Του Κώστα Κατσουλάρη
Αν ο διάβολος κρύβεται, όπως λέγεται, στις λεπτομέρειες, τότε σίγουρα κάποιος τεμπέλης και πλαδαρός θεός αναπαύεται μακάριος στα στερεότυπα. Ένα από αυτά, η ευρύτατα διαδεδομένη πεποίθηση ότι το βιβλίο είναι, ασχέτως κριτηρίων, «καλό πράγμα».
Τι σημαίνει ωστόσο «καλό»; Στην περίπτωση του βιβλίου αφηνόταν κάποτε να εννοηθεί ότι το «καλό» ήταν, καταρχήν, «χρήσιμο», χωρίς να αποκλειόταν η σύνδεση αυτής της «χρησιμότητας» με κάποιου τύπου «απόλαυση». Στην πορεία, κι ενόσω η αγορά βιβλίου μεγάλωνε, βάθαινε, σκλήραινε, ωρίμαζε –πείτε το όπως θέλετε–, η πλάστιγγα έγερνε όλο και περισσότερο προς το δεύτερο. Ακόμη και στα συνθήματα προώθησης του βιβλίου που χρησιμοποιεί τα τελευταία χρόνια το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου αποτυπώνεται αυτή η μετατόπιση προς την πλευρά της... ικανοποίησης.
«Ο αναγνώστης δίνει το νόημα», ήταν το παλιό, ελαφρώς κουλτουριάρικο μα εύστοχο μήνυμα που δέσποζε στις αφίσες του Κέντρου, φορτώνοντας ωστόσο τον οκνηρό και ηδονιστή σύγχρονο αναγνώστη με περισσότερες ευθύνες απ’ όσες ήταν διατεθειμένος να αναλάβει. «Με ένα βιβλίο πετάω», απάντησε εκείνος, κάνοντας ευθεία «διακειμενική» αναφορά στο κλασικό «Με ένα Άρλεκιν ξεχνιέμαι». Έτσι, και με επίσημη βούλα –ακολούθησαν μετά βαΐων και κλάδων τα βραβεία Αναγνωστών, ώστε να μην έχουμε την παραμικρή αμφιβολία– η ανάγνωση πέρασε από το άχθος της νοηματοδότησης του κόσμου στην απενοχοποιημένη ατομική απόλαυση. Στο εξής, ουδείς θα εγκαλείται –αναγνώστης ή συγγραφέας– γι’ αυτή την έλλειψη. Η ίδια η έλλειψη –η έλλειψη νοήματος– γίνεται μάλιστα η συνθήκη για όλο και μεγαλύτερη απόλαυση. Η απόλαυση δεν έχει τέλος. Μπορώ να απολαμβάνω, ακόμη κι αν δεν παράγεται κανένα απολύτως νόημα, αυτή μοιάζει να είναι η θεμελιώδης αρχή του σύγχρονου αναγνώστη-ηδονοθήρα.
Είναι, λοιπόν, το βιβλίο «καλό πράγμα»; Η απάντηση δεν είναι πια αυτονόητη. Αν το «καλό» ήταν συνώνυμο του «απολαυστικού», τότε η απάντηση θα ήταν ναι. Για ποιον άλλο λόγο θα έδινε ο καταναλωτής χρήματα από το περίσσευμά του για να αγοράσει βιβλία, αν η ανάγνωσή τους –ό,τι κι αν σημαίνει πια αυτό– δεν του χάριζε κάποια απόλαυση; Αν ωστόσο το «καλό» εξακολουθεί να έχει κάποια σχέση με το «χρήσιμο» –έννοια, ομολογουμένως, δυσκολότερο να οριστεί–, μια βόλτα στα βιβλιοπωλεία αρκεί για να μας κάνει πιο δύσπιστους. Εξαρτάται, σκεφτόμαστε. Εξαρτάται...
* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
