«Πολιτική και δίκαιο στην κριτική θεωρία» του Γιάννη Φλυτζάνη (κριτική) – Για τη σκέψη της Σχολής της Φρανκφούρτης σήμερα

Ποια είναι η θεώρηση της Σχολής της Φρανκφούρτης για το πολιτικό και τους θεσμούς; Και τι μπορεί να μας προσφέρει σήμερα, σε μια περίοδο κρίσης του κράτους δικαίου, ρευστοποίησης των ορίων ανάμεσα στο πολιτικό, το οικονομικό και το νομικό, υπαγωγής της πολιτικής σε οικονομικά συμφέροντα, προϊούσας αποπολιτικοποίησης των κοινωνικών συγκρούσεων, αλλά και εντεινόμενων δυσλειτουργιών και αυξανόμενης απονομιμοποίησης της δικαιοσύνης;

Ο Γιάννης Φλυτζάνης, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, στο βιβλίο του Πολιτική και δίκαιο στην κριτική θεωρία αναδεικνύει την επικαιρότητα της φρανκφουρτιανής σκέψης, επιχειρώντας μια πολιτικοφιλοσοφική ανακατασκευή της Κριτικής Θεωρίας με άξονες την εξαίρεση, τον κοινωνικό πόνο, την εκνομίκευση, την κρίση νομιμοποίησης και τους αγώνες για δικαιοσύνη.

Μέσα από τα κεφάλαια του βιβλίου αναδύεται μια εικόνα της Σχολής διαφορετική από εκείνη της καθιερωμένης πρόσληψής της, η οποία την ταυτίζει κυρίως με την πολιτισμική κριτική, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τους πολιτικούς θεσμούς. Ειδικότερα, στο επίκεντρο του συγγραφέα τίθεται η πρώτη γενιά της Σχολής και οι συχνά παραγνωρισμένοι πολιτειολόγοι της. Ο Γιάννης Φλυτζάνης ασκεί κριτική στις μεταγενέστερες γενιές της Σχολής για το «στένεμα του χειραφετητικού ορίζοντα» και τον μετασχηματισμό της σε «ρυθμιστική φιλοσοφία της κανονιστικότητας» (σ. 183, υποσημ. 364).

Παράλληλα, όμως, αναδεικνύει πειστικά ορισμένες θεωρητικές δυνατότητες που έχουν παραμείνει ανεπαρκώς αξιοποιημένες: την εννοιολόγηση της κρίσης του μεταφιλελεύθερου κοινωνικοπολιτικού σχηματισμού από τον Χάμπερμας και την αγωνιστική δυναμική των αγώνων για αναγνώριση στη θεωρία του Χόνετ. Η ανακατασκευή αυτή αναπτύσσεται επίσης μέσα από διαλόγους με τη γαλλική θεωρία και πολιτική φιλοσοφία -ιδίως με τον Φουκώ και τον Ρανσιέρ-, καθώς και με ευρύτερα μεταμαρξιστικά και μεταδομιστικά ρεύματα.

Μια ανταγωνιστική ανάγνωση των νομικοπολιτικών εννοιών

Δεν πρόκειται, ωστόσο, για μια ουδέτερη ιστορικοθεωρητική ανασυγκρότηση. Ο συγγραφέας παίρνει σαφή θέση, προτείνοντας μια ιδιαίτερη ανάγνωση της Σχολής, με επίκεντρο την «ανταγωνιστική ανάγνωση των νομικοπολιτικών εννοιών» (σελ. 17): μια γενεαλογική ανάγνωση η οποία καθιστά ορατές τις κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις που διατρέχουν τον λόγο περί δικαίου και εξουσίας.

Ο ευρύτερος στόχος του Φλυτζάνη είναι η διαμόρφωση μιας πολιτικής φιλοσοφίας που έχει ως κινητήρια δύναμη το σκάνδαλο του κοινωνικού πόνου, με την αντορνική έννοια, και την απαίτηση άρνησής του – μιας πολιτικής φιλοσοφίας που συνομιλεί με την Αισθητική θεωρία και δεν εξαντλείται στην επανανομιμοποίηση και στη διαχείριση του υπάρχοντος, χωρίς όμως να υποτιμά ή και να απορρίπτει τους θεσμούς. Αποβλέπει, αντιθέτως, «στη θεσμική ανανοηματοδότηση της πολιτικής ως “εργασίας του αρνητικού”» (σ. 19) σύμφωνα με τη θεώρηση του Κιρκχάιμερ. Για τον σκοπό αυτό, όπως επισημαίνει ο ίδιος ο συγγραφέας, «σε κάθε κεφάλαιο διερευνώνται διαφορετικές έννοιες-κόμβοι, ώστε το συνολικό θεωρητικό πλαίσιο να εκδιπλώνεται σταδιακά» (σ. 18).

Τα τρία πρώτα κεφάλαια

Τα τρία πρώτα κεφάλαια χαράσσουν μια συνεκτική διαδρομή: από την εξαίρεση και τις ρωγμές της κανονικότητας περνούν στις εμπειρίες της οδύνης και, τελικά, στη δυνατότητα ορισμένων μορφών τέχνης να τις διατηρούν ορατές. Στο πρώτο κεφάλαιο, η εξαίρεση μετατρέπεται σε μέθοδο αποκρυπτογράφησης της ίδιας της κανονικότητας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει τόσο η πρωτότυπη τυπολογία των μορφών που συλλαμβάνει ο συγγραφέας στο εσωτερικό της Κριτικής Θεωρίας όσο και ο τρόπος με τον οποίο η τελευταία αξιοποιείται ως εργαλείο ερμηνείας των σύγχρονων μετασχηματισμών της πολιτικονομικής μορφής. Όπως επισημαίνει ο Γιάννης Φλυτζάνης, «η εξαίρεση δεν συνιστά απλώς παρέκκλιση από τον κανόνα· αντιθέτως, λειτουργεί ως παράθυρο κατανόησης του ίδιου του κανόνα: δείχνει “έξω” από την κανονικότητα, για να αποκαλύψει ότι αυτό το “έξω” είναι εγγενές στοιχείο της, αναδεικνύοντας την κοινωνική βάση και την πολιτική της λειτουργία» (σ. 24).

Μέσα από τη συνάντηση της σκέψης του Αντόρνο με το έργο του Πολάνσκι, η τέχνη προσεγγίζεται ως δύναμη αντίστασης στη λήθη.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από τα όρια της θεσμικής τάξης στην αντορνική εννοιολόγηση του κοινωνικού πόνου. Ο κοινωνικός πόνος λειτουργεί εδώ ως ίχνος του μη ταυτού: μαρτυρεί ότι η κοινωνική πραγματικότητα δεν εξαντλείται στις κατηγορίες της σκέψης μέσω των οποίων επιχειρείται η οργάνωση και η πειθάρχησή της. Το κρίσιμο ερώτημα επεκτείνεται και στο αν και υπό ποιες προϋποθέσεις η οδύνη, μπορεί να μετασχηματιστεί σε αφετηρία πολιτικής υποκειμενοποίησης μέσω της συλλογικής οργάνωσης και της κοινωνικοπολιτικής διεκδίκησης. Σε αυτό το σημείο αναπτύσσεται αργότερα, στην Παρέκβαση ΙΙ, και η συνομιλία με τον Ρανσιέρ: η εμφάνιση εκείνων στους οποίους δεν αναγνωρίζεται θέση διαταράσσει τις κυρίαρχες κατανομές του αισθητού και μπορεί να προκαλέσει μετατοπίσεις ακόμη και στο επίπεδο των θεσμών.

Το τρίτο κεφάλαιο, μία από τις πλέον γόνιμες στιγμές της ανάλυσης,  προσθέτει στην προβληματική αυτή και την αντορνική αισθητική διάσταση. Μέσα από τη συνάντηση της σκέψης του Αντόρνο με το έργο του Πολάνσκι, η τέχνη προσεγγίζεται ως δύναμη αντίστασης στη λήθη. Η αισθητική εμπειρία δεν εξορκίζει τον πόνο, αλλά τουναντίον διατηρεί ενεργή την ενοχλητική του παρουσία τους και αντιστέκεται στην κανονικοποίηση του. Αναδεικνύεται έτσι η σημασία μιας μοντερνιστικής και πειραματικής τέχνης, της οποίας οι μορφικές ρήξεις ανατρέπουν τις συμβάσεις, ματαιώνοντας τις καθιερωμένες προσδοκίες και αρνούμενες μια ψευδή συμφιλίωση: η συνειδητή «αποτυχία» του έργου τέχνης μετατρέπεται τελικά σε τρόπο διατήρησης της μνήμης της οδύνης (σ. 66–67).

Νόυμαν και Κιρκχάιμερ

Στο επίκεντρο, πάντως, της ανασυγκρότησης του Φλυτζάνη βρίσκονται οι δύο πολιτειολόγοι της πρώτης γενιάς, ο Φραντς Νόυμαν και ο Όττο Κιρκχάιμερ. Από την πραγμάτευση του Νόυμαν ξεχωρίζουν δύο στενά συνδεδεμένα σημεία: η αμφισημία της φιλελεύθερης νομιμότητας και οι κοινωνικές προϋποθέσεις του νομικού φορμαλισμού. Το πρώτο αποδίδεται μέσα από αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει «παράδοξο του κράτους δικαίου» (σελ. 70): οι νομικές εγγυήσεις που προορίζονται να προστατεύσουν την ελευθερία μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να μετατραπούν σε μηχανισμούς διάβρωσής της. Η αυταρχική ή ακόμη και ολοκληρωτική μετάλλαξη δεν αποτελεί, επομένως, μια εξωτερική απειλή, αλλά δυνατότητα που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της ίδιας της δημοκρατικής έννομης τάξης.

Διαβάζοντας διαδοχικά τον Νόυμαν και τον Κιρκχάιμερ, ο Φλυτζάνης ανασυνθέτει μια ιδιαίτερα επίκαιρη και στην εποχή μας φαινομενολογία της σταδιακής διάβρωσης του κράτους δικαίου. Παράλληλα όμως, τονίζει πως η γενικότητα του νόμου για τον Νόυμαν συνιστά και εν δυνάμει ανάχωμα απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας. Για να επιτελεί, όμως, αυτή την προστατευτική λειτουργία, προϋποθέτει ένα ορισμένο κοινωνικό υπόστρωμα: ένα ελάχιστο επίπεδο κοινωνικής ισότητας. Η τυπική ισότητα, συνεπώς, εξαρτάται από την κοινωνική ισότητα.

Η έννοια της εκνομίκευσης

Το πέμπτο κεφάλαιο, το εκτενέστερο και το πιο πρωτότυπο του βιβλίου, βρίσκεται στον πυρήνα του συνολικού θεωρητικού εγχειρήματος. Προσφέρει μια συνολική αποτίμηση της κριτικής πολιτειολογίας του Όττο Κιρκχάιμερ, με κεντρικό άξονα την ιδιαίτερα δυναμική έννοια της εκνομίκευσης: τη διαδικασία μέσω της οποίας κοινωνικές διεκδικήσεις και πολιτικές συγκρούσεις ανακωδικοποιούνται στη γλώσσα του δικαίου.

Ο Φλυτζάνης αναδεικνύει πειστικά τον αμφίσημο χαρακτήρα αυτής της διαδικασίας. Στην αρνητική της εκδοχή, η εκνομίκευση εντάσσεται σε αυτό που θα μπορούσε, με φουκωικούς όρους, να περιγραφεί ως κυβερνολογική διαχείριση των κοινωνικών συγκρούσεων. Οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί αποσπώνται από το πολιτικό τους περιεχόμενο και μετατρέπονται σε τεχνικά διαχειρίσιμες νομικές διαφορές. Η φαινομενική ουδετερότητα αυτής της μετάφρασης συγκαλύπτει, όπως τονίζει ο συγγραφέας, μια διπλή κίνηση: Η δημοκρατική πολιτική υποχωρεί απέναντι σε μια πολιτική οργανωμένων οικονομικών συμφερόντων· την αποπολιτικοποίηση τη διαδέχεται μια επαναπολιτικοποίηση προς όφελος ιδιωτικών κέντρων ισχύος. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι αναλύσεις του Κιρκχάιμερ για τον «νεοφεουδαρχισμό» και τη «μεταδημοκρατία».

Η εκνομίκευση, εντούτοις, δεν αποτιμάται αποκλειστικά αρνητικά. Η νομική διαμεσολάβηση μπορεί επίσης να προσδώσει στην πολιτική σύγκρουση δημόσια, σταθερή και ορθολογικά οργανωμένη μορφή, χωρίς να εξαλείψει το ανταγωνιστικό της περιεχόμενο: να διατηρήσει ανοιχτή τη δυνατότητα μιας «δομικής αντιπολίτευσης και να διασώσει την πολιτική ως δύναμη άρνησης απέναντι στην τεχνοκρατική διαχείριση του υπάρχοντος. Αυτή η θετική δυνατότητα αναδεικνύεται κυρίως στα μεταπολεμικά κείμενα του Κιρκχάιμερ για τα δικαστήρια ως πεδία έκφρασης και διαμεσολάβησης των κοινωνικών συγκρούσεων. Ο Φλυτζάνης προεκτείνει την προβληματική αυτή και προς τις σύγχρονες πολιτικές των δικαιωμάτων. Παράλληλα, η ανάλυσή του Φλυτζάνη ανοίγει γόνιμες δυνατότητες διαλόγου με τη χαμπερμασιανή χρήση της έννοιας της εκνομίκευσης, τη συστημική θεωρία -ιδίως του Τόυμπνερ- και τις κριτικές νομικές σπουδές.

Η «κανονιστική στροφή» της σύγχρονης Κριτικής Θεωρίας

Στα δύο επόμενα κεφάλαια, ο συγγραφέας στρέφεται προς αυτό που ονομάζει «κανονιστική στροφή» της σύγχρονης Κριτικής Θεωρίας, προχωρώντας σε μια αυστηρή αλλά δίκαιη αποτίμηση των εγχειρημάτων του Χάμπερμας και του Χόνετ. Στο έκτο κεφάλαιο ανασυγκροτείται αρχικά το εγχείρημα του Χάμπερμας στο Πραγματικό και το ισχύον (1992). Ο συγγραφέας ανασυνθέτει τα βήματα μέσα από τα οποία ο Χάμπερμας αναζητεί έναν τρίτο δρόμο, υπερβαίνοντας τις μονομέρειες τόσο του φιλελευθερισμού όσο και του ρεπουμπλικανισμού. Αναδιατυπώνοντας την καντιανή αυτονομία με όρους διαλογικής επικοινωνίας, ο Γερμανός φιλόσοφος επιχειρεί να προτείνει ένα διαδικαστικό πρότυπο δημοκρατίας, στο οποίο η ιδιωτική και η δημόσια αυτονομία αλληλοπροϋποτίθενται. Κατά τον Φλυτζάνη, ωστόσο, το σχήμα της διαδικαστικής νομιμοποίησης και της κυκλικής θεμελίωσης των δύο μορφών αυτονομίας καταλήγει σε έναν «αμήχανο μηχανισμό συναίνεσης».

Το όγδοο και τελευταίο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον Ανιόλι, έναν παραγνωρισμένο εκπρόσωπο της μεταπολεμικής γερμανικής πολιτειολογίας και συγγραφέα του περίφημου Μετασχηματισμού της δημοκρατίας (1967). 

Ανάλογη μέθοδος ακολουθείται στο έβδομο κεφάλαιο, στο οποίο ο συγγραφέας εξετάζει τη θεωρία του Χόνετ για τη δημοκρατία ως μορφή ζωής. Με επίκεντρο την έννοια της κοινωνικής ελευθερίας, εκτίθεται η χονετιανή κανονιστική ανασυγκρότηση των θεσμών της αναγνώρισης που καθιστούν δυνατή τη δημοκρατική μορφή ζωής. Το συμπέρασμα και για τους δύο στοχαστές είναι ότι, σε σύγκριση με την πρώτη γενιά, αποδυναμώνουν τη σύλληψη της κοινωνικής σύγκρουσης ως δημιουργικής δύναμης μετασχηματισμού των ίδιων των θεσμών. Μετατοπιζόμενοι από την άρνηση προς την κανονιστική ανασυγκρότηση, περιορίζουν την κριτική και χειραφετητική δυναμική της φρανκφουρτιανής παράδοσης.

Πέρα από τα δύο αυτά κεφάλαια, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και δύο παρεκβάσεις, οι οποίες διευρύνουν την προοπτική του βιβλίου: Η πρώτη εξετάζει την έννοια της κρίσης νομιμοποίησης στον μεταφιλελεύθερο κοινωνικό σχηματισμό στον Χάμπερμας (όπως τη θεματοποίησε στο περίφημο ομώνυμο βιβλίο στα 1973) και την αντιπαραβάλλει με την αντίστοιχη προβληματική που είχε ήδη αναπτύξει ο Κιρκχάιμερ κατά τον Μεσοπόλεμο. Η δεύτερη επιχειρεί μια σύγκριση του πρώιμου Χόνετ με τον Ρανσιέρ, διερευνώντας κατά πόσο οι αγώνες για αναγνώριση μπορούν να συνδεθούν συμπληρωματικά με τη ρανσιερική έννοια της διαφωνίας (dissensus).

Η σκέψη του Ανιόλι

Το όγδοο και τελευταίο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον Ανιόλι, έναν παραγνωρισμένο εκπρόσωπο της μεταπολεμικής γερμανικής πολιτειολογίας και συγγραφέα του περίφημου Μετασχηματισμού της δημοκρατίας (1967). Η σκέψη του Ανιόλι τίθεται από τον συγγραφέα σε διάλογο τόσο με τον Αντόρνο όσο και με τον Χάμπερμας. Ο Φλυτζάνης ασκεί κριτική στη συλλήβδην απόρριψη των θεσμών ως μηχανισμών κανονικοποίησης, υποστηρίζοντας ότι μια τέτοια προσέγγιση αδυνατεί να συλλάβει τον αντιφατικό χαρακτήρα και τις μετασχηματιστικές δυνατότητες της θεσμικής λειτουργίας. Ο Ανιόλι καταλήγει έτσι, κατά τον συγγραφέα, σε μια υπερβολικά εύκολη αποκήρυξη του πολιτικού ως αναπόδραστα εξουσιαστικού.

Στο σημείο αυτό καθίσταται ιδιαίτερα σαφής η κεντρική επιδίωξη, η οποία συμπυκνώνεται και στον υπότιτλο του βιβλίου, Πολιτική φιλοσοφία για την άρνηση και τους θεσμούς: να νοηθούν από κοινού η αρνητική δύναμη της κριτικής και η θεσμική διαμεσολάβηση, χωρίς η μία να ακυρώνει την άλλη. Όπως επισημαίνει ο Φλυτζάνης, «η προσήλωση στους απόλυτους διαχωρισμούς μέσα και έξω τείνει να απολυτοποιεί τον δυϊσμό πολιτικής-αντιπολιτικής και να ακυρώνει την κατανόηση αντιφατικών ή και μεταβατικών διαδικασιών που μπορούν να ενεργοποιηθούν εντός των υφιστάμενων θεσμικών πλαισίων» (σ. 230).

Μια πρωτότυπη συμβολή στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία

Μία από τις σημαντικότερες αρετές του βιβλίου είναι ότι προσφέρει όχι μόνο μια πολιτικοφιλοσοφική ανακατασκευή της Κριτικής Θεωρίας, αλλά και ένα σύνολο εννοιολογικών εργαλείων για να σκεφτούμε το παρόν. Το βιβλίο επιπλέον διατυπώνει τη δική του διακριτή θεωρητική θέση, η οποία διατρέχει την ανάλυση και αποκρυσταλλώνεται στο «Αντί επιλόγου», όπου ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ένταση που διαπερνά τη λειτουργία του δικαίου και των θεσμών, οι οποίοι προσεγγίζονται τόσο ως μηχανισμοί κανονικοποίησης και ενσωμάτωσης όσο και ως μορφές διαμεσολάβησης των κοινωνικών αγώνων.

Σημαντική αρετή αποτελεί επίσης η συνάντηση της γερμανικής Κριτικής Θεωρίας με τη γαλλική θεωρία και πολιτική φιλοσοφία, καθώς και με ένα ευρύτερο σύνολο σύγχρονων θεωρητικών ρευμάτων. Παρά το εύρος των αναφορών και τη συνθετότητα των ζητημάτων, η γλώσσα παραμένει σαφής, σύγχρονη, ενώ η η ιδιαίτερα προσεγμένη, τόσο τυπογραφικά όσο και αισθητικά, έκδοση ενισχύει τη συνολική ποιότητα του εγχειρήματος. Για όλους αυτούς τους λόγους, το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο ως μελέτη της Σχολής της Φρανκφούρτης, αλλά και ως πρωτότυπη συμβολή στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία.

*Η ΕΛΕΝΗ ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ είναι Αν. Καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Τομέα Ιστορίας και Θεωρίας Δικαίου Νομικής Σχολής και Πρώην Πρόεδρος Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Γιάννης Φλυτζάνης είναι εκλεγείς Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Διδάσκει Κριτική Θεωρία στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Πολιτική Φιλοσοφία» της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ).

Τα γνωστικά του ενδιαφέροντα και το δημοσιευμένο του έργο εστιάζουν στη σύγχρονη Πολιτική Φιλοσοφία, με κεντρικούς άξονες τη δημοκρατία και τα δικαιώματα. Έχει διδάξει Πολιτική και Κοινωνική Θεωρία στη Νομική Σχολή και στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ, καθώς και ως επισκέπτης καθηγητής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Πολιτικής Φιλοσοφίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Paris I Panthéon-Sorbonne.

Κατά την περίοδο 2023–2024 ήταν υπότροφος ερευνητής στο Institut Michel Villey, Ινστιτούτο Νομικού Πολιτισμού και Φιλοσοφίας του Δικαίου του Πανεπιστημίου Paris II Panthéon-Assas.