alt

Σκέψεις και ερωτήματα για τη χρήση γλωσσικής διαλέκτου και τοπικών ιδιωμάτων με αφορμή τις συλλογές διηγημάτων Γκιακ (εκδ. Αντίποδες), του Δημοσθένη Παπαμάρκου και Μόνο το αρνί (εκδ. Πόλις) της Βασιλικής Πέτσα.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Όταν ο Σωτήρης Δημητρίου έγραψε τη συλλογή διηγημάτων Ντιάλιθ’ ιμ’ Χριστάκη (Ύψιλον 1987) και έπειτα το Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου (Κέδρος 1993), τάραξε τα νερά της πεζογραφίας ως προς το είδος της γλώσσας που επέλεξε, αφού αυτή ήταν η ηπειρωτική διάλεκτος, μια δυσνόητη εν πολλοίς γλωσσική επιλογή η οποία προκαλούσε στον αναγνώστη την ανοικείωση που δεν είχε συνηθίσει. Ακολούθησαν πολλοί, όπως ο Θανάσης Βαλτινός, η Κλαίρη Μιτσοτάκη, ο Γιάννης Μακριδάκης, πολλοί άλλοι διηγηματογράφοι ανά την επικράτεια που προβάλλουν το τοπικό ιδίωμα, άλλοι με κατανοητό ύφος κι άλλοι με δυσνόητο ιδίωμα που προκαλούσε εσκεμμένα τις νοητικές δυνάμεις του αναγνώστη. Πρόσφατα μάλιστα ο Δημοσθένης Παπαμάρκος με το Γκιακ (εκδ. Αντίποδες 2014) και η Βασιλική Πέτσα με το Μόνο το αρνί (εκδ. Πόλις 2015) θυμήθηκαν τις ντοπιολαλιές της πατρίδας τους (Μαλεσίνα και Καρδίτσα αντίστοιχα) και τις χρησιμοποίησαν στα διηγήματά τους.

Γιατί σε διάλεκτο; Είναι ένας τρόπος να ξεχωρίσει ο συγγραφέας με ένα «πιασάρικο» εφέ; Είναι ένας τρόπος να προκαλέσει; Να δυσκολέψει; Να δείξει την υφολογική του δεξιοτεχνία; Είναι πειραματική γραφή που αποσκοπεί στο να ξεφύγει από τα συνηθισμένα; Ή τελικά εκφράζει μια ιδεολογική σκοπιά της πραγματικότητας και της Ιστορίας;

Καταρχάς, θα ήθελα να επισημάνω ότι αυτή η τάση στοιχίζεται με τη μεταμοντέρνα στάση για έκκεντρα κείμενα, για φυγόκεντρες δυνάμεις στη λογοτεχνία που απομακρύνουν τον αναγνώστη από τις μεγάλες αφηγήσεις. Ό,τι αποτελεί μέσο όρο, λ.χ. ο άνδρας, το κράτος, η θρησκεία, ο ανθρωπισμός κ.λπ. βάλλονται από μια νέα (ανατρεπτική) αντιουμανιστική στάση, που βρίσκει την ουσία στα μικρά, στα περιθωριακά, στα αμελητέα. Έτσι, αναδεικνύονται περιθωριακά συστήματα αξιών, περιφερειακές δυνάμεις, μικροϊστορίες και ασήμαντα ώς τώρα ζητήματα, απόψεις, νοοτροπίες κ.λπ.

Η διάλεκτος αντιστοιχεί σε μια λαϊκή, ιθαγενή και έξω από τους θεσμούς της παιδείας και των ΜΜΕ κουλτούρα, που αξίζει να εκφράσει τη δική της αλήθεια.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η διάλεκτος, που ταυτίζεται με την επαρχία, έρχεται να κλονίσει την κυριαρχία της εθνικής γλώσσας, που ταυτίζεται εν πολλοίς με την πρωτεύουσα και με το έθνος. Η εθνική γλώσσα και ο ενιαίος χαρακτήρας της, η κεντρική διοίκηση και παιδεία, ο πολιτισμικός υδροκεφαλισμός, το αδιαίρετο της γλωσσικής επικράτειας και η κατίσχυση του κέντρου έναντι της περιφέρειας διασαλεύεται από φωνές που επιδιώκουν να προβάλλουν το διαλεκτικό και μαζί το επαρχιωτικό, το λαϊκό και το τοπικό ως αντίδραση στο εθνικό και στο παγκοσμιοποιημένο. Η διεθνής τάση για μεγάλα σύνολα αμφισβητείται από το μικρό και το γηγενές, αυτό δηλαδή που αντικατοπτρίζει τον συγκεκριμένο πολιτισμό, τον αγνό, τον ανόθευτο, τον ιδιαίτερο μέσα στην ισοπέδωση της ομοιογένειας. Η διάλεκτος αντιστοιχεί σε μια λαϊκή, ιθαγενή και έξω από τους θεσμούς της παιδείας και των ΜΜΕ κουλτούρα, που αξίζει να εκφράσει τη δική της αλήθεια.

Επίσης, αν κέντρο είναι ο γραπτός λόγος, που υπηρετήθηκε θερμά από την πεζογραφία, αυτός έχει ήδη αποκεντρωθεί με την προφορικότητα του ομοδιηγητικού αφηγητή, του εσωτερικού μονολόγου και άλλων τεχνικών που έχουν συν-ενθρονίσει την αβίαστη προφορική ομιλία. Η διάλεκτος, απαλλαγμένη από τη ρυθμιστική κανονικότητα της επίσημης γλώσσας, αναδεικνύει με τον δικό της τρόπο την ομιλία έναντι του λόγου, την κουβέντα, την εξομολόγηση, την ανάμνηση, την κατάθεση, το απομνημόνευμα κ.ά.

Η διάλεκτος, απαλλαγμένη από τη ρυθμιστική κανονικότητα της επίσημης γλώσσας, αναδεικνύει με τον δικό της τρόπο την ομιλία έναντι του λόγου, την κουβέντα, την εξομολόγηση, την ανάμνηση, την κατάθεση, το απομνημόνευμα κ.ά.

Κι αν ο γραπτός λόγος εκπροσωπεί την επίσημη ιστοριογραφία των μορφωμένων, των επιστημόνων και των διανοούμενων, η προφορική ομιλία φέρνει στο προσκήνιο την κατάθεση του απλού ανθρώπου, την τοπική ιστορία, τη μαρτυρία του απαίδευτου λαϊκού, που μιλά με βάση την προσωπική του εμπειρία και γνωρίζει τη μικρο-ιστορία του τόπου του. Ακόμα και η Ιστοριογραφία πλέον δέχεται ότι τέτοιες περιφερειακές μαρτυρίες μπορούν να φωτίσουν σκιερές ζώνες και να δείξουν την ιστορία από μια άλλη, πιο ανόθευτη, πλευρά. Είναι η κάθοδος στη μικροκλίμακα που κάνει την ιστορία πιο ζωντανή και συχνά εξίσου αντιπροσωπευτική όσο η μεγάλη κλίμακα.

Κλείνω με μια ακόμα παρατήρηση. Έχω την αίσθηση ότι η επάνοδος στα ιδιώματα, που εντοπίζεται περισσότερο στον χώρο του διηγήματος, ενέχει και μια επιστροφή στην ηθογραφία. Αυτή η νέο-ηθογραφία, που ναι μεν κατάγεται από τη γιαγιά της στα τέλη του 19ου αιώνα, κρατά τον διηγηματικό μικρόκοσμο, την ιδιαίτερη πατρίδα και τις τοπικές συνήθειες, παραδόσεις, αντιλήψεις, τους ντόπιους με την προσδιορισμένη από την επαρχιακή κοινωνία συμπεριφορά κ.λπ. αλλά τον επικαιροποιεί μέσα από τη ματιά της εποχής μας. Ο Δημοσθένης Παπαμάρκος γράφει για τους στρατιώτες της Μικρασιατικής Καταστροφής, που κατάγονταν από τα μέρη της Μαλεσίνας, η Βασιλική Πέτσα για τον Εμφύλιο στα μέρη της Θεσσαλίας: κι οι δυο ανατρέχουν σε ένα «ξεχασμένο» χωροχρόνο, για να ξαναβρούν αυτό που σήμερα φαντάζει γραφικό και παρακατιανό. Φυσικά δεν είναι η εξωραϊσμένη ηθογραφική αντιμετώπιση της υπαίθρου, αλλά μάλλον μια πιο ωμή, νατουραλιστική ματιά, η οποία αφήνει τα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους.

Είναι μια μεταμοντέρνα ηθογραφία, που αναβαπτίζει το τοπικό, αναθεωρεί την ειδυλλιακή του φύση και εστιάζει πολύ στο εσωτερικό των ανθρώπων, καθώς αναζητεί σ’ αυτούς το γνήσιο υπόβαθρο που ίσως έχει χαθεί στο αστικό περιβάλλον και στις ξεφτισμένες ανθρώπινες σχέσεις της γοργής καθημερινότητας.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΓκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή €9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ

 

altΜόνο το αρνί
Βασιλική Πέτσα
Πόλις 2015
Σελ. 144, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΠΕΤΣΑ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

Για το βιβλίο της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου «Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλυτρώτων''. Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)» (εκδ. Gutenberg). 

Γράφει ο Σήφης Μπουζάκης

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ