ektopismos evraion ioannina 1945 Wetzel Bundesarchiv 1

Με αφορμή την έκδοση σε βιβλίο της ομιλίας του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Για το Ολοκαύτωμα» στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (εκδ. Πόλις). 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Η ομιλία που εκφώνησε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης [1] στις 27 Ιανουαρίου, Διεθνής ημέρα μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, στο πλαίσιο σχετικού αφιερώματος στο ΚΠΙΣΝ (Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος) μπορεί να διαβαστεί πλέον απ’ όλους, χάρη στο καλαίσθητο βιβλιαράκι που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις.

Τα ερωτήματα που έρχονται στο νου κάθε φορά που γίνεται λόγος για το Ολοκαύτωμα είναι περίπου σταθερά: Πώς μπορεί κανείς να συνοψίσει μια αλυσίδα συμβάντων που αγγίζει το αδιανόητο, ίσως και το μη αφηγήσιμο; Πώς μπορεί να μιλήσει κανείς γι’ αυτό χωρίς να αστοχήσει, χωρίς να ξεστρατίσει, χωρίς, εντέλει, να το υποτιμήσει;

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης χρησιμοποιεί ευφυώς έναν λογοτέχνη-μάρτυρα του Ολοκαυτώματος, τον Άαρον Άππενφελντ (έφυγε από τη ζωή λίγες μέρες πριν από την εκφώνηση της ομιλίας, στις 4 Ιανουαρίου) του οποίου η εμπειρία είχε κάτι το διπλά εξαιρετικό: Πρώτον, διασώθηκε – αφού σε ηλικία μόλις δέκα ετών κατάφερε να δραπετεύσει από το στρατόπεδο όπου τον είχαν φυλακίσει· και δεύτερον, για τέσσερα ολόκληρα χρόνια περιπλανήθηκε ανά την Ευρώπη, τα πρώτα δύο και μέχρι το τέλος του πολέμου στα δάση της Ουκρανίας, για να οδηγηθεί στη συνέχεια στην Ιταλία, απ’ όπου, μετά πολλών βασάνων, κατάφερε να φτάσει στην Παλαιστίνη. Η εμπειρία αυτή, σημειώνει ο Ζουμπουλάκης, ήταν ο πυρήνας ολόκληρου του έργου του.

 Aharon Appelfeld
Ο Άαρον Άππενφελντ

Σ’ ένα από τα μυθιστορήματά του, το Τσίλι, η ίδια ιστορία μας μεταφέρεται μέσα από τα μάτια ενός δωδεκάχρονου κοριτσιού με νοητική καθυστέρηση, το οποίο μετά από πολλές περιπέτειες συναντάει μια μικρή ομάδα διασωθέντων Εβραίων, κι αναθαρρεύοντας, αισθανόμενη πλέον πιο ασφαλής, σκέφτεται: «Τι θα πω στη μαμά όταν τη συναντήσω;» Για την μικρή Τσίλι, εκείνη τη στιγμή, υπάρχει ακόμη η προσμονή της επιστροφής στην πρότερη κατάσταση, σε μια ζωή κανονική. Αγνοεί ότι σχεδόν ολόκληρος ο λαός της έχει πλέον ξεριζωθεί από την Ευρώπη, από την πατρίδα του, κι ότι το μεγαλύτερο τμήμα του –κι η μάνα της μαζί– έχουν στυγνά εξοντωθεί. Αγνοεί η μικρή αυτό που, τότε, αλλά και πολλά χρόνια νωρίτερα, οι περισσότεροι γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν: ότι η εξόντωση του λαού της δεν ήταν μια «παράπλευρη» καταστροφή μες στο μεγάλο σφαγείο του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου· ότι υπήρξε το αποτέλεσμα ενός μακρόχρονου σχεδίου, που βρισκόταν στον πυρήνα του ναζιστικού προγράμματος, στην εκτέλεση του οποίου συνέβαλε, άλλοτε παθητικά κι άλλοτε ενεργά, το μεγαλύτερο μέρος του γερμανικού λαού, αλλά και μεγάλο μέρος των υπόλοιπων λαών της Ευρώπης – του ελληνικού μη εξαιρουμένου. 

Ο ναζισμός παρέλαβε και εξέθρεψε ένα ήδη ριζωμένο, βαθύ και ανορθολογικό μίσος, το οποίο το εξώθησε στα άκρα μέσα από την τερατώδη λογική της «τελικής λύσης», που δεν ήταν άλλη από την σύλληψη και εκτέλεση ενός σχεδίου εξόντωσης των απανταχού της Γης Εβραίων – γυναικών, γέρων, αρρώστων, παιδιών, μωρών – χωρίς καμία εξαίρεση. 

Μέσα από την ιστορία της μικρής Τσίλι, αλλά και μέσα από την ψύχραιμη παράθεση γεγονότων, αριθμών, επισημάνσεων, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης υπογραμμίζει μια πραγματικότητα που, δεκαετίες μετά, δεν φαίνεται να έχει εμποτίσει επαρκώς τη συνείδηση των ευρωπαϊκών λαών (δείτε για παράδειγμα τις πρόσφατες αντιδράσεις της Πολωνίας, όπου, μας πληροφορεί ο Ζουμπουλάκης, εξοντώθηκαν τα 3.000.000 από τα 3.300.000 Εβραίων που ζούσαν στη χώρα – προφανώς όχι από τους Ναζί και μόνο): ότι το Ολοκαύτωμα είναι μια πανευρωπαϊκή υπόθεση· ότι ο αντιουδαϊσμός (αντισημιτισμός) αναπτύσσεται και θεριεύει κατά καιρούς παντού στον χριστιανικό κόσμο από το έτος μηδέν του πολιτισμού μας, κι εκδηλώνεται έκτοτε με ποικίλες μορφές, σε διαφορετικά μέρη ή εποχές· ότι ο ναζισμός παρέλαβε ένα ήδη ριζωμένο, επίμονο και ανορθολογικό μίσος, το οποίο το εξώθησε στα άκρα μέσα από την τερατώδη λογική της «τελικής λύσης», που δεν ήταν άλλη από τη σύλληψη και εκτέλεση ενός σχεδίου εξόντωσης των απανταχού Εβραίων – γυναικών, γέρων, αρρώστων, παιδιών, μωρών – χωρίς καμία εξαίρεση. Σχέδιο που, παρά την επερχόμενη στρατιωτική ήττα, ολοκληρώθηκε με επιτυχία –όπως γνωρίζουμε, ένα μικρό ποσοστό των Εβραίων της Ευρώπης διασώθηκε, κι από αυτούς λίγοι είναι εκείνοι που παρέμειναν σε ευρωπαϊκό έδαφος–, με τη συνέργεια όλων των λαών της ηπείρου, πρωτοστατούντων των λαών της ανατολικής Ευρώπης (όπου υπήρχαν οι μεγαλύτερες και ιστορικότερες εβραϊκές κοινότητες) και, βεβαίως, με έμμεσο πλην σαφή τρόπο (εκτός εξαιρέσεων, με έναν συνδυασμό αδιαφορίας και παθητικότητας) και του ελληνικού λαού.

 zouboulakis
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης

Ο Ζουμπουλάκης, χωρίς να ενδύεται τον μανδύα του κατηγόρου, δεν χαρίζεται στη χώρα μας, διαλύοντας με ατράνταχτα επιχειρήματα νεφελώδη εθνικά μυθεύματα και βολικές δοξασίες, για το πώς ο δήθεν φιλεύσπλαχνος ελληνικός λαός βοήθησε, τάχα, τους Εβραίους γείτονές του. Οι αριθμοί, όμως, είναι αμείλικτοι. Αντιγράφω: «Αν πράγματι τους προστατέψαμε, πώς γίνεται και το ποσοστό εξόντωσης των Εβραίων της Ελλάδας είναι, με μετριοπαθείς υπολογισμούς, περίπου 84-85%, ένα από τα υψηλότερα της Ευρώπης; Από τους μελετητές του Ολοκαυτώματος γνωρίζουμε καλά ότι το ποσοστό σωτηρίας των Εβραίων είναι συνάρτηση της προστασίας που τους πρόσφερε η κοινωνία, δηλαδή όσο περισσότερο τους προστάτεψε, τόσο περισσότεροι σώθηκαν». 

Ο Ζουμπουλάκης επισημαίνει ότι το νόημα της μνημόνευσης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος δεν μπορεί να διαχωρίζεται από τη συνείδηση της ιστορικής ευθύνης...

Καταλήγοντας, ο Ζουμπουλάκης επισημαίνει ότι το νόημα της μνημόνευσης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος δεν μπορεί να διαχωρίζεται από τη συνείδηση της ιστορικής ευθύνης [2] (κι όχι μόνο από τους βασικούς υπεύθυνους, τους Γερμανούς) ούτε όμως και από την ηθική εγρήγορση που απαιτείται σήμερα, μια και ο αντισημιτισμός δεν είναι μια ξεπερασμένη ιστορική εμπειρία, αλλά ζωντανό φαινόμενο, ένας κίνδυνος που ελλοχεύει ανά πάσα στιγμή. Σημειώνοντας: «Η παθητικότητα δεν είναι ηθικά ουδέτερη στάση».

Κλείνω με μια ευχή: Είθε οι λιγοστές αυτές σελίδες «Για το Ολοκαύτωμα» να γίνουν αφορμή για συζητήσεις, οργανωμένους διαλόγους, ομαδικές εργασίες, στα γυμνάσια και στα λύκεια της πατρίδας μας, από φιλόλογους που σέβονται και αγαπούν το λειτούργημά τους. Η συλλογική ενοχή πρέπει να αναδειχθεί, να συζητηθεί, το κρίμα να βιωθεί, τα θύματα να αποκατασταθούν στη μνήμη μας, στις τοπικές κοινωνίες, ιδιαίτερα. Να μάθουν τα νέα παιδιά τι έγινε στις γειτονιές τους, τι έκαναν ή παρέλειψαν να κάνουν οι παππούδες τους και οι γιαγιάδες τους. Αλλά και τι έπραξαν κατ’ εξαίρεση ορισμένοι από αυτούς, λιγοστοί, δυστυχώς, οι οποίοι όμως πρέπει να αναδειχτούν ως φωτεινά και ηρωικά παραδείγματα [3]. Σήμερα, που ο φασισμός, ο αντισημιτισμός, ο κοινωνικός ρατσισμός δείχνουν και πάλι τα δόντια τους· που η άρνηση της Ιστορίας, η περιχαράκωση σε εθνικά στερεότυπα και φαντασιοπληξίες επιστρέφουν με ορμητικότητα δηλητηριάζοντας το κοινωνικό σώμα, ο βαθύς, μεστός, ισορροπημένος και δίκαιος λόγος του Σταύρου Ζουμπουλάκη μπορεί και πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο. Αν μη τι άλλο, για να έχουμε κάτι να πούμε «στη μικρή Τσίλι όταν τη συναντήσουμε»…

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

** Η κεντρική φωτογραφία είναι από τον εκτοπισμό Εβραίων στα Ιωάννινα, στις 25 Μαρτίου του 1944 - ©Wetzel, Bundesarchiv. 


[1] Φιλόλογος, διευθυντής της Νέας Εστίας για 14 χρόνια (1998-2012), πρόεδρος του ΔΣ του Βιβλικού Ιδρύματος «Άρτος ζωής», πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, συγγραφέας πολλών βιβλίων. 
[2] Η εξαιρετική ομιλία του Δημάρχου της Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη, με αφορμή επίσης την Ημέρα Μνήμης, ήταν μια τέτοια σπάνια «χειρονομία» έντονου συμβολισμού και ανάληψης ηθικής ευθύνης. Δείτε την εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=OYLjBqFv86Y
[3] Στο προ 11ετίας διήγημα του Θανάση Βαλτινού «Επείγουσα ανάγκη ελέου», που βρίσκεται στην ομότιτλη συλλογή με διηγήματά του (εκδ. Εστία, 2015), αναδεικνύεται μια τέτοια φωτεινή εξαίρεση. 
 
gia to olokaytwmaΓια το Ολοκαύτωμα
Ομιλία στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος (27 Ιανουαρίου 2018)
Πόλις 2018
Σελ. 48, τιμή εκδότη € 6,00
 
politeia link more
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Σχετικά βιβλία:
 
aftoi pou epezisan h poli ton fantasmaton to olokaytwma twn ellhnwn ebraiwn   Louna  

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Πώς ο Christopher Nolan πέτυχε να φτιάξει μια περίπλοκη και υπερφιλόδοξη περιπέτεια που δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα στον θεατή.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Αν κάθε φιλόδοξη ταινία προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον θεατή της, με τον ίδιο τρόπο πο...

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Πώς μπορούν οι εκ φύσεως απόλυτοι αφορισμοί να σχετικοποιούν τις βεβαιότητές μας; Σκέψεις με αφορμή «Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (εκδ. Εστία) του Δημοσθένη Κούρτοβικ, μια αντισυμβατική θεώρηση των πολιτισμικών σημείων των καιρών, με εστίαση στην ελληνική πραγματικότητα.

Του Κ.Β...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ