alt

Σκέψεις και ερωτήματα για τη χρήση γλωσσικής διαλέκτου και τοπικών ιδιωμάτων με αφορμή τις συλλογές διηγημάτων Γκιακ (εκδ. Αντίποδες), του Δημοσθένη Παπαμάρκου και Μόνο το αρνί (εκδ. Πόλις) της Βασιλικής Πέτσα.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Όταν ο Σωτήρης Δημητρίου έγραψε τη συλλογή διηγημάτων Ντιάλιθ’ ιμ’ Χριστάκη (Ύψιλον 1987) και έπειτα το Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου (Κέδρος 1993), τάραξε τα νερά της πεζογραφίας ως προς το είδος της γλώσσας που επέλεξε, αφού αυτή ήταν η ηπειρωτική διάλεκτος, μια δυσνόητη εν πολλοίς γλωσσική επιλογή η οποία προκαλούσε στον αναγνώστη την ανοικείωση που δεν είχε συνηθίσει. Ακολούθησαν πολλοί, όπως ο Θανάσης Βαλτινός, η Κλαίρη Μιτσοτάκη, ο Γιάννης Μακριδάκης, πολλοί άλλοι διηγηματογράφοι ανά την επικράτεια που προβάλλουν το τοπικό ιδίωμα, άλλοι με κατανοητό ύφος κι άλλοι με δυσνόητο ιδίωμα που προκαλούσε εσκεμμένα τις νοητικές δυνάμεις του αναγνώστη. Πρόσφατα μάλιστα ο Δημοσθένης Παπαμάρκος με το Γκιακ (εκδ. Αντίποδες 2014) και η Βασιλική Πέτσα με το Μόνο το αρνί (εκδ. Πόλις 2015) θυμήθηκαν τις ντοπιολαλιές της πατρίδας τους (Μαλεσίνα και Καρδίτσα αντίστοιχα) και τις χρησιμοποίησαν στα διηγήματά τους.

Γιατί σε διάλεκτο; Είναι ένας τρόπος να ξεχωρίσει ο συγγραφέας με ένα «πιασάρικο» εφέ; Είναι ένας τρόπος να προκαλέσει; Να δυσκολέψει; Να δείξει την υφολογική του δεξιοτεχνία; Είναι πειραματική γραφή που αποσκοπεί στο να ξεφύγει από τα συνηθισμένα; Ή τελικά εκφράζει μια ιδεολογική σκοπιά της πραγματικότητας και της Ιστορίας;

Καταρχάς, θα ήθελα να επισημάνω ότι αυτή η τάση στοιχίζεται με τη μεταμοντέρνα στάση για έκκεντρα κείμενα, για φυγόκεντρες δυνάμεις στη λογοτεχνία που απομακρύνουν τον αναγνώστη από τις μεγάλες αφηγήσεις. Ό,τι αποτελεί μέσο όρο, λ.χ. ο άνδρας, το κράτος, η θρησκεία, ο ανθρωπισμός κ.λπ. βάλλονται από μια νέα (ανατρεπτική) αντιουμανιστική στάση, που βρίσκει την ουσία στα μικρά, στα περιθωριακά, στα αμελητέα. Έτσι, αναδεικνύονται περιθωριακά συστήματα αξιών, περιφερειακές δυνάμεις, μικροϊστορίες και ασήμαντα ώς τώρα ζητήματα, απόψεις, νοοτροπίες κ.λπ.

Η διάλεκτος αντιστοιχεί σε μια λαϊκή, ιθαγενή και έξω από τους θεσμούς της παιδείας και των ΜΜΕ κουλτούρα, που αξίζει να εκφράσει τη δική της αλήθεια.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η διάλεκτος, που ταυτίζεται με την επαρχία, έρχεται να κλονίσει την κυριαρχία της εθνικής γλώσσας, που ταυτίζεται εν πολλοίς με την πρωτεύουσα και με το έθνος. Η εθνική γλώσσα και ο ενιαίος χαρακτήρας της, η κεντρική διοίκηση και παιδεία, ο πολιτισμικός υδροκεφαλισμός, το αδιαίρετο της γλωσσικής επικράτειας και η κατίσχυση του κέντρου έναντι της περιφέρειας διασαλεύεται από φωνές που επιδιώκουν να προβάλλουν το διαλεκτικό και μαζί το επαρχιωτικό, το λαϊκό και το τοπικό ως αντίδραση στο εθνικό και στο παγκοσμιοποιημένο. Η διεθνής τάση για μεγάλα σύνολα αμφισβητείται από το μικρό και το γηγενές, αυτό δηλαδή που αντικατοπτρίζει τον συγκεκριμένο πολιτισμό, τον αγνό, τον ανόθευτο, τον ιδιαίτερο μέσα στην ισοπέδωση της ομοιογένειας. Η διάλεκτος αντιστοιχεί σε μια λαϊκή, ιθαγενή και έξω από τους θεσμούς της παιδείας και των ΜΜΕ κουλτούρα, που αξίζει να εκφράσει τη δική της αλήθεια.

Επίσης, αν κέντρο είναι ο γραπτός λόγος, που υπηρετήθηκε θερμά από την πεζογραφία, αυτός έχει ήδη αποκεντρωθεί με την προφορικότητα του ομοδιηγητικού αφηγητή, του εσωτερικού μονολόγου και άλλων τεχνικών που έχουν συν-ενθρονίσει την αβίαστη προφορική ομιλία. Η διάλεκτος, απαλλαγμένη από τη ρυθμιστική κανονικότητα της επίσημης γλώσσας, αναδεικνύει με τον δικό της τρόπο την ομιλία έναντι του λόγου, την κουβέντα, την εξομολόγηση, την ανάμνηση, την κατάθεση, το απομνημόνευμα κ.ά.

Η διάλεκτος, απαλλαγμένη από τη ρυθμιστική κανονικότητα της επίσημης γλώσσας, αναδεικνύει με τον δικό της τρόπο την ομιλία έναντι του λόγου, την κουβέντα, την εξομολόγηση, την ανάμνηση, την κατάθεση, το απομνημόνευμα κ.ά.

Κι αν ο γραπτός λόγος εκπροσωπεί την επίσημη ιστοριογραφία των μορφωμένων, των επιστημόνων και των διανοούμενων, η προφορική ομιλία φέρνει στο προσκήνιο την κατάθεση του απλού ανθρώπου, την τοπική ιστορία, τη μαρτυρία του απαίδευτου λαϊκού, που μιλά με βάση την προσωπική του εμπειρία και γνωρίζει τη μικρο-ιστορία του τόπου του. Ακόμα και η Ιστοριογραφία πλέον δέχεται ότι τέτοιες περιφερειακές μαρτυρίες μπορούν να φωτίσουν σκιερές ζώνες και να δείξουν την ιστορία από μια άλλη, πιο ανόθευτη, πλευρά. Είναι η κάθοδος στη μικροκλίμακα που κάνει την ιστορία πιο ζωντανή και συχνά εξίσου αντιπροσωπευτική όσο η μεγάλη κλίμακα.

Κλείνω με μια ακόμα παρατήρηση. Έχω την αίσθηση ότι η επάνοδος στα ιδιώματα, που εντοπίζεται περισσότερο στον χώρο του διηγήματος, ενέχει και μια επιστροφή στην ηθογραφία. Αυτή η νέο-ηθογραφία, που ναι μεν κατάγεται από τη γιαγιά της στα τέλη του 19ου αιώνα, κρατά τον διηγηματικό μικρόκοσμο, την ιδιαίτερη πατρίδα και τις τοπικές συνήθειες, παραδόσεις, αντιλήψεις, τους ντόπιους με την προσδιορισμένη από την επαρχιακή κοινωνία συμπεριφορά κ.λπ. αλλά τον επικαιροποιεί μέσα από τη ματιά της εποχής μας. Ο Δημοσθένης Παπαμάρκος γράφει για τους στρατιώτες της Μικρασιατικής Καταστροφής, που κατάγονταν από τα μέρη της Μαλεσίνας, η Βασιλική Πέτσα για τον Εμφύλιο στα μέρη της Θεσσαλίας: κι οι δυο ανατρέχουν σε ένα «ξεχασμένο» χωροχρόνο, για να ξαναβρούν αυτό που σήμερα φαντάζει γραφικό και παρακατιανό. Φυσικά δεν είναι η εξωραϊσμένη ηθογραφική αντιμετώπιση της υπαίθρου, αλλά μάλλον μια πιο ωμή, νατουραλιστική ματιά, η οποία αφήνει τα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους.

Είναι μια μεταμοντέρνα ηθογραφία, που αναβαπτίζει το τοπικό, αναθεωρεί την ειδυλλιακή του φύση και εστιάζει πολύ στο εσωτερικό των ανθρώπων, καθώς αναζητεί σ’ αυτούς το γνήσιο υπόβαθρο που ίσως έχει χαθεί στο αστικό περιβάλλον και στις ξεφτισμένες ανθρώπινες σχέσεις της γοργής καθημερινότητας.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΓκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή €9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ

 

altΜόνο το αρνί
Βασιλική Πέτσα
Πόλις 2015
Σελ. 144, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΠΕΤΣΑ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Για τα τα μυθιστορήματα των Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής» (εκδ. Πατάκη) και Στέφανου Δάνδολου «Η δίκη που άλλαξε τον κόσμο» (εκδ. Ψυχογιός).

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Ισίδωρος Ζουργός (γεν. 1964) και ο Στέφανος Δάνδολος (γεν. 1970) ανή...

«Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή», της Ελένης Κατσαμά (κριτική)

«Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή», της Ελένης Κατσαμά (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ελένης Κατσαμά «Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Ανδρέα Βουρλούμη «Κορίτσι» © Εθνική Πινακοθήκη / Κουμαντάρειος Πινακοθήκη, Σπάρτη

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Στο πρώτο μυθι...

«Περί της εαυτού ψυχής», του Ισίδωρου Ζουργού (κριτική)

«Περί της εαυτού ψυχής», του Ισίδωρου Ζουργού (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. Κεντρική εικόνα: Ο Μιχαήλ Ψελλός (αριστερά) με τον μαθητή του, αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ' Δούκα Παραπινάκη, (αγνώστου, Ιερά Μονή Παντοκράτορος, Άγιο Όρος).

Του Κώστα Δρ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Κουφάκης απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ