ektopismos evraion ioannina 1945 Wetzel Bundesarchiv 1

Με αφορμή την έκδοση σε βιβλίο της ομιλίας του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Για το Ολοκαύτωμα» στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (εκδ. Πόλις). 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Η ομιλία που εκφώνησε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης [1] στις 27 Ιανουαρίου, Διεθνής ημέρα μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, στο πλαίσιο σχετικού αφιερώματος στο ΚΠΙΣΝ (Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος) μπορεί να διαβαστεί πλέον απ’ όλους, χάρη στο καλαίσθητο βιβλιαράκι που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις.

Τα ερωτήματα που έρχονται στο νου κάθε φορά που γίνεται λόγος για το Ολοκαύτωμα είναι περίπου σταθερά: Πώς μπορεί κανείς να συνοψίσει μια αλυσίδα συμβάντων που αγγίζει το αδιανόητο, ίσως και το μη αφηγήσιμο; Πώς μπορεί να μιλήσει κανείς γι’ αυτό χωρίς να αστοχήσει, χωρίς να ξεστρατίσει, χωρίς, εντέλει, να το υποτιμήσει;

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης χρησιμοποιεί ευφυώς έναν λογοτέχνη-μάρτυρα του Ολοκαυτώματος, τον Άαρον Άππενφελντ (έφυγε από τη ζωή λίγες μέρες πριν από την εκφώνηση της ομιλίας, στις 4 Ιανουαρίου) του οποίου η εμπειρία είχε κάτι το διπλά εξαιρετικό: Πρώτον, διασώθηκε – αφού σε ηλικία μόλις δέκα ετών κατάφερε να δραπετεύσει από το στρατόπεδο όπου τον είχαν φυλακίσει· και δεύτερον, για τέσσερα ολόκληρα χρόνια περιπλανήθηκε ανά την Ευρώπη, τα πρώτα δύο και μέχρι το τέλος του πολέμου στα δάση της Ουκρανίας, για να οδηγηθεί στη συνέχεια στην Ιταλία, απ’ όπου, μετά πολλών βασάνων, κατάφερε να φτάσει στην Παλαιστίνη. Η εμπειρία αυτή, σημειώνει ο Ζουμπουλάκης, ήταν ο πυρήνας ολόκληρου του έργου του.

 Aharon Appelfeld
Ο Άαρον Άππενφελντ

Σ’ ένα από τα μυθιστορήματά του, το Τσίλι, η ίδια ιστορία μας μεταφέρεται μέσα από τα μάτια ενός δωδεκάχρονου κοριτσιού με νοητική καθυστέρηση, το οποίο μετά από πολλές περιπέτειες συναντάει μια μικρή ομάδα διασωθέντων Εβραίων, κι αναθαρρεύοντας, αισθανόμενη πλέον πιο ασφαλής, σκέφτεται: «Τι θα πω στη μαμά όταν τη συναντήσω;» Για την μικρή Τσίλι, εκείνη τη στιγμή, υπάρχει ακόμη η προσμονή της επιστροφής στην πρότερη κατάσταση, σε μια ζωή κανονική. Αγνοεί ότι σχεδόν ολόκληρος ο λαός της έχει πλέον ξεριζωθεί από την Ευρώπη, από την πατρίδα του, κι ότι το μεγαλύτερο τμήμα του –κι η μάνα της μαζί– έχουν στυγνά εξοντωθεί. Αγνοεί η μικρή αυτό που, τότε, αλλά και πολλά χρόνια νωρίτερα, οι περισσότεροι γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν: ότι η εξόντωση του λαού της δεν ήταν μια «παράπλευρη» καταστροφή μες στο μεγάλο σφαγείο του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου· ότι υπήρξε το αποτέλεσμα ενός μακρόχρονου σχεδίου, που βρισκόταν στον πυρήνα του ναζιστικού προγράμματος, στην εκτέλεση του οποίου συνέβαλε, άλλοτε παθητικά κι άλλοτε ενεργά, το μεγαλύτερο μέρος του γερμανικού λαού, αλλά και μεγάλο μέρος των υπόλοιπων λαών της Ευρώπης – του ελληνικού μη εξαιρουμένου. 

Ο ναζισμός παρέλαβε και εξέθρεψε ένα ήδη ριζωμένο, βαθύ και ανορθολογικό μίσος, το οποίο το εξώθησε στα άκρα μέσα από την τερατώδη λογική της «τελικής λύσης», που δεν ήταν άλλη από την σύλληψη και εκτέλεση ενός σχεδίου εξόντωσης των απανταχού της Γης Εβραίων – γυναικών, γέρων, αρρώστων, παιδιών, μωρών – χωρίς καμία εξαίρεση. 

Μέσα από την ιστορία της μικρής Τσίλι, αλλά και μέσα από την ψύχραιμη παράθεση γεγονότων, αριθμών, επισημάνσεων, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης υπογραμμίζει μια πραγματικότητα που, δεκαετίες μετά, δεν φαίνεται να έχει εμποτίσει επαρκώς τη συνείδηση των ευρωπαϊκών λαών (δείτε για παράδειγμα τις πρόσφατες αντιδράσεις της Πολωνίας, όπου, μας πληροφορεί ο Ζουμπουλάκης, εξοντώθηκαν τα 3.000.000 από τα 3.300.000 Εβραίων που ζούσαν στη χώρα – προφανώς όχι από τους Ναζί και μόνο): ότι το Ολοκαύτωμα είναι μια πανευρωπαϊκή υπόθεση· ότι ο αντιουδαϊσμός (αντισημιτισμός) αναπτύσσεται και θεριεύει κατά καιρούς παντού στον χριστιανικό κόσμο από το έτος μηδέν του πολιτισμού μας, κι εκδηλώνεται έκτοτε με ποικίλες μορφές, σε διαφορετικά μέρη ή εποχές· ότι ο ναζισμός παρέλαβε ένα ήδη ριζωμένο, επίμονο και ανορθολογικό μίσος, το οποίο το εξώθησε στα άκρα μέσα από την τερατώδη λογική της «τελικής λύσης», που δεν ήταν άλλη από τη σύλληψη και εκτέλεση ενός σχεδίου εξόντωσης των απανταχού Εβραίων – γυναικών, γέρων, αρρώστων, παιδιών, μωρών – χωρίς καμία εξαίρεση. Σχέδιο που, παρά την επερχόμενη στρατιωτική ήττα, ολοκληρώθηκε με επιτυχία –όπως γνωρίζουμε, ένα μικρό ποσοστό των Εβραίων της Ευρώπης διασώθηκε, κι από αυτούς λίγοι είναι εκείνοι που παρέμειναν σε ευρωπαϊκό έδαφος–, με τη συνέργεια όλων των λαών της ηπείρου, πρωτοστατούντων των λαών της ανατολικής Ευρώπης (όπου υπήρχαν οι μεγαλύτερες και ιστορικότερες εβραϊκές κοινότητες) και, βεβαίως, με έμμεσο πλην σαφή τρόπο (εκτός εξαιρέσεων, με έναν συνδυασμό αδιαφορίας και παθητικότητας) και του ελληνικού λαού.

 zouboulakis
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης

Ο Ζουμπουλάκης, χωρίς να ενδύεται τον μανδύα του κατηγόρου, δεν χαρίζεται στη χώρα μας, διαλύοντας με ατράνταχτα επιχειρήματα νεφελώδη εθνικά μυθεύματα και βολικές δοξασίες, για το πώς ο δήθεν φιλεύσπλαχνος ελληνικός λαός βοήθησε, τάχα, τους Εβραίους γείτονές του. Οι αριθμοί, όμως, είναι αμείλικτοι. Αντιγράφω: «Αν πράγματι τους προστατέψαμε, πώς γίνεται και το ποσοστό εξόντωσης των Εβραίων της Ελλάδας είναι, με μετριοπαθείς υπολογισμούς, περίπου 84-85%, ένα από τα υψηλότερα της Ευρώπης; Από τους μελετητές του Ολοκαυτώματος γνωρίζουμε καλά ότι το ποσοστό σωτηρίας των Εβραίων είναι συνάρτηση της προστασίας που τους πρόσφερε η κοινωνία, δηλαδή όσο περισσότερο τους προστάτεψε, τόσο περισσότεροι σώθηκαν». 

Ο Ζουμπουλάκης επισημαίνει ότι το νόημα της μνημόνευσης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος δεν μπορεί να διαχωρίζεται από τη συνείδηση της ιστορικής ευθύνης...

Καταλήγοντας, ο Ζουμπουλάκης επισημαίνει ότι το νόημα της μνημόνευσης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος δεν μπορεί να διαχωρίζεται από τη συνείδηση της ιστορικής ευθύνης [2] (κι όχι μόνο από τους βασικούς υπεύθυνους, τους Γερμανούς) ούτε όμως και από την ηθική εγρήγορση που απαιτείται σήμερα, μια και ο αντισημιτισμός δεν είναι μια ξεπερασμένη ιστορική εμπειρία, αλλά ζωντανό φαινόμενο, ένας κίνδυνος που ελλοχεύει ανά πάσα στιγμή. Σημειώνοντας: «Η παθητικότητα δεν είναι ηθικά ουδέτερη στάση».

Κλείνω με μια ευχή: Είθε οι λιγοστές αυτές σελίδες «Για το Ολοκαύτωμα» να γίνουν αφορμή για συζητήσεις, οργανωμένους διαλόγους, ομαδικές εργασίες, στα γυμνάσια και στα λύκεια της πατρίδας μας, από φιλόλογους που σέβονται και αγαπούν το λειτούργημά τους. Η συλλογική ενοχή πρέπει να αναδειχθεί, να συζητηθεί, το κρίμα να βιωθεί, τα θύματα να αποκατασταθούν στη μνήμη μας, στις τοπικές κοινωνίες, ιδιαίτερα. Να μάθουν τα νέα παιδιά τι έγινε στις γειτονιές τους, τι έκαναν ή παρέλειψαν να κάνουν οι παππούδες τους και οι γιαγιάδες τους. Αλλά και τι έπραξαν κατ’ εξαίρεση ορισμένοι από αυτούς, λιγοστοί, δυστυχώς, οι οποίοι όμως πρέπει να αναδειχτούν ως φωτεινά και ηρωικά παραδείγματα [3]. Σήμερα, που ο φασισμός, ο αντισημιτισμός, ο κοινωνικός ρατσισμός δείχνουν και πάλι τα δόντια τους· που η άρνηση της Ιστορίας, η περιχαράκωση σε εθνικά στερεότυπα και φαντασιοπληξίες επιστρέφουν με ορμητικότητα δηλητηριάζοντας το κοινωνικό σώμα, ο βαθύς, μεστός, ισορροπημένος και δίκαιος λόγος του Σταύρου Ζουμπουλάκη μπορεί και πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο. Αν μη τι άλλο, για να έχουμε κάτι να πούμε «στη μικρή Τσίλι όταν τη συναντήσουμε»…

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

** Η κεντρική φωτογραφία είναι από τον εκτοπισμό Εβραίων στα Ιωάννινα, στις 25 Μαρτίου του 1944 - ©Wetzel, Bundesarchiv. 


[1] Φιλόλογος, διευθυντής της Νέας Εστίας για 14 χρόνια (1998-2012), πρόεδρος του ΔΣ του Βιβλικού Ιδρύματος «Άρτος ζωής», πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, συγγραφέας πολλών βιβλίων. 
[2] Η εξαιρετική ομιλία του Δημάρχου της Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη, με αφορμή επίσης την Ημέρα Μνήμης, ήταν μια τέτοια σπάνια «χειρονομία» έντονου συμβολισμού και ανάληψης ηθικής ευθύνης. Δείτε την εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=OYLjBqFv86Y
[3] Στο προ 11ετίας διήγημα του Θανάση Βαλτινού «Επείγουσα ανάγκη ελέου», που βρίσκεται στην ομότιτλη συλλογή με διηγήματά του (εκδ. Εστία, 2015), αναδεικνύεται μια τέτοια φωτεινή εξαίρεση. 
 
gia to olokaytwmaΓια το Ολοκαύτωμα
Ομιλία στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος (27 Ιανουαρίου 2018)
Πόλις 2018
Σελ. 48, τιμή εκδότη € 6,00
 
politeia link more
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Σχετικά βιβλία:
 
aftoi pou epezisan h poli ton fantasmaton to olokaytwma twn ellhnwn ebraiwn   Louna  

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Extraterrestrial, του Άβι Λεμπ: μια πολύ τολμηρή υπόθεση

Extraterrestrial, του Άβι Λεμπ: μια πολύ τολμηρή υπόθεση

Τούτο το βιβλίο του αστροφυσικού Avi Loeb με τον προκλητικό τίτλο Extraterrestrial, και υπότιτλο «Η πρώτη ένδειξη νοήμονος εξωγήινης ζωής» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Utopia), κυκλοφόρησε τέλος Ιουλίου, κι έχει για την ώρα μάλλον περάσει απαρατήρητο. Κι όμως! Είναι ένα από τα πιο ε...

Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας: μια εισαγωγή στην γεωπολιτική σκέψη

Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας: μια εισαγωγή στην γεωπολιτική σκέψη

Πόσο συχνά, κλείνοντας ένα βιβλίο, έχεις την αίσθηση ότι η ανάγνωσή του σου άνοιξε, όχι ένα, αλλά πολλά παράθυρα στον κόσμο; Κι ότι σου έδωσε εργαλεία κατανόησης περίπλοκων ιστορικών και γεωπολιτικών ζητημάτω ...

Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους: σκέψεις και αφηγήσεις για την τετράποδη σκιά μας

Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους: σκέψεις και αφηγήσεις για την τετράποδη σκιά μας

«Όπου κι αν είμαστε, η σκιά που καλπάζει πίσω μας είναι τετράποδη» μας λέει η Αμερικανίδα ψυχαναλύτρια, ποιήτρια και κανταδόρα Κλαρίσα Πίνκολα Εστές, καθώς εξιστορεί εμπειρίες που την έκαναν να δει αλλιώς το σώμα της και τη ζωή της.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ