«Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού» του Κορνήλιου Καστοριάδη (κριτική) – Εισαγωγή στη σκέψη ενός ανεξάρτητου διανοούμενου

Στο βιβλίο με τίτλο Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού ο αναγνώστης θα βρει συγκεντρωμένες κάποιες συνεντεύξεις και διαλέξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη, κυρίως από τις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του, οι οποίες λειτουργούν με διττό τρόπο: αφενός ως συμπλήρωμα στην ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία κι αφετέρου ως εισαγωγή στο έργο του από εκείνους που επιθυμούν να έρθουν σε επαφή με τις ιδέες του χωρίς να πέσουν απευθείας στα «βαθιά», κρίνοντας κατά πόσον τους ταιριάζει η σκέψη του. Η προσεγμένη έκδοση περιλαμβάνει ένα ενδιαφέρον και κατατοπιστικό Επίμετρο του Νίκου Μάλλιαρη, το οποίο τοποθετεί το περιεχόμενο στη ευρύτερο πλαίσιο του έργου του Καστοριάδη. Στη συνέχεια θα προσπαθήσω να παρουσιάσω με συνοπτικό τρόπο κάποιες από τις βασικές σκέψεις του διανοητή, προκειμένου ο αναγνώστης να έχει μια ιδέα για το τι θα βρει στο βιβλίο.

Η σκέψη του Καστοριάδη

Δεδομένου ότι ο βίος είναι βραχύς, οι άνθρωποι αναζητούν βεβαιότητες που θα νοηματοδοτήσουν την ασταθή ύπαρξή τους, προσδίδοντάς της βάθος και ουσία. Ο κίνδυνος που ελλοχεύει από αυτήν τη σεβαστή ανάγκη είναι ότι οι βεβαιότητες συχνά επικάθονται ως νομοτέλειες, υπαγορεύοντας στόχους, καθορίζοντας πρακτικές και δράσεις, με συνέπεια να αφαιρούν από τα υποκείμενα την ελευθερία τους – και ελευθερία υπάρχει μόνο όταν ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα της διαρκούς επερώτησης, της αποδοχής ή της άρνησης όλων εκείνων που αποτελούν τελικά ανθρώπινες επινοήσεις και δεν έχουν εμφανιστεί ως θέσφατα κι έξωθεν εκδηλώσεις Θείας ή και μη χάριτος. Αυτή σε αδρές γραμμές είναι η διαφορά της ετερονομίας από την αυτονομία, τον δίκαιο και ατέλειωτο αγώνα υπέρ της οποίας συνέχισε να δίνει ως το τέλος της ζωής του ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους στοχαστές, ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Ο αγώνας για την αυτονομία όμως παραμένει το μόνιμο διακύβευμα, αφού οι «πειρασμοί» του ολοκληρωτισμού και της ετερονομίας που οδηγεί στην εθελοδουλεία παραμένουν υπαρκτοί. Ο Καστοριάδης υπήρξε αείποτε θαυμαστής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, οπότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά η έννοια της Δημοκρατίας ως Εξουσίας του Δήμου και της Φιλοσοφίας (κριτικός στοχασμός, αμφισβήτηση του υπάρχοντος, εξ ου και η σύνδεσή της με την πολιτική) ως επακόλουθο. Το πρόταγμα της αυτονομίας οπισθοχώρησε για αρκετούς αιώνες, για να αναδυθεί ξανά με την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό στη Δυτική Ευρώπη και Αμερική, οπότε μέσω της φιλελεύθερης σκέψης και της ανόδου των εργατικών αγώνων εδραιώθηκε στη νεωτερικότητα. Η εξέλιξη αυτή που ονομάστηκε «πρόοδος» υπήρξε διφυής και αμφιταλαντευόμενη, με τις δυνάμεις της Ετερονομίας (θρησκεία, απεριόριστη οικονομική επέκταση και καταναλωτισμός, ολοκληρωτικές ιδεολογίες) να συγκρούονται με εκείνες της Αυτονομίας σε όλα τα επίπεδα (πολιτική, οικονομία, περιβάλλον, πολιτισμό).

Το αποτέλεσμα στις περισσότερες περιπτώσεις ήταν η περιθωριοποίηση της δεύτερης ή έστω η διακριτική παρουσία της – νησίδες αυτονομίας σε έναν ωκεανό ετερονομίας, όπως παρατηρούμε στην εποχή μας, με την επικράτηση της λεγόμενης φιλελεύθερης δημοκρατίας, στις χώρες της Δύσης πάντα. Σύμφωνα με τον Καστοριάδη, ο ορθός χαρακτηρισμός παραμένει «φιλελεύθερη ολιγαρχία» για δύο λόγους. Αφενός θα ήταν άδικο και υβριστικό απέναντι στους αγώνες εκείνων που πάλεψαν για την εγκαθίδρυση των δημοκρατικών δικαιωμάτων να χαρακτηριστούν «ολιγαρχίες» οι κυβερνήσεις, αφού ενσωματώνουν στοιχεία της γνήσιας φιλελεύθερης παράδοσης. Αφετέρου όμως οι ελευθερίες και τα δικαιώματα είναι «αποσπασματικά και ανολοκλήρωτα», ενώ όπως βλέπουμε όλο και συχνότερα, οι ολιγάρχες, οι οικονομικές ελίτ σε σύμπραξη με λαϊκίστικα ρεύματα, διαθέτουν τη βούληση να αναιρέσουν όσα ο φιλελεύθερος μύθος θεωρεί κεκτημένα δικαιώματα, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι δεδομένο είναι μόνο εκείνο για το οποίο οι πολίτες είναι έτοιμοι να αγωνιστούν – τα υπόλοιπα είναι απλά υπογραφές επάνω σε χαρτιά.

 Όπως διαβάζουμε στον Επιτάφιο του Περικλή, τον οποίο παραθέτει ο Θουδυκίδης, η Δημοκρατία είναι Αυτόνομος (ψηφίζει τους νόμους της), Αυτόδικος (έχει τη δική της δικαιοσύνη) και Αυτοτελής (ακολουθεί τους σκοπούς που θέτει η ίδια).

Ως προς αυτό, ο Καστοριάδης κρίνει ότι ο Δήμος είναι εκείνος που μέσω της διαρκούς και ενεργού παρουσίας του στα δρώμενα, οφείλει να λαμβάνει τις αποφάσεις με άμεσα δημοκρατικό τρόπο («Αποφασίζω, σημαίνει αποφασίζω εγώ, όχι αποφασίζω ποιος θα αποφασίσει»), αναλαμβάνοντας πλήρως την ευθύνη μετά λόγου γνώσεως. Οι αποφάσεις δεσμεύουν την κοινότητα που μοιράζεται επομένως τα οφέλη και τους κινδύνους, κατά το παράδειγμα των Αθηναίων οπλιτών, οι οποίοι αποφάσιζαν κατά πόσον θα πάνε σε πόλεμο, αφού εκείνοι θα καλούνταν να θυσιαστούν κι όχι κάποιοι άλλοι εξ ονόματός τους (σε αντίθεση με την αήθη σύγχρονη τακτική που ένας Πρόεδρος ή Πρωθυπουργός και βουλευτές στέλνουν κάποιους άλλους να πεθάνουν στη θέση τους). Όπως διαβάζουμε στον Επιτάφιο του Περικλή, τον οποίο παραθέτει ο Θουδυκίδης, η Δημοκρατία είναι Αυτόνομος (ψηφίζει τους νόμους της), Αυτόδικος (έχει τη δική της δικαιοσύνη) και Αυτοτελής (ακολουθεί τους σκοπούς που θέτει η ίδια). Οτιδήποτε λιγότερο από αυτό αφήνει ανοιχτό το παράθυρο στην ετερονομία, επομένως στα θρησκευτικά καθεστώτα, στον φασισμό ή τον κομμουνισμό και τις μονοκομματικές δικτατορίες, αλλά και στη φιλελεύθερη ολιγαρχία που οδηγεί στην παραίτηση των πολιτών και την κυριαρχία του οικονομικού επάνω στην κοινωνία.

Η εποχή της ασημαντότητας

Βασική παράμετρος του έργου του, όπως εκτίθεται στις ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις του βιβλίου αυτού, είναι η λεγόμενη «άνοδος της ασημαντότητας». Ο Καστοριάδης ήδη από τη δεκαετία του 80 έως τον θάνατό του (το 1997) διέβλεπε αυτό που εμείς βιώνουμε σήμερα: καθίζηση διαρκείας σε όλα τα επίπεδα, την οποία συνδέει με την απόσυρση των πολιτών από τα κοινά και την ολοένα και μεγαλύτερη παρουσία των «ειδικών» στην πολιτική, με τους πολίτες να εμφανίζονται ανά τέσσερα χρόνια στις κάλπες για να επικροτήσουν τη μία ή την άλλη φράξια και μετά να αποσυρθούν στις ιδιωτικές τους απολαύσεις. Ο Καστοριάδης έχει αποκαλέσει αυτό το φαινόμενο «ιδιωτικοποίηση», η οποία παραμένει μια σύγχρονη παθογένεια. Σε τελική ανάλυση, συμπληρώνει, η αναγέννηση της πολιτικής αποτελεί συλλογικό έργο, αλλά ταυτόχρονα και ατομική ευθύνη.

Υποστηρίζει ότι τα έργα του φαντασιακού μπορούν να είναι το θέατρο και η ποίηση, αλλά ταυτόχρονα το Άουσβιτς και το Γκουλάγκ.

Επιπλέον, ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνδεση μεταξύ ψυχανάλυσης και δημοκρατίας, αφού και οι δύο έχουν ως στόχο τους «την απελευθέρωση του δημιουργικού φαντασιακού του ανθρώπινου όντος», επομένως όχι μόνο του κοινωνικού, αλλά και του μεμονωμένου όντος. Υποστηρίζει ότι τα έργα του φαντασιακού μπορούν να είναι το θέατρο και η ποίηση, αλλά ταυτόχρονα το Άουσβιτς και το Γκουλάγκ. Στόχος είναι η συνύπαρξη του αυτοστοχαζόμενου υποκειμένου και των δημοκρατικών θεσμών σε συλλογικό επίπεδο: «Γιατί Δημοκρατία είναι το καθεστώς της συλλογικής αναστοχαστικότητας και της αυτοπεριοριοζόμενης ελευθερίας».

Θα μπορούσα να συνεχίσω, αλλά είναι προτιμότερο ο αναγνώστης να διαβάσει το βιβλίο και στη συνέχεια να ανατρέξει στα βασικά έργα του συγγραφέα προκειμένου να εμβαθύνει. Θα ολοκληρώσω με κάποιες σκέψεις που αφορούν συνολικά την προσφορά του και την επικαιρότητα της σκέψης του.

Γιατί Καστοριάδη;

Ζούμε σε εποχές που η θεωρητική σκέψη υφίσταται τη βάσανο του αναθεωρητισμού, ακόμα και της καχυποψίας, με τη μεταμοντέρνα θεώρηση να θέτει ως προτεραιότητα τον σχολιασμό και την αποδόμηση. Εν μέρει, η παρακμή των ιδεολογιών που άνθησαν στη μεταπολεμική Ευρώπη και κυρίως στη Γαλλία, όπου έγραψε και έδρασε ο Καστοριάδης, αποτελεί και  ευθύνη των διανοούμενων. Η French Theory αναλώθηκε σε έναν ομφαλοσκοπικό βερμπαλισμό, ανακυκλώνοντας ιδέες εντός ενός cabal διανοούμενων -μέρος του star system της εποχής τους- αποκομμένου ουσιαστικά από τις μάζες (όχι μόνο τη συνεχώς συρρικνούμενη εργατική τάξη, αλλά και τις άλλες αποκλεισμένες κοινωνικές ομάδες που διψούσαν για εκπροσώπηση), μολονότι αναφέρονταν σ’ αυτές.

Το αποτέλεσμα ήταν οι διανοητές να διαγκωνίζονται μεταξύ τους, εμπλεκόμενοι σε έναν κυκεώνα θεωρητικής αδολεσχίας, παρερμηνεύοντας και ξεχειλώνοντας με τερτίπια τον Χέγκελ, τον Μαρξ και τον Φρόιντ κατά το δοκούν, προκειμένου να συρράψουν θεωρητικές κατασκευές. Όταν το κύμα κόπασε και η κανονικότητα με τις καθημερινές της φροντίδες κατέκλυσε τα πάντα, ελάχιστα απέμειναν από τις θεωρίες αυτές που παρέμειναν πλέον οχυρωμένες στα campus και σε πανεπιστημιακούς κύκλους, αφήνοντας στον καπιταλιστικό πραγματισμό τον ουσιαστικό έλεγχο της ζωής των ανθρώπων.

Η εφ’ όρου ζωής προσπάθειά του να παραμείνει ανεξάρτητος διανοούμενος, μακριά από εδραιωμένες σχολές σκέψης, τον προφύλαξε όχι από τις λανθασμένες προβλέψεις ή τους αναπόφευκτους περιορισμούς της σκέψης (ουδείς αλάνθαστος), αλλά, το σημαντικότερο, από την ταύτιση με θέσεις, ιδεολογίες και πρακτικές που θεωρούνταν δεδομένες στην εποχή του, αλλά εκ των υστέρων κρίθηκαν αρνητικά.

Θεωρώ ότι τα παραπάνω δεν ισχύουν στην περίπτωση του Καστοριάδη ή, τέλος πάντων, ισχύουν λιγότερο, καθιστώντας τη σκέψη του διαχρονική και επίκαιρη (όροι που έχουν κακοπάθει και χρησιμοποιούνται καταχρηστικά πλέον για όλα σχεδόν τα καταναλωτικά πνευματικά προϊόντα). Ο Καστοριάδης, ως φιλόσοφος της αυτονομίας, συγκρούστηκε από νωρίς με τη μαρξιστική ορθοδοξία, αποφεύγοντας την παγίδα του εγκλεισμού σε ένα σύστημα που έλαβε τις διαστάσεις θρησκείας και αντιμετωπιζόταν από τους σύγχρονους και τους επιγόνους ως θέσφατο, επιτρέποντας αποκλειστικά τον σχολιασμό του και ουδέποτε την εις βάθος κριτική επί των αρχών του, ακριβώς όπως συμβαίνει με τα απανταχού ιερά κείμενα (ετερονομία).

Η εφ’ όρου ζωής προσπάθειά του να παραμείνει ανεξάρτητος διανοούμενος, μακριά από εδραιωμένες σχολές σκέψης, τον προφύλαξε όχι από τις λανθασμένες προβλέψεις ή τους αναπόφευκτους περιορισμούς της σκέψης (ουδείς αλάνθαστος), αλλά, το σημαντικότερο, από την ταύτιση με θέσεις, ιδεολογίες και πρακτικές που θεωρούνταν δεδομένες στην εποχή του, αλλά εκ των υστέρων κρίθηκαν αρνητικά. Ας θυμηθούμε τις παλινωδίες της γαλλικής διανόησης που έτρεφε μια αδιανόητη συμπάθεια για λογής ολοκληρωτισμούς, όπως το καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης, ακόμα και στην πιο απάνθρωπη φάση του επί Στάλιν (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Σαρτρ). Στη συνέχεια, μετά την αποσταλινοποίηση, στη δεκαετία του ’60, ο αριστερισμός (η μη ελευθεριακή πλευρά του) αρκετών από τους μετέχοντες διανοούμενους τούς οδήγησε στον Μαοϊσμό, του οποίου η φρίκη τη Πολιτιστικής Επανάστασης δεν τους πτόησε στο ελάχιστο.

Εν συνεχεία και ταυτόχρονα, η μάστιγα του τριτοκοσμισμού (το ενοχικό αυτομαστίγωμα του προνομιούχου δυτικού) οδήγησε ακόμα περισσότερους στην ταύτιση με ολοκληρωτικά καθεστώτα όπως της Κούβας, του Βιετνάμ και των λοιπών «σοσιαλιστικών παραδείσων» στην Αφρική ή τη Λατινική Αμερική. Το ίδιο βεβαίως συνέβη και στην περίπτωση της ισλαμικής επανάστασης στο Ιράν, με πρώτης γραμμής διανοούμενους όπως ο Φουκώ να στηρίζουν με σοφιστείες που θα ήταν απλώς φαιδρές, εφόσον προέρχονταν από ανθρώπους που δεν διαρρήγνυαν τα ιμάτια τους για την ελευθερία, κατακρίνοντας μονίμως τη διαχεόμενη εξουσία.

Ένας ανεξάρτητος επαναστάτης διανοούμενος

Προς τιμή του ο Καστοριάδης -αυτό είναι για εμένα το βασικότερο κριτήριο εμπιστοσύνης προς το πρόσωπό του κι όχι η απόλυτη στήριξη στις θεωρητικές του κατασκευές- αντιτάχθηκε ενεργά στον απολυταρχισμό και την ετερονομία, όποιο ιδεολογικό πρόσημο κι αν είχε αυτή. Αδιάλλακτος απέναντι στον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό όπως και στον φασισμό, σε όλες τις εκδοχές του, παρέμεινε εντούτοις ένας επαναστάτης διανοούμενος, καταγγέλλοντας την καπιταλιστική αποχαύνωση, αλλά και την επικίνδυνη πεποίθηση της διαρκούς «προόδου» – την απεριόριστη και ανεξέλεγκτη επέκταση της παραγωγής και της κατανάλωσης, η οποία καταστρέφει το περιβάλλον, υποτάσσοντας τους ανθρώπους σε έναν φαύλο κύκλο («Εκτός εάν πιστεύουμε ότι έχουμε έρθει στον πλανήτη για να αλλάζουμε αυτοκίνητο κάθε τρία χρόνια αντί για έξι»), ο οποίος οδηγεί στην εξαθλίωση και την αυτοκαταστροφή.

Ο Καστοριάδης, σε αντίθεση με μεγάλο ρεύμα εντός της αριστερής σκέψης, δεν υπήρξε ποτέ αντιδυτικιστής. Τον προφύλαξε η ενασχόλησή του με την Αρχαία Αθήνα, την ανάδυσή της Δημοκρατίας και της φιλοσοφίας, η οποία στη συνέχεια μεταλαμπαδεύτηκε στη Δύση, θεμελιώνοντας τον απελευθερωτικό της χαρακτήρα

Ταυτόχρονα, τόνιζε ότι το καθεστώς της «φιλελεύθερης ολιγαρχίας» καταδικάζει τους πολίτες σε διαρκή υποχώρηση, αφού πλέον ο προτιμώμενος τρόπος παρουσίας τους στο πολιτικό προσκήνιο περιορίζεται μέσω των γραφειοκρατικών οργανισμών (όπως είναι για παράδειγμα τα συνδικάτα, τα οποία ενδιαφέρονται πρώτιστα για την εδραίωση και την αδιάρρηκτη συνέχεια της κυριαρχίας τους), προκειμένου να εγγράψουν τις απαιτήσεις τους, κυρίως μισθολογικής υφής, στον κρατικό προϋπολογισμό, με τη συνενοχή προφανώς των κομμάτων που τους αντιμετωπίζουν ως πελάτες. Τα αποτελέσματα αυτής της πρακτικής τα βλέπουμε αφενός με το φαινόμενο της απόσυρσης στον ιδιωτικό χώρο κι αφετέρου με την άνοδο των ποικίλων ετερόνομων λαϊκίστικων κινημάτων ή της παραδοσιακής ακροδεξιάς που κερδίζει σταθερά έδαφος, καταλαμβάνοντας το υπάρχον κενό αφού προσφέρει ανορθολογικές κυρίως βεβαιότητες σε έναν ρευστό κόσμο.

Ο Καστοριάδης, σε αντίθεση με μεγάλο ρεύμα εντός της αριστερής σκέψης, δεν υπήρξε ποτέ αντιδυτικιστής. Τον προφύλαξε η ενασχόλησή του με την Αρχαία Αθήνα, την ανάδυσή της Δημοκρατίας και της φιλοσοφίας, η οποία στη συνέχεια μεταλαμπαδεύτηκε στη Δύση, θεμελιώνοντας τον απελευθερωτικό της χαρακτήρα (ψευδεπίγραφο το δίλημμα ισότητα vs ελευθερία, καθότι σε μια αυτόνομη κοινωνία το ένα αποτελεί προϋπόθεση του άλλου). Από την άλλη πλευρά, παρέμεινε εξαιρετικά δύσκολη η αιώρηση μεταξύ μιας μηδενιστικής άρνησης και μιας βολικής κατάφασης στο υπάρχον (η ανιστορική βεβαιότητα της TINA). Ο Καστοριάδης κινήθηκε με επιτυχία μεταξύ των δύο πόλων, έχοντας μπροστά του μία βασική σταθερά: την ανυποχώρητη ταύτισή του με την ανθρώπινη ελευθερία, την αυτονομία ως δυνατότητα του ανθρώπινου όντος να δημιουργεί το ίδιο την ιστορία του και να πορεύεται αναστοχαστικά εντός της χωρίς βεβαιότητες, αλλά με ευθύνη και γνώση. Αυτό του χρωστάω και γι’ αυτό συνεχίζω να τον διαβάζω. 

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1922 και πέθανε στο Παρίσι το 1997. Μεγάλωσε στην Αθήνα, όπου για πρώτη φορά δραστηριοποιήθηκε πολιτικά στις τάξεις του ΚΚΕ, για να στρατευθεί αργότερα στην τροτσκιστική ομάδα του Α. Στίνα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Το 1945 εγκαθίσταται στο Παρίσι, όπου θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής του. Εκεί θα αποτελέσει ιδρυτικό μέλος και την ψυχή του ιστορικού περιοδικού Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα, μέχρι το 1966. Εργάστηκε αρχικά ως οικονομολόγος στον ΟΟΣΑ κι έπειτα ως ψυχαναλυτής, ενώ από τη δεκαετία του ’80 δίδαξε στην Ανώτατη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών. Η θεωρητική του δουλειά στο περιοδικό θα επικεντρωθεί στη συντριπτική μα και γόνιμη κριτική στον τροτσκισμό, τον λενινισμό καθώς και, τελικά, στον οικονομικό, πολιτικό και φιλοσοφικό πυρήνα του ίδιου του μαρξισμού.

Βασική παρακαταθήκη του στοχασμού του Καστοριάδη συνιστά το πρόταγμα της ατομικής και κοινωνικής αυτονομίας, αλλά και η πρωτότυπη εργασία του πάνω στα ζητήματα της ιστορίας, της ψυχανάλυσης, της επιστήμης, της πολιτιστικής δημιουργίας, καθώς και της μελέτης του αρχαιοελληνικού κόσμου, κάτι που τον καθιστά έναν από τους σπουδαιότερους στοχαστές του 20ού αιώνα.