό «ούτε αριστερά ούτε δεξιά». Έτσι όμως, κατά τους συγγραφείς, περάσαμε από τη μεταπολιτική στην υποπολιτική. Γιατί υποπολιτική είναι αυτό το μασκάρεμα της Ακροδεξιάς που οφείλεται «στην αποκήρυξη της διαιρετικής τομής Αριστεράς/Δεξιάς συντελεί έτσι σε μια θολούρα στην οποία μπορούν να ευδοκιμήσουν θέσεις απαράδεκτες μέχρι χθες, που σήμερα έχουν γίνει αόρατες» (σ.42). Αόρατες αλλά και αποδεκτές από πολλά τμήματα των πολιτικών και κομματικών συστημάτων. Πόσο παράξενο είναι πλέον να βλέπουμε στο χώρο της Ακροδεξιάς να ακούγονται φωνές που αναφέρονται στον Γκράμσι, στον Ζωρές, στο μεταπολεμικό ΚΚ, πόσο παράξενο επίσης είναι ένα τέτοιο κόμμα να έχει ως πρόεδρό του μια διαζευγμένη γυναίκα που τάσσεται υπέρ των αμβλώσεων, γκέι μέλη, αλλά και εβραίους που ομνύουν στον αντισημίτη Μωράς, ακόμα και στην κυβέρνηση Πεταίν; Έχουν χαθεί τα όρια; Ναι, αλλά όχι στα δεξιά του πολιτικού συστήματος, αλλά στα αριστερά. Εκεί πρέπει να ψάξουμε, όχι τους λόγους της ανόδου της Ακροδεξιάς, αλλά τους λόγους της «κανονικοποίησής» της. Είναι που η Άκρα Δεξιά έχει πάρει προβάδισμα «στο πεδίο των φαντασιακών της δυστυχίας», συχνά με τη βοήθεια των ανταγωνιστών της. Σημαίνει αυτό πως αυτή έχει κερδίσει την πολιτισμική ηγεμονία, στο χώρο των ιδεών, όπως συχνά υποστηρίζεται; Κάθε άλλο. Δεν έχει κερδίσει με τις δικές της ιδέες που βρίσκουν απήχηση, κερδίζει γιατί διαστρέφει, χωρίς σοβαρή απάντηση, τις ιδέες της Αριστεράς. Παρουσιάζει την τελευταία, όχι χωρίς και δική της ευθύνη, ως μια Αριστερά της woke, του ισλαμοαριστερισμού, ως μια Αριστερά ταξικά αδιάφορη. Και όταν δεν δίνονται απαντήσεις, είναι φυσικό να επέρχεται η «φυσιολογικοποίηση» του ακροδεξιού λόγου.

«Σε ένα παιγνίδι που όλα γίνονται πολιτική, τα δημοσιονομικά προγράμματα αλλά και τα πολιτισμικά άγχη, τίποτα δεν είναι πια στ’ αλήθεια πολιτικό, και το πλεονέκτημα το έχουν πάντα οι πιο εμφατικές ταυτοτικές θέσεις».

Πολλές φορές η Άκρα Δεξιά παρουσιάζεται ως η φωνή της κοινής λογικής. Και η Αριστερά τι κάνει; Ανταπαντά πως όχι, αυτή είναι η πραγματική φωνή της λογικής. Μια Αριστερά που μετατοπίζεται στην υπεράσπιση της φωνής της λογικής και όχι της φωνής κατά των ανισοτήτων, των κοινωνικών αδικιών. Όποιός/α τολμά να μιλά για τις ανισότητες κατηγοριοποιείται ως παραβάτης της φωνής της κοινής λογικής. Εντέλει η Ακροδεξιά κερδίζει όχι επειδή νικούν οι ιδέες της, αλλά καταγγέλλοντας τις ιδέες της Αριστεράς και κάνοντάς την να αισθάνεται ένοχη γι’ αυτές. Ο Εθνικός Συναγερμός μπορεί να κρύβει τις ιδέες του, δεν ανεβαίνει όμως γι’ αυτό το λόγο. Ανεβαίνει γιατί την ίδια στιγμή η Αριστερά κρύβει τις δικές της πίσω από εκκλήσεις στην κοινή λογική, η οποία όμως είναι πάντα η κοινή λογική των μεταρρυθμίσεων υπέρ των ισχυρών. Έτσι πίσω από την «κοινή λογική» η πολιτική παρουσιάζεται ως μια σύγκρουση λαϊκισμού, που είναι κατά της κοινής λογικής και αντιλαϊκισμού που εκφράζει απόλυτα το πνεύμα της κοινής λογικής. Ή αλλιώς το πνεύμα του πραγματισμού κατά του πνεύματος των ιδεολογιών. Έτσι «αυτό που υπάρχει είναι λαϊκιστές, αυταρχικοί πατριώτες ή στη χειρότερη περίπτωση, οπαδοί «αντιφιλελεύθερων» λύσεων» (σ.23), όχι όμως και ακροδεξιοί. Αυτοί και η Ακροδεξιά εξαφανίζονται από τα πολιτικά ραντάρ των ΜΜΕ. Οι νίκες της Ακροδεξιάς πραγματοποιούνται όχι στο πεδίο της πολιτικής ηγεμονίας, ούτε καν στο πεδίο της μεταπολιτικής (πολιτική χωρίς πολιτικούς), αλλά στο πεδίο αυτού που οι δυο συγγραφείς ονομάζουν υποπολιτική, στο πεδίο των «ταυτοτήτων». «Σε ένα παιγνίδι που όλα γίνονται πολιτική, τα δημοσιονομικά προγράμματα αλλά και τα πολιτισμικά άγχη, τίποτα δεν είναι πια στ’ αλήθεια πολιτικό, και το πλεονέκτημα το έχουν πάντα οι πιο εμφατικές ταυτοτικές θέσεις» (σ. 25).

Οι συγγραφείς του βιβλίου Michaël Fœssel και Étienne Ollion.

Αξίες κατά αρχών

Έτσι οι ταυτότητες και οι αξίες τους κατατροπώνουν τις αρχές. Η δημοκρατία από σύστημα αρχών γίνεται σύστημα αξιών. Η πίστη στις αρχές είναι πίστη στη δημοκρατία όλων μας. Η πίστη στις αξίες «τεμαχίζει» τις δημοκρατίες σε αξίες κάποιων έναντι των αξιών κάποιων άλλων ή πιο σωστά τεμαχίζει τη δημοκρατία σε πλειονότητες και μειονότητες. Τι σημαίνει αυτό; «Ο Εθνικός Συναγερμός επικαλείται πλέον τη δημοκρατία (république) των αξιών» (σ. 166). Όταν όμως η Ακροδεξιά μιλάει για Δημοκρατία (République) δεν εννοεί αυτό που ανήκει σ’ όλους/ες, το «πράγμα όλων» (res publica), την επί ίσοις όροις κατοχή της κυριαρχίας από τους πολίτες, ανεξαρτήτως από τις θρησκευτικές ή πολιτισμικές καταβολές τους. Στην ακροδεξιά δημοκρατία υπάγονται μόνο οι «καθαροί» Γάλλοι και μάλιστα μόνο αυτοί που ενστερνίζονται τις ίδιες αξίες με τον Εθνικό Συναγερμό. Να γιατί είναι ψευδές το ερώτημα, αν η στροφή της Ακροδεξιάς προς τη δημοκρατία είναι ειλικρινής ή όχι. Είναι ειλικρινής, αλλά όχι προς τη δημοκρατία όλων, που ξέραμε, αλλά προς τη «δημοκρατία» των λίγων και εκλεκτών.

Ας το δούμε αυτό στην αρχή της ουδετεροθρησκείας. Ως νομική αρχή η ουδετεροθρησκεία δηλώνει την ουδετερότητα του κράτους έναντι των θρησκευτικών πεποιθήσεων των πολιτών του και τη θεσμική κατοχύρωση της ελευθερίας του θρησκεύματος. Ως «αξία» όμως η ουδετεροθρησκεία μετατρέπεται σε πειθαρχικό κανόνα που διακρίνει τα δόγματα σε επιτρεπτά για την κοινωνία και σε ανεπίτρεπτα. Ο λεγόμενος νόμος για τον «σεπαρατισμό»(2021) αιτιολόγησε ακόμη περισσότερο την απαγόρευση της μαντίλας σε ορισμένους δημόσιους χώρους που είχε επιβληθεί από το 2010. Ο νόμος όμως για τον σεπαρατισμό είναι ένας νόμος που στηρίζεται σε αξίες που δεν είναι δυνατόν να μοιράζονται όλοι. Αυτός ο νόμος επιβάλλει την ουδετεροθρησκεία όχι στο κράτος που θα ήταν και το σωστό, αλλά στην κοινωνία, μετατρέποντας έτσι την ουδετεροθρησκεία από καθολική αρχή σε μερική αξία. Αν όμως η δημοκρατία δεν επιτρέπει στην κοινωνία να διατηρεί τις αρχές της, οι οποίες μετατρέπονται σε αξίες, τότε μιλάμε για κάτι άλλο, αλλά όχι για δημοκρατία. Και συγκεκριμένα η ουδετεροθρησκεία ως νομική αρχή μπορεί να απαγορέψει τη μαντίλα σε δημόσιους χώρους, στη Δημόσια Διοίκηση και στο σχολείο, αλλά όχι στον ιδιωτικό βίο. Όσο και αν η μαντίλα είναι κάτι που δεν αρέσει στους πολλούς, ακόμη και αν δεν τη φοράνε εθελοντικά οι γυναίκες μουσουλμάνες, κανείς δεν μπορεί να επιβάλλει την απαγόρευσή της στους ιδιωτικούς χώρους. Τα θρησκευτικά σύμβολα στην κοινωνία και όχι στο κράτος παραμένουν θεμιτά. Γιατί, προσθέτω, η θρησκευτική πίστη δεν είναι μόνο ατομική υπόθεση, όπως θέλει να μας πείσεις ο ατομικιστικός νεοφιλελευθερισμός. Είναι και κοινωνική θέση και στάση. Έτσι όταν η ουδετεροθρησκεία επιβάλλεται ως αξία, καταργείται από το να είναι αρχή. Το ζήτημα δεν είναι αν το ντύσιμο ή και η πίστη του άλλου μας αρέσει ή όχι, το ζήτημα είναι πως οποιαδήποτε απαγόρευση είναι νόμιμη, αν αποτρέπει συμπεριφορές που μας εμποδίζουν να κάνουμε ελεύθερα τις δικές μας επιλογές. Αλλιώς πάμε σε μια δημοκρατία όπου κυριαρχεί η λογική των πλειοψηφικών προτιμήσεων που αποκτούν ισχύ νόμου και δικαιολογούν την οποιαδήποτε απαγόρευση.

Το «δεν μας επιτρέπουν να μιλάμε», σήμαινε ενισχύστε μας για να λέμε εμείς, οι ακροδεξιοί ως δημοκράτες πλέον, ό,τι εσείς δεν μπορείτε να πείτε λόγω της woke κουλτούρας. Η κριτική σ’ αυτή την κουλτούρα νομιμοποιεί να εμφανίζονται ως κυνηγημένοι οι ρατσιστές, οι αντιφεμινιστές, οι «λευκοί άντρες» και οι ομοφοβικοί, με λίγα λόγια οι ακροδεξιοι.

Και πώς επιβλήθηκε αυτή η κατάσταση; Από τη στιγμή που η Ακροδεξιά έπεισε πως η woke κουλτούρα (παλιότερα στη θέση της woke κουλτούρας ήταν ο πολιτισμικός μαρξισμός) δεν της «επιτρέπει να λέει τίποτα», γύρισε το παιγνίδι υπέρ της και νομιμοποίησε την άθλια θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης». Το «δεν μας επιτρέπουν να μιλάμε», σήμαινε ενισχύστε μας για να λέμε εμείς, οι ακροδεξιοί ως δημοκράτες πλέον, ό,τι εσείς δεν μπορείτε να πείτε λόγω της woke κουλτούρας. Η κριτική σ’ αυτή την κουλτούρα νομιμοποιεί να εμφανίζονται ως κυνηγημένοι οι ρατσιστές, οι αντιφεμινιστές, οι «λευκοί άντρες» και οι ομοφοβικοί, με λίγα λόγια οι ακροδεξιοι. Κάτι ξέρουν και ο Ουελμπέκ και ο Μπρικνέρ από κάτι τέτοιες στρεψοδικίες, θα πρόσθετα.

Αριστερά και ΜΜΕ

Η κριτική των δυο στο τρόπο που γίνονται οι αντιπαραθέσεις στα τηλεοπτικά πάνελ και πως αυτές αποκαθάρουν τον ακροδεξιό λόγο, είναι από το πιο σημαντικά σημεία του περιγραφόμενου εδώ βιβλίου. Αν θέλεις να παίξεις στο παιγνίδι των ΜΜΕ, πρέπει να αρνηθείς να μιλάς για ισότητα, για προοδευτική φορολογία, για ό,τι συνθέτει ένα σύγχρονο αριστερό λόγο. Πρέπει να αυτοευνουχιστείς, διαφορετικά, σου λένε, πως οι τηλεθεατές αλλάζουν κανάλι. Πρέπει «να παριστάνεις τον νεόκοπο Ουσάρο, πρόθυμο να καταγγείλει μπροστά στις κάμερες, ενώπιον εκατομμυρίων τηλεθεατών, τον αφόρητο ιμπεριαλισμό του αριστερού Τύπου» (σ. 144). Όσο πιο αφηρημένα μιλάς αποφεύγοντας τις γωνίες, τόσο περισσότερες οι πιθανότητες να ακουστείς στις ζώνες της υψηλής ακροαματικότητας. Γι’ αυτό και θεωρείται έγκλημα καθοσιώσεως να μιλάς στα μεγάλα κανάλια κατά της «κοινής λογικής». Αν μιλάς για τη γαλλική «διατροφική λευκότητα», είναι πιο πιθανό να σου το επιτρέψουν απ’ ό,τι αν μιλάς για τους μηχανισμούς κοινωνικής αναπαραγωγής στην εκπαίδευση. Να μου επιτρέψετε να σας πως έχω ίδια πείρα του θέματος. Έχω τύχει να συμμετάσχω σε συζήτηση όπου οι συνομιλητές μου δεν μπορούσαν να καταλάβουν, γιατί πρέπει καλά και ντε να σπουδάζουν όλα τα παιδιά. Γιατί πρέπει όλοι να στοχεύουν να γίνουν επιστήμονες. Χάθηκαν τα τεχνικά επαγγέλματα; Αυτό ακούγεται ως κοινή λογική. Είναι όμως μια αδυσώπητη ταξική λογική. «Το ότι οι αντιδραστικοί χλευάζουν τις αφαιρέσεις τα Αριστεράς του πνεύματος ασφαλώς δεν είναι κάτι καινούργιο…Το πρωτόγνωρο είναι η σημερινή επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος» (σ. 136). Είναι όμως πρωτόγνωρο; Αν διαβάσουμε καλά αυτό το βιβλίο θα διαπιστώσουμε πως δεν είναι και τόσο πρωτόγνωρο. Αυτό άρχισε να επιβάλλεται από τη στιγμή που η Αριστερά «ξέχασε» να μιλά για την ισότητα. Αντιθέτως, κατά τους δυο συγγραφείς, «η πολιτική, έτσι όπως την υπερασπιζόμαστε εδώ, επιτρέπει να αντιπαρατεθεί σε αυτό το εθνικιστικό «σπίτι μας» όχι ένα αλλού για λίγους προνομιούχους, αλλά ένα «εμείς» που δεν απλή γενίκευση του «εγώ». Δηλαδή ένα «εμείς» προσανατολισμένο στην ισότητα, όχι στην ταυτότητα» (σ. 195). Πάντως ούτως ή άλλως όλο και περισσότεροι αριστεροί διανοούμενοι αρνούνται να συμμετέχουν σε τέτοιες συζητήσεις, όπου «ο σχολιασμός της μιας ή της άλλης πολιτικής τακτικής αδιαφορεί από τη φύση του για τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ των κομμάτων» (σ. 74).

Έχω τύχει να συμμετάσχω σε συζήτηση όπου οι συνομιλητές μου δεν μπορούσαν να καταλάβουν, γιατί πρέπει καλά και ντε να σπουδάζουν όλα τα παιδιά. Γιατί πρέπει όλοι να στοχεύουν να γίνουν επιστήμονες. Χάθηκαν τα τεχνικά επαγγέλματα; Αυτό ακούγεται ως κοινή λογική. Είναι όμως μια αδυσώπητη ταξική λογική.

Τελικά, κατά τους συγγραφείς, ζούμε στην εποχή «της εκδίκησης των χορτάτων», η μνησικακία των οποίων δεν πηγάζει από την ίδια πηγή των φτωχών που είναι τα πραγματικά δεινά του βίου τους. Η μνησικακία των χορτάτων δικαιολογείται στο όνομα των δήθεν δεινών που τους επιβάλλει η woke κουλτούρα. Γι’ αυτό και είναι και τόσο επικίνδυνο και το λεγόμενο αντί-woke κίνημα. Και απορώ με αυτούς τους αριστερούς και τις αριστερές που δεν το κατανοούν.

Μια ακόμη άψογη μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα, αν και υπάρχουν κάποιες «δημοτικές» ακρότητες. Συνήθως, έστω και για την τιμή του βιβλιοκριτικού, ψάχνω κάποια σημεία να εκφράσω τη διαφωνία μου με τον συγγραφέα/ συγγραφείς. Εδώ δεν βρήκα ούτε ένα.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Πράγματι η «προδοσία των διανοουμένων», που καταγγέλλεται στα ΜΜΕ του Μπολορέ και αλλού, έχει την ιδιαιτερότητα ότι χαρακτηρίζεται από τον αντιδιανοουμενισμό της. Η υποτιθέμενη στράτευση των ερευνητών δεν κατηγορείται εν ονόματι κάποιας απολιτικής καθαρότητας των ιδεών, αλλά λόγω της περιφρόνησης της για τον κοινό νου. Εξ ου και η αρχή που πρυτανεύει (στα τηλεοπτικά πάνελ) στην επιλογή των θεμάτων: όσο πιο αφηρημένα, τόσο περισσότερες οι πιθανότητες να ακουστούν στις ζώνες υψηλής ακροαματικότητας» (σ. 136-137).