Για το μυθιστόρημα του Γκιγιέρμο Αριάγα (Guillermo Arriaga) «Να σώσουμε τη φωτιά» (μτφρ. Νάννα Παπανικολάου, εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα: Λεπτομέρεια από το εξώφυλλο του βιβλίου στην ισπανική έκδοση.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Ο γνήσιος «παραμυθάς» Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, αλλά και ο παλαιότερος Έκτορ Αμπάντ Φασιολίνσε γράφοντας για την κρυφή πλευρά της Κολομβίας. Ο νομπελίστας Μάριο Βάργκας Λιόσα, αλλά και ο πάντα επιδραστικός Σαντιάγο Ρονκαλιόλο για τα πολιτικά πεπραγμένα του Περού. Ο ιδιοσυγκρασιακός Ρομπέρτο Μπολάνιο που δεν άφησε ποτέ εκτός κάδρου την ιστορία της Χιλής, αλλά και ο πολεμιστής με τη γραφίδα Μάριο Μπενεντέτι που βίωσε τα πάνδεινα γράφοντας για τις πολιτικές τραγωδίες της Αργεντινής.
Η λογοτεχνία στις χώρες της Αμερικής (ιδιαιτέρως της Λατινικής) ποτέ δεν χωρίστηκε από τα κοινωνικά προτάγματα ούτε θεώρησε πως πρέπει να κινείται σε σφαίρες που δεν αγγίζουν το πραγματικό, ακόμη κι αν το προσεγγίζουν με μυθοπλαστικό τρόπο.
Η πρόθεση
Κάπως έτσι, αντιλαμβάνεται κανείς πως ο συγγραφέας και σεναριογράφος Γκιγιέρμο Αριάγα με το πολυσέλιδο μυθιστόρημά του Να σώσουμε τη φωτιά, δεν θέλησε απλώς να περιγράψει πως μέσα από τις πιο πλέον δεσμευτικές συνθήκες, δύο ολότελα διαφορετικοί άνθρωποι είναι σε θέση να βιώσουν τη γλύκα του έρωτα, τη «μάχη» των σωμάτων, αλλά και την κατακραυγή από το κοινωνικό σύνολο που δεν τους δέχεται.
Δεν είναι ηθογραφική η προσέγγισή του ούτε ως προς τον τρόπο της γραφής του ούτε και ως προς την προθετικότητα της ανάπτυξης της πλοκής. Μέσα από την μερικότητα, ο Αριάγα αφήνει να απλωθούν όλα τα πλοκάμια που ορίζουν το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο του σημερινού Μεξικού.
Τυπικά έχουμε να κάνουμε με μια περίπτωση Ρωμαίου και Ιουλιέτας, την παλαιά αυτή ιστορία δύστηνης αγάπης που δεν βρίσκει όχθη να κουρνιάσει, καθώς οι κοινωνικές επιταγές στέκονται εμπόδιο.
Το ερωτικό δίδυμο
Η Μαρίνα, μια ταλαντούχα αστή χορεύτρια, με την τακτοποιημένη ζωή, τον πλούσιο άντρα και τα παιδιά της μπλέκει με τον μιγά και όμορφο (σαν μύγα μέσα στο γάλα) κατάδικο, Χοσέ, ο οποίος εκτίει την ποινή του για τη δολοφονία του πατέρα του.
Η συνάντησή τους είναι εντελώς τυχαία και συμβαίνει όταν η Μαρίνα επισκέπτεται τη φυλακή στην οποία βρίσκεται ο Χοσέ, για να πάρει μέρος σε ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα εκπαίδευσης των φυλακισμένων. Εκεί θα συναντήσει ένα αγρίμι που μέσα του καίει για φλόγα δημιουργίας, τον Χοσέ, που στο μάθημα δημιουργικής γραφής που μετέχει γράφει κείμενα που θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν σε δύναμη ακόμη και αυτά δόκιμων συγγραφέων της χώρας.
Η συνάντησή τους είναι εντελώς τυχαία και συμβαίνει όταν η Μαρίνα επισκέπτεται τη φυλακή στην οποία βρίσκεται ο Χοσέ, για να πάρει μέρος σε ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα εκπαίδευσης των φυλακισμένων.
Αυτή η συνάντηση θα πυροδοτήσει μια αλυσίδα από αντιδράσεις που κινούνται από τη μεταξύ τους ζωώδη έλξη, τα πάθη του κρυφού και απαγορευμένου έρωτα, έως την καταδίκη από τον περίγυρο, την επισφάλεια που προκαλεί η εν εξελίξει σχέση τους μέσα στο δεσμευτικό περιβάλλον της φυλακής, αλλά και η εκμετάλλευση που θα υποστούν από τους εξωνημένους φύλακες για να γευτούν λίγες στιγμές ερωτικής απελευθέρωσης.
Πάντως, ο Αριάγα δεν θα χρειαζόταν να καταφύγει σε ένα ντικενστιανών διαστάσεων μυθιστόρημα για να περιγράψει έναν τέτοιο έρωτα, ακόμη κι αν από τη φύση του κουβαλάει όλες τις προϋποθέσεις για να είναι τραγικός. Τω όντι, είναι, αλλά και πάλι στις μέρες μας αν δεν είσαι ο Τζόναθαν Φράνζεν δύσκολα θα καταφύγεις σε ένα μακροσκελές μυθιστόρημα για να «ζωγραφίσεις» και την πιο μικρή πινελιά ενός τέτοιου έρωτα. Στο κάτω κάτω, η Μαρίνα δεν είναι κάποια Άννα Καρένινα (sic).
Δύο χώρες σε μια
Στην ουσία, ο Αριάγα δημιουργεί το απαραίτητο πρόσχημα για να περιγράψει δύο χώρες που ζουν (όχι πάντως αρμονικά) εντός των συνόρων του Μεξικού.
Είναι η χώρα των εχόντων, των προνομιούχων κι άλλη των ανέστιων, των φτωχών, εκείνων που βρίσκονται στον πάτο της κοινωνικής πυραμίδας. Αυτό που κάνει ο έρωτας της Μαρίνας και του Χοσέ είναι να προσπαθεί να ενώσει τους δύο αταίριαστούς κόσμους με τη δύναμη του έρωτα.
Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο ένταση, κινηματογραφική δράση, κοφτούς διαλόγους, αλλά και στιγμές που δυναμιτίζονται από τις αποφάσεις των ηρώων. Άλλωστε, οι φωνές που ιστορούν δεν είναι μια. Κάθε φορά έχουμε και μια διαφορετική οπτική.
Οι φωνές
Υπάρχει αυτή της Μαρίνας, του Χοσέ, του τριτοπρόσωπου αφηγητή, του αδελφού του Χοσέ που απευθύνεται στον εξουσιαστικό και καταπιεστικό πατέρα τους, εξηγώντας μας έτσι πώς ο Χοσέ έφτασε στο σημείο να τον δολοφονήσει, ενώ ενδιάμεσα υπάρχουν και αυτούσια κείμενα-μαρτυρίες άλλων φυλακισμένων που μέσα από τις λέξεις τους ξεπηδάει ένας άλλος κόσμος, βουτηγμένος στην απόγνωση, τη βία και την εξαθλίωση. Ακόμη κι αν υπάρχει (που υπάρχει) μια υπερέκθεση πολλών λεπτομερειών που θα μπορούσαν να είχαν αφαιρεθεί, ο Αριάγα δεν αφήνει τίποτα να ξεφύγει από την κριτική του.
Οι κρατικοί λειτουργοί που χρηματίζονται, το εμπόριο ναρκωτικών στο οποίο είναι βουτηγμένοι όλοι (από πολιτικούς ηγέτες έως τα χαμίνια του δρόμου), το οργανωμένο έγκλημα και τα καρτέλ που νέμονται τα πλούτη της χώρας, την ψευδεπίγραφή αστική ευγένεια, τα μίση και τα πάθη που πυροδοτούν μάχες χαρακωμάτων και κάμποσες άλλες παθογένειες που ο συγγραφέας έχει αποφασίσει να φέρει στο φως.
Η δύναμη της αποκάλυψης
Και είναι αυτή η δύναμη της αποκάλυψης, του τρόπου με τον οποίο αυτή εκτίθεται που κάνει αυτό το μυθιστόρημα πραγματικά σημαντικό και το εκτρέπει από τον αρχικό συναισθηματικό πυρήνα του για να τον εντάξει ακόμη κι αυτόν [τον πυρήνα] σε ένα γενικότερο πλαίσιο που περικλείει πολλά περισσότερα δεδομένα.
Ο συγγραφέας θέτει ερωτήματα για το κατά πόσο ένας άνθρωπος μπορεί να ξεφύγει από το παρελθόν του, αν η κοινωνία επιτρέπει πραγματικά τη δεύτερη ευκαιρία και αν η αγάπη μπορεί να αποτελέσει δύναμη μεταμόρφωσης ή, αντίθετα, να οδηγήσει στην αυτοκαταστροφή.
Παράλληλα, ο συγγραφέας θέτει ερωτήματα για το κατά πόσο ένας άνθρωπος μπορεί να ξεφύγει από το παρελθόν του, αν η κοινωνία επιτρέπει πραγματικά τη δεύτερη ευκαιρία και αν η αγάπη μπορεί να αποτελέσει δύναμη μεταμόρφωσης ή, αντίθετα, να οδηγήσει στην αυτοκαταστροφή.
Η φωτιά
Αυτή ακριβώς είναι και η φωτιά στην οποία αναφέρεται ο τίτλος, ή, αλλιώς, όπως λέει και ο Χοσέ, αν έπρεπε να σώσει κάτι από ένα σπίτι που καίγεται, αυτό που θα έσωζε θα ήταν η φωτιά. Μια παραδοξότητα που όμως στο μυθιστόρημα λαμβάνει τον χαρακτήρα μιας καίριας και ουσιαστικής απόφασης για τους κεντρικούς ήρωες.
Είναι η φωτιά που καίει τα σωθικά και σε οδηγεί σε πράξεις κόντρα στη λογική. Ο έρωτας έχει αυτή τη δύναμη, αλλά και η ανάγκη για καθαρμό έχει παρόμοια, όπως και η θέληση για δικαιοσύνη σε μια χώρα, όπως το Μεξικό, που επιθυμεί να την αποδώσει.
Ως έμπειρος σεναριογράφος, ο Αριάγα (από τα χέρια του έχουν προκύψει οι ταινίες «21 γραμμάρια», «Βαβέλ» κ.ά) δημιουργεί ήρωες που κινούνται μακριά από το δίπολο καλός-κακός, καθώς μέσα από τις συγκρούσεις τους δημιουργούν ένα πλέγμα συμπεριφορών που απαντάει κανείς σε ανθρώπους που δέχονται έντονα συναισθηματικά φορτία.
Αν παρακάμψει κανείς κάποιες αδιάφορες λεπτομέρειες που μετατρέπουν το μυθιστόρημα σε έναν ποταμό λέξεων, μένει με μια ιστορία γεμάτη ένταση και δύναμη. Η μετάφραση της Νάννας Παπανικολάου είναι υποδειγματική.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γκιγιέρμο Αριάγα (Guillermo Arriaga) γεννήθηκε στην Πόλη του Μεξικού το 1958. Είναι βραβευμένος συγγραφέας και σεναριογράφος. Έχει γράψει έξι μυθιστορήματα και μια συλλογή διηγημάτων.
Το 2005 κέρδισε το βραβείο καλύτερου σεναρίου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών για το σενάριο της ταινίας Οι Τρεις Ταφές του Μελκιάδες Εστράδα. Είναι ο σεναριογράφος των ταινιών Amores Perros, 21 Γραμμάρια και Βαβέλ για την οποία ήταν υποψήφιος για Όσκαρ. Το λογοτεχνικό του έργο έχει μεταφραστεί σε είκοσι δύο γλώσσες. Το 2020 κέρδισε το Βραβείο Alfaguara για το μυθιστόρημα Να σώσουμε τη φωτιά.
