«Οι φωνές στο Γκιακ αντανακλούν μια εγγενώς πατριαρχική κοινωνία» μας είπε η Σιάν Βάλβη (Siân Valvis), μεταφράστρια του «Γκιακ» (εκδ. Πατάκη) του Δημοσθένη Παπαμάρκου, και πρόσθεσε ότι «ήταν πολύ ενδιαφέρον που ένας τόσο αρρενωπός κόσμος μεταφέρθηκε στα αγγλικά από μια γυναίκα».
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Το ενδιαφέρον για το ζήτημα της ντοπιολαλιάς αναζωπυρώθηκε το φετινό καλοκαίρι, με μια μεγάλη συζήτηση που πυροδοτήθηκε από ένα άρθρο για ένα βιβλίο γραμμένο εν μέρει στα αρβανίτικα, το Γκιακ (εκδ. Πατάκη) του Δημοσθένη Παπαμάρκου, αλλά και για την έννοια της πρωτοπορίας και το κατά πόσο αυτή μπορεί να συνδεθεί με την επιλογή της γραφής σε τοπική διάλεκτο.
«Το Γκιακ είχε μια εντυπωσιακή διαδρομή. Διαβάστηκε πολύ, συζητήθηκε πολύ, απέκτησε ισχυρή κριτική παρουσία, έφερε τη διαλεκτική αφήγηση και τη μικροϊστορία σε ένα κοινό πολύ ευρύτερο από εκείνο που συνήθως προσεγγίζει τέτοιες μορφές πεζογραφίας» σημειώνει ο Δημήτρης Χριστόπουλος σε κείμενό του για το ζήτημα, στο οποίο παραπέμπει σε παλαιότερο άρθρο του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη με κατατοπιστικές παρατηρήσεις για το θέμα – ο κριτικός, μεταξύ άλλων, συνδέει την ντοπιολαλιά με τον μεταμοντερνισμό και την απομάκρυνση από τις μεγάλες αφηγήσεις.
Μεταφράζεται η ντοπιολαλιά; Το Gjak στα αγγλικά
Μια άλλη παράμετρος, που συχνά απασχολεί όσους εμπλέκονται στη συζήτηση για τη ντοπιολαλιά, αφορά στο κατά πόσο μεταφράζεται. Είναι εφικτό κάτι τέτοιο, και πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τις ιδιαιτερότητές της, και τα ζητήματα που αναδεικνύει η χρήση της, στη γλώσσα στόχο;
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, που κάθε χρόνο τιμάται στις 30 Σεπτεμβρίου, θέσαμε τα παραπάνω ερωτήματα στη Σιάν Βάλβη, η οποία μετέφρασε το Γκιακ στα αγγλικά. Το Gjak θα κυκλοφορήσει από την Peirene Press στις 27 Οκτωβρίου 2026 και το ευρύ αγγλόφωνο κοινό θα μπορέσει να διαβάσει για πρώτη φορά τα διηγήματα, με τους ήρωες του Παπαμάρκου που πολέμησαν στη Μικρασιατική Εκστρατεία.
Συνομιλήσαμε με τη Σιάν Βάλβη μέσω zoom, ένα μεσημέρι για εμάς, πρωινό για εκείνη – οκτώ ώρες μάς χωρίζουν, μιας και η μεταφράστρια ζει στη Βραζιλία, έχοντας όμως μεγαλώσει στην Ελλάδα, και στη συνέχεια μείνει για ένα διάστημα στην Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Πολύγλωσση, και μεταφράστρια από τέσσερις γλώσσες, με αγάπη για το λαογραφικό στοιχείο -πολλά από τα βιβλία που έχει μεταφράσει περικλείουν παραδοσιακές αφηγήσεις-, η Σιάν Βάλβη μάς έβαλε στο εργαστήρι της, εξηγώντας μας πώς χειρίστηκε τα αρβανίτικα του Γκιακ και γιατί επέλεξε το συγκεκριμένο βιβλίο, και επίσης μιλώντας μας για τη ζωή της, τις ιδιαιτερότητες της μετάφρασης παιδικής λογοτεχνίας, την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Γιατί επιλέξατε να μεταφράσετε το Γκιακ στα αγγλικά; Πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με το συγκεκριμένο εγχείρημα;
Ανακάλυψα το βιβλίο το 2020, όταν ξεκινούσε το πρώτο lockdown. Έμενα στο σπίτι της μητέρας μου στην Αγγλία και δεν ήξερα πότε θα επέστρεφα στη Βραζιλία. Όλα ήταν εντελώς αβέβαια, αλλά ήταν η τέλεια στιγμή για να καλύψω τα αναγνωστικά κενά μου και στράφηκα προς τα βιβλία ελληνικής πεζογραφίας για να ακονίσω τα ελληνικά μου.
Έπεσα πάνω σε μια λίστα με τα «Δέκα καλύτερα βιβλία της τελευταίας δεκαετίας», από το 2010 έως το 2020. Κοιτώντας τους τίτλους, το βλέμμα μου στάθηκε στο Γκιακ – μια λέξη που δεν αναγνώριζα. Αμέσως με τράβηξε. Μια πολύ περίεργη λέξη. Οι μεταφραστές πιάνονται συχνά από κάτι μυστηριώδες, αινιγματικό, απροσπέλαστο.
Αγόρασα το Γκιακ, άρχισα να το διαβάζω και γοητεύτηκα από τη χρήση των αρβανίτικων. Το αγάπησα από την πρώτη ανάγνωση. Κατάλαβα πως πρόκειται για ένα έργο πολύ ξεχωριστό. Εφόσον έμενα με τη μητέρα μου εκείνη την περίοδο, της είπα για το βιβλίο και μου πρότεινε να το μεταφράσω. Δεν την πήρα πολύ στα σοβαρά. Στη συνέχεια, καθώς μιλούσα συνεχώς για αυτό στους φίλους μου, κατάλαβα πως έπρεπε να το μεταφράσω. Οπότε επικοινώνησα με τον Δημοσθένη [Παπαμάρκο] και από θαύμα δεν υπήρχε κάποιος μεταφραστής στα αγγλικά που να ασχολιόταν με το συγκεκριμένο βιβλίο εκείνη τη στιγμή. Ήταν ευνοϊκές οι συγκυρίες.
Το Γκιακ είναι εν μέρει γραμμένο στα αρβανίτικα, μια διάλεκτο που απειλείται με εξαφάνιση. Πώς γίνεται να μεταφραστεί η ντοπιολαλιά ώστε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της να μεταφερθούν στη γλώσσα στόχο;
Όπως είπα, ανακάλυψα το βιβλίο το 2020. Βρήκαμε εκδότη το 2025, και όλο αυτό το διάστημα, δούλευα πάνω στο έργο ώστε να ανακαλύψω τον σωστό τρόπο για να αποδώσω τη διάλεκτο – ένα αμφιλεγόμενο θέμα στον χώρο της λογοτεχνικής μετάφρασης.
Προσέγγισα το ζήτημα με διάφορους τρόπους. Έφτιαξα διάφορες μεταφραστικές εκδοχές μέχρι να καταλήξω σε μία που φαινόταν κατάλληλη. Σε μία εκδοχή πειραματίστηκα προσπαθώντας να χρησιμοποιήσω απλά αγγλικά – γρήγορα κατάλαβα, όμως, πως με αυτόν τον τρόπο θα χανόταν ένα σημαντικό μέρος του ύφους. Σε μια δεύτερη εκδοχή, χρησιμοποίησα μια διάλεκτο της βόρειας Αγγλίας, όμως σύντομα συνειδητοποίησα πως ούτε αυτή η επιλογή ήταν σωστή. Δεν έχουν όλες οι διάλεκτοι την ίδια πολιτισμική βαρύτητα.
Οπότε, κατέληξα να φτιάχνω μια καινούρια διάλεκτο, αποκλειστικά για την αγγλική εκδοχή. Στο Γκιακ υπάρχουν στην ουσία δύο διάλεκτοι, τα προφορικά ελληνικά, τα οποία διαφέρουν από την επίσημη εκδοχή της γλώσσας, και τα αρβανίτικα. Νομίζω πως αυτό κάνει το κείμενο τόσο ενδιαφέρον – οι χαρακτήρες είναι κατά κάποιον τρόπο δίγλωσσοι, αλλάζουν γλώσσα καθώς μιλούν.
Επικοινωνήσατε με τον Δημοσθένη Παπαμάρκο, καθώς μεταφράζατε τη συλλογή; Εάν ναι, ποια θέματα χρειάστηκε να συζητήσετε;
Μιλούσα πολύ με τον Δημοσθένη, καθώς μετέφραζα. Ήταν πολύ γενναιόδωρος όσον αφορά στον χρόνο που μου αφιέρωσε, πολύ πρόθυμος να συζητήσουμε. Μου έδωσε πολλές πληροφορίες για την κουλτούρα των Αρβανιτών, την ιστορία, τη γλώσσα τους. Συζητούσαμε συχνά για την ετυμολογία των λέξεων, μιλούσαμε για τις γλωσσικές επιλογές στα αγγλικά. Ήμουν πολύ τυχερή που συνεργαστήκαμε τόσο στενά.
Ίσως, τελικά, το γεγονός ότι είμαι γυναίκα να μου έδωσε μια ορισμένη απόσταση και να με έκανε να ακούσω πιο προσεκτικά τις φωνές και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται μέσω της γλώσσας. Ήταν πολύ ενδιαφέρον που ένας τόσο αρρενωπός κόσμος μεταφέρθηκε στα αγγλικά από μια γυναίκα.
Οπότε η διάλεκτος ήταν το πιο περίπλοκο σημείο το κειμένου;
Η διάλεκτος, αλλά επίσης και η εμφανής αρρενωπότητα του κόσμου του Παπαμάρκου. Οι φωνές στο Γκιακ αντανακλούν μια εγγενώς πατριαρχική κοινωνία. Ο συγγραφέας δεν μετριάζει το χαρακτηριστικό αυτό -δεν κλείνει τα μάτια στην πραγματικότητα αυτού του κόσμου- και αντίστοιχα, έπρεπε και εγώ να προσέξω να μην το μετριάσω στη μετάφραση.
Ίσως, τελικά, το γεγονός ότι είμαι γυναίκα να μου έδωσε μια ορισμένη απόσταση και να με έκανε να ακούσω πιο προσεκτικά τις φωνές και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται μέσω της γλώσσας. Ήταν πολύ ενδιαφέρον για μένα που ένας τόσο αρρενωπός κόσμος μεταφέρθηκε στα αγγλικά από μια γυναίκα.
Τα θέματα που εξερευνά το Γκιάκ -ο πόλεμος, ο εκτοπισμός, αλλά και η πίστη, η ντροπή, η απώλεια, η φιλία, η δυσκολία της επιστροφής στο σπίτι-, είναι πανανθρώπινα και κάνουν τη συλλογή επίκαιρη, ενδιαφέρουσα, σημαντική.
Πιστεύετε πως με το «διαβατήριο» της αγγλικής έκδοσης, το Γκιακ θα διαβαστεί από πολύ περισσότερους αναγνώστες;
Είμαι πολύ χαρούμενη που θα συστήσω το βιβλίο στο αγγλόφωνο κοινό. Έχω μιλήσει αναλυτικά για αυτό στους φίλους μου, στους κοντινούς μου ανθρώπους. Τα διηγήματα έχουν τις ρίζες τους σε μια πολύ συγκεκριμένη περιοχή, μια απομακρυσμένη κοινότητα σε μια ιστορική περίοδο που μπορεί να φαίνεται μακρινή. Ωστόσο, ταυτόχρονα, τα θέματα που εξερευνούν -ο πόλεμος, ο εκτοπισμός, αλλά και η πίστη, η ντροπή, η απώλεια, η φιλία, η δυσκολία της επιστροφής στο σπίτι-, είναι πανανθρώπινα και κάνουν τη συλλογή επίκαιρη, ενδιαφέρουσα, σημαντική.
Έχετε επίσης μεταφράσει πολλά παιδικά βιβλία, ένα εκ των οποίων είναι επίσης γραμμένο σε ντοπιολαλιά (The magic ring). Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες της μετάφρασης λογοτεχνίας για παιδιά;
Σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις, απέδωσα ελεύθερα το κείμενο. Έφτιαξα μεταφράσεις, αλλά και διασκευές συγχρόνως. Το πρώτο βιβλίο, με τίτλο Kolobok, θυμίζει το αμερικανικό παραμύθι με τον Μπισκοτάνθρωπο. Είναι ένα ρωσικό, λαϊκό παραμύθι. Η ιστορία έχει τη μορφή πεζογραφήματος. Καθώς μετέφραζα, όμως, έφτιαξα μια δική μου εκδοχή ώστε να γίνει ποίημα. Μια μεγάλη απόκλιση από το αρχικό κείμενο, που όμως μου φάνηκε ενστικτωδώς σωστή.
Στο πεδίο της λογοτεχνικής μετάφρασης έχω το πλεονέκτημα του χρόνου – μπορώ να διαλέξω το κείμενο, να το διαβάσω προσεκτικά, να περάσω χρόνο μαζί του, να επιλέξω με προσοχή τις λέξεις που θα χρησιμοποιήσω.
Όσον αφορά στη ρωσική διάλεκτο στο Magic ring, και πάλι ήθελα να αναδημιουργήσω μια διάλεκτο στα αγγλικά – αντί να βρω μια αντίστοιχη, προϋπάρχουσα. Έπλασα νέες λέξεις, έπαιξα μαζί τους. Έχει κάτι μαγικό αυτή η διαδικασία. Είναι πολύ διασκεδαστική. Όπως και στο Γκιακ, έφτιαξα νεολογισμούς – μόνο που στην περίπτωση του Γκιακ ήμουν πολύ πιο συγκρατημένη, ήθελα να μείνω πιστή στον χαρακτήρα του αρχικού κειμένου.
Μεταφράζετε στα αγγλικά από τα γαλλικά, τα ρωσικά, τα πορτογαλικά και τα ελληνικά. Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τη μετάφραση;
Ανέκαθεν με ενδιέφεραν οι γλώσσες. Μεγάλωσα στην Αθήνα, όπου πήγα σχολείο, και απ’ ό,τι θυμάμαι, ξεκίνησα εκείνη την εποχή να μαθαίνω γαλλικά και ρωσικά. Όταν μπήκα στην εφηβεία, μετακομίσαμε στην Αγγλία και σπούδασα γαλλικά και ρωσικά στο πανεπιστήμιο. Έζησα στη Γαλλία και τη Ρωσία για ένα διάστημα. Αργότερα, έκανα ένα μεταπτυχιακό στη διερμηνεία, πιστεύοντας τότε πως θα εργαζόμουν, για παράδειγμα, σε συνέδρια, μεταφράζοντας γρήγορα και υπό πίεση.
Η λογοτεχνική μετάφραση είναι κάτι περισσότερο από μια απλή μεταφορά λέξεων και πληροφοριών από τη μία γλώσσα στην άλλη. Είναι ένα λεπτό ζήτημα, μια ζωντανή, δημιουργική διαδικασία. Λαμβάνουμε συνεχώς αποφάσεις σχετικά με το ύφος, τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τις αμφισημίες
Όμως, η ζωή με οδήγησε σε διαφορετική κατεύθυνση. Μετακόμισα στη Βραζιλία, όπου παρακολούθησα ένα εργαστήρι μετάφρασης. Στο πεδίο της λογοτεχνικής μετάφρασης έχω το πλεονέκτημα του χρόνου – μπορώ να διαλέξω το κείμενο, να το διαβάσω προσεκτικά, να περάσω χρόνο μαζί του, να επιλέξω με προσοχή τις λέξεις που θα χρησιμοποιήσω. Μου ταίριαζε περισσότερο αυτή η διαδικασία, και επίσης, νιώθω μεγάλη οικειότητα μέσα στη μεταφραστική κοινότητα. Έχω γνωρίσει υποστηρικτικούς και συνεργάσιμους ανθρώπους.
Είναι σημαντικό ένας μεταφραστής να γνωρίζει περισσότερες από μία ξένες γλώσσες;
Πιθανώς η γνώση πολλών γλωσσών να με βοηθά ασυνείδητα. Στο πίσω μέρος του μυαλού μου. Μου αρέσει να εντοπίζω τη συμμετρία μεταξύ τους, όσον αφορά στο λεξιλόγιο, τους ιδιωματισμούς.
Το επάγγελμα του μεταφραστή θα αντέξει στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Την έχετε χρησιμοποιήσει -ή θα τη χρησιμοποιούσατε- κατά τη διάρκεια κάποιου μεταφραστικού εγχειρήματος;
Όπως ισχύει για κάθε τεχνολογικό εργαλείο, υπάρχουν τρόποι να τη χρησιμοποιήσει κανείς. Μπορεί να βοηθήσει στην έρευνα, για παράδειγμα. Αλλά δεν νομίζω πως θα αντικαταστήσει ποτέ τον μεταφραστή ή τον καλλιτέχνη. Δεν θα έβαζα ένα κείμενο στην τεχνητή νοημοσύνη, περιμένοντας να κάνει τη δουλειά ενός ανθρώπου, όπως επίσης δεν θα κρεμούσα στον τοίχο του σαλονιού μου έναν πίνακα δημιουργημένο από τη μηχανή.
Η λογοτεχνική μετάφραση είναι κάτι περισσότερο από μια απλή μεταφορά λέξεων και πληροφοριών από τη μία γλώσσα στην άλλη. Είναι ένα λεπτό ζήτημα, μια ζωντανή, δημιουργική διαδικασία. Λαμβάνουμε συνεχώς αποφάσεις σχετικά με το ύφος, τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τις αμφισημίες – και τη σχέση όλων αυτών των στοιχείων με ολόκληρο το έργο.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τη μεταφράστρια
Η Σιάν Βάλβη (Siân Valvis) είναι Βρετανο-Ελληνίδα μεταφράστρια λογοτεχνίας που μεταφράζει από τα ελληνικά, τα ρωσικά, τα γαλλικά και τα πορτογαλικά. Το 2020 συμμετείχε στο Πρόγραμμα Καθοδήγησης Ανερχόμενων Μεταφραστών του National Centre for Writing.
Το πρώτο της βιβλίο, η μεταφραστική διασκευή Kolobok (εκδ. Fontanka, 2021) τιμήθηκε με το βραβείο μετάφρασης PEN. Το έργο της έχει έκτοτε προταθεί για το Βραβείο John Dryden και το Βραβείο Meniscus της AAWP. Η μετάφρασή της του Γκιακ του Δημοσθένη Παπαμάρκου έλαβε το Βραβείο Elizabeth Constantinides 2026. Το βραβείο δίνεται στη μνήμη της Ελίζαμπεθ Κωνσταντινίδη (1932-1992, δρ Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας του Πανεπιστημίου Κολούμπια), η οποία δίδαξε Νέα ελληνικά και λογοτεχνία στο Queens College του CUNY από το 1978 έως το 1992, έγραψε για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και μετέφρασε δώδεκα διηγήματά του που εκδόθηκαν ως συλλογή με τον τίτλο Tales from a Greek Island (Johns Hopkins University Press,1987).
Ζει στο Σάο Πάολο.
