Για το μυθιστόρημα της Yasmina Reza, Ευτυχισμένοι οι ευτυχείς (μτφρ. Μανώλης Πιμπλής, εκδ. Εστία).
Της Έλενας Μαρούτσου
Τη Γιασμίνα Ρεζά την γνώρισα μέσα από την κινηματογραφική διασκευή του θεατρικού της έργου Ο θεός της σφαγής από τον Ρομάν Πολάνσκι. Τώρα, στο αυτί του τελευταίου της μυθιστορήματος με τον τίτλο Ευτυχισμένοι οι ευτυχείς, μαθαίνω ότι είναι πολυγραφότατη και πολυβραβευμένη συγγραφέας κυρίως θεατρικών έργων αλλά και μυθιστορημάτων. Άλλωστε και στο μυθιστόρημα που έχω στα χέρια μου είναι ολοφάνερη η θητεία της στο θεατρικό λόγο.
Ποιοι είναι οι ευτυχείς;
Heureux les heureux, λοιπόν, όπως το θέλει ο γαλλικός συμμετρικός και ταυτολογικός τίτλος, μετάφραση από το ισπανικό felices los felices. Πάντα θεωρούσα εξαιρετικά ενδεικτικό –αν όχι του περιεχομένου του βιβλίου τουλάχιστον των προθέσεων του συγγραφέα– το μότο, εδώ από τον Borges: «Ευτυχισμένοι όσοι αγαπιούνται κι όσοι αγαπούν κι όσοι μπορούν να ξεπεράσουν την αγάπη. Ευτυχισμένοι οι ευτυχείς».
Ένα το κρατούμενο λοιπόν: η συγγραφέας έχει σκοπό να μας μιλήσει για την ευτυχία. Και για την αγάπη. Και πώς αυτές μπορούν –αν φυσικά μπορούν– να συνυπάρξουν. Μάλιστα. Ξεκινάμε. Ρομπέρ Τοσκανό. Μαργκερίτ Μπλο. Βενσάν Ζαουαντά. Πασκαλίν Υτνέρ. Πάολα Σουάρες. Ερνέστ Μπλο. Φιλίπ Σεμλά. Λουλά Μορενό. Ραούλ Μπαρνές. Κι άλλες γυναίκες. Κι άλλοι άντρες. Κι άλλα ονόματα. Κάθε όνομα και τίτλος κεφαλαίου. Κάθε όνομα κι ένας αφηγητής. Κάθε κεφάλαιο έχει ξεχωριστή φωνή και θα μπορούσε να έχει και ανεξάρτητη ύπαρξη, να αποτελεί δηλαδή αυτόνομο διήγημα.
Η κουστωδία των ανδρών και γυναικών που παρελαύνει από τις σελίδες του βιβλίου συνδέονται, άλλοι στενά κι αναπόδραστα, άλλοι χαλαρά και τυχαία, συνθέτοντας ένα κολλάζ-τοιχογραφία που πράγματι το θέμα της, όπως υπαινίχθηκε το μότο στην αρχή, είναι η ευτυχία και η αγάπη.
Με το ένα πόδι στο διήγημα και το άλλο στο μυθιστόρημα
Στην αρχή μάλιστα αυτή την εντύπωση δίνει το βιβλίο. Πως πρόκειται δηλαδή για μικρές ιστορίες δοσμένες υπό μορφήν θεατρικού μονολόγου, στιγμιότυπα από την καθημερινότητα ενός πολυπρόσωπου θιάσου, σκέψεις, αναμνήσεις, σύντομα δρώμενα, που όσο προχωράει το βιβλίο αντιλαμβανόμαστε όμως πως δεν είναι ολότελα ανεξάρτητα. Η κουστωδία των ανδρών και γυναικών που παρελαύνει από τις σελίδες του βιβλίου συνδέονται, άλλοι στενά κι αναπόδραστα, άλλοι χαλαρά και τυχαία, συνθέτοντας ένα κολλάζ-τοιχογραφία που πράγματι το θέμα της, όπως υπαινίχθηκε το μότο στην αρχή, είναι η ευτυχία και η αγάπη.
Αυτή η ιδιότυπη αυτή δομή του βιβλίου, τα διηγήματα που ενώνονται μεταξύ τους με χαλαρές κλωστές, η ευρύτερη εικόνα που ξεπροβάλλει αλλά δεν υποτάσσει την κάθε ιστορία στην αναγκαιότητα ενός σφιχτά δεμένου τελικού νοήματος, με έκαναν να σκεφτώ πως το βιβλίο που κρατάω στα χέρια μου δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα, αλλά το αποτέλεσμα της πτώσης του μυθιστορήματος. Για να χρησιμοποιήσω μια εικόνα: το βιβλίο αυτό –πιο πολύ από ψηφιδωτό– μοιάζει με ένα μεγάλο βιτρώ που έπεσε και έσπασε σε μικρά κομμάτια.
Υπάρχει αγάπη και ευτυχία μετά την πτώση;
Αυτά τα κομμάτια πλησιάζει η Ρεζά με τον μεγεθυντικό της φακό, δείχνοντάς μας πως κάθε σπασμένο κομμάτι είναι κι ένας κόσμος. Το ταλέντο της είναι πως το κάνει με τρυφερότητα και κοφτερή ματιά. Με την εγγύτητα που απαιτεί η προσοχή στη λεπτομέρεια και συγχρόνως με την απόσταση που προϋποθέτει το χιούμορ.
Αν η δομή του βιβλίου έχει σαν βάση της τον θρυμματισμό της μεγάλης εικόνας και της συνεκτικής αφήγησης, δεν θα μπορούσε παρά να αντανακλά και το περιεχόμενό του. Η Ρεζά μπορεί να μιλάει για την αγάπη και την ευτυχία, αλλά δεν μιλάει ως ρομαντική αλλά ούτε και ως κυνική. Μιλάει σαν κάποια που έχει συνείδηση πως ο ρομαντισμός έχει σπάσει σε κομμάτια και ο ρεαλισμός αδυνατεί τα τα ξανακολλήσει.
Ευτυχισμένοι οι ευτυχείς, μας λέει η Ρεζά, μ’ ένα πικρό χαμόγελο, σαν να ξέρει καλά πως μέσα σε αυτούς δεν είμαστε εμείς.
* Η ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.
Ευτυχισμένοι οι ευτυχείς
Yasmina Reza
Μτφρ. Μανώλης Πιμπλής
Εστία 2015
Σελ. 188, τιμή εκδότη €18,41
