«Επιστροφή στη Βαβυλώνα» του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ (κριτική) – Από την ύβρη στη λύτρωση

Ξέφρενα γλέντια, πανηδονισμός, η σαμπάνια και το ουίσκι να ρέουν άφθονα, η τζαζ να δονεί στους τοίχους των υπόγειων κλαμπ, τα φώτα να καταυγάζουν τις μεθυσμένες φιγούρες, η χαρά της ζωής να θεριεύει, το χρήμα να ρέει και να σκορπίζεται.

Τα επονομαζόμενα roaring 20’s «άνδρωσαν» μια γενιά ανθρώπων που ήθελαν να ξεχάσουν τα δεινά του Μεγάλου Πολέμου, να αφήσουν πίσω τους τις μαύρες μέρες των εχθροπραξιών και της στέρησης και να ζήσουν έως το έπακρο τη νιότη τους.

Η πιθανότητα ενός νέου πολέμου ήταν ολότελα μακρινή, η οικονομία βρισκόταν σε φάση πλήρους ανάκαμψης, τα χρηματιστήρια χτυπούσαν ολοένα και μεγαλύτερες κορυφές και τίποτα δεν έδειχνε να σκιάζει αυτή τη γενιά της Τζαζ, η οποία, φευ, κατέληξε να γίνει μια χαμένη γενιά.

Το κραχ του ’29 αφήνει ρωγμές παντού. Τα όνειρα θρυμματίζονται, οι ανέφελες ημέρες και νύχτες ξεχνιούνται αυτοστιγμεί. Έρχεται η ώρα της πληρωμής σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο.

Alter ego

Μια τέτοια μορφή, σχεδόν κλασικός ιδεότυπος, της εποχής είναι ο ήρωας του Φ.Σ. Φιτζέραλντ στο διήγημα Επιστροφή στη Βαβυλώνα (μτφρ. Πάνος Τομαράς, εκδ. Οξύ). Ο Τσαρλς Γουέιλς έχει πάρα πολλά κοινά με τη ζωή και τη φυσιογνωμία του συγγραφέα, ως εκ τούτου εύκολα μπορούμε να τον δούμε ως alter ego του.

Στα χρόνια του τρυφηλού βίου και της ανεμελιάς ήπιε, μέθυσε, ερωτοτρόπησε, έζησε πέρα από τα όριά του και τελικά συνετρίβη. Χρειάστηκε να νοσηλευτεί για να κατευνάσει τους δαίμονές του, να ζητήσει συγχώρεση, να κλειδώσει στη λήθη την παλιά ζωή του και μέσα από τις στάχτες που ο ίδιος δημιούργησε να παλέψει να χτίσει κάτι νέο.

Τον βρίσκουμε να επιστρέφει στο Παρίσι, τον τόπο που του θυμίζει την ανέμελη νιότη του. Αυτή τη Βαβυλωνία που υποδέχθηκε στις αγκάλες της τον ανθό της τότε νεολαίας. Τώρα πια, όμως, η Πόλη του Φωτός είναι θαμπή. Τέρμα τα ξέφρενα πάρτι και οι έξαλλοι συνδαιτυμόνες. Η ζωή είναι βαρετή, αλλά τουλάχιστον πιο λογική. Το ίδιο και ο Τσαρλς που έχει ανανήψει, έχει πιάσει σταθερή δουλειά κι έχει αποφασίσει να ξετυλίξει το νήμα της ζωής του από την αρχή.

Τώρα πια, όμως, η Πόλη του Φωτός είναι θαμπή. Τέρμα τα ξέφρενα πάρτι και οι έξαλλοι συνδαιτυμόνες. Η ζωή είναι βαρετή, αλλά τουλάχιστον πιο λογική. Το ίδιο και ο Τσαρλς που έχει ανανήψει, έχει πιάσει σταθερή δουλειά κι έχει αποφασίσει να ξετυλίξει το νήμα της ζωής του από την αρχή.

Η επιστροφή του έχει να κάνει με την κόρη του, της οποίας θέλει να πάρει την κηδεμονία. Είναι ένα σημείο αιχμής αυτό για τον Τσαρλς, καθώς θα του δώσει το κουράγιο να συνεχίσει την πορεία αναβάπτισής του. Η γονεϊκότητα και η ευθύνη που αυτή συνεπάγεται θα αποτελέσουν το κατάλληλο εχέγγυο πως δεν θα επιστρέψει ποτέ ξανά στο δρόμο της απωλείας.

Η κόρη του διαμένει στο σπίτι της αδελφής της γυναίκας του. Η γυναίκα του έχει από καιρό πεθάνει κι οι ευθύνες βαραίνουν τον Τσαρλς. Την κακομεταχειρίστηκε, ήταν γι’ αυτόν το τρόπαιο της νύχτας και η άρνηση της μέρας. Πολύ γρήγορα το γυαλί έσπασε ανάμεσά τους, εκείνη πέθανε και από εκείνη τη στιγμή οι τύψεις δεν λένε να φύγουν από μυαλό του.

Η πορεία της ιστορίας

Η προσωπική ιστορία του Τσάρλι τρέχει παράλληλα με την ίδια την πορεία της ιστορίας. Γι’ αυτό και λειτουργεί ως εκπρόσωπος αυτής της αλόγιστης γενιάς που δεν είχε ηθικούς φραγμούς. Μέσα σ’ αυτή την παραζάλη θα γεννηθεί η κόρη του, την οποία τώρα διεκδικεί υπό άλλους όρους. Μόνο που η ζωή ενός ανθρώπου δεν ξεκινάει από τη στιγμή που θα αποφασίσει να την αναμορφώσει. Έχει υπάρξει ένα παρελθόν που όσο κι αν θέλει να το αποτινάξει από πάνω του, αυτό παραμένει πάντα ένας βαρύς ίσκιος.

Δεν γίνεται πιστευτός από την κουνιάδα του ότι είναι ικανός να παίξει το ρόλο του σωστού κηδεμόνα. Μα, πλέον ούτε κι ο ίδιος είναι τόσο σίγουρος. Αυτό που ζητάει είναι συγχώρεση, λίγη επιείκεια για όσα δεινά προκάλεσε και πάνω από όλα λύτρωση από όσα τον βαραίνουν.

Μέλη της παλιάς παρέας θα ανακαλύψουν τον Τσαρλς και θα προσπαθήσουν να τον τραβήξουν πάλι στο άπατο πηγάδι των απολαύσεων. Όσο κι αν αυτός αμύνεται σθεναρά, βλέπει πως ο μετασχηματισμός που ονειρεύεται δεν είναι εύκολος. Δεν γίνεται πιστευτός από την κουνιάδα του ότι είναι ικανός να παίξει το ρόλο του σωστού κηδεμόνα. Μα, πλέον ούτε κι ο ίδιος είναι τόσο σίγουρος. Αυτό που ζητάει είναι συγχώρεση, λίγη επιείκεια για όσα δεινά προκάλεσε και πάνω από όλα λύτρωση από όσα τον βαραίνουν.

Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ γεννήθηκε το 1896 στο Σαιντ Πωλ της Μινεσότα σε καθολική και ευκατάστατη οικογένεια, και αρχίζει να γράφει από πολύ νωρίς. Όταν οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο το 1917 κατατάσσεται στο στρατό, υπηρετώντας τη διετή θητεία του στην Αμερική, και γνωρίζει τη Ζέλντα Σέαρ, η οποία αρνείται να τον παντρευτεί λόγω έλλειψης χρημάτων. Το 1920 όμως κυκλοφορεί το πρώτο του μυθιστόρημα ("This Side of Paradise") που θα σημειώσει μεγάλη επιτυχία· ο γάμος με τη Ζέλντα γίνεται αμέσως. Ο Φιτζέραλντ, επαγγελματίας πλέον συγγραφέας, συνεργάζεται και με διάφορα περιοδικά, κερδίζοντας πολλά χρήματα, τα οποία και ξοδεύει χάρη της πολυτελούς ζωής του. Το δεύτερο μυθιστόρημα του Φιτζέραλντ, "The Beautiful and the Damned", περιγράφει ακριβώς ένα ζευγάρι που ζει μες στην τρυφηλότητα και στον ηδονισμό. Λίγο μετά τη γέννηση του μοναδικού τους παιδιού θα κυκλοφορήσει το σπουδαιότερο μυθιστόρημά του, "Ο Μεγάλος Γκάτσμπυ". Η σπάταλη ζωή, οι συνεχείς μετακινήσεις καθώς και η θυελλώδης σχέση των Φιτζέραλντ επιβάρυναν την υγεία και των δύο: ο Φιτζέραλντ αντιμετώπιζε ολοένα σοβαρότερο πρόβλημα αλκοολισμού και η Ζέλντα, μετά από αρκετούς νευρικούς κλονισμούς, διεγνώσθη εντέλει ότι πάσχει από σχιζοφρένεια. Ωστόσο ο Φιτζέραλντ κατόρθωσε να τελειώσει και να εκδώσει το 1934 το τέταρτο μυθιστόρημά του, "Tender Is the Night", που βρίθει αυτοβιογραφικών στοιχείων· είναι και αυτό χρονικό μιας αποτυχίας ή πολλαπλών αποτυχιών. Ο Φιτζέραλντ πέθανε το 1940 στα σαραντατέσσερά του, από καρδιακή προσβολή.

Διαφορετικά γεγονότα

Ο Φιτζέραλντ δομεί το διήγημα με τρόπο που του επιτρέπει να δίνει έμφαση σε διαφορετικά γεγονότα αλλάζοντας τον ρυθμό της ιστορίας. Ουσιαστικά το διήγημα χωρίζεται σε πέντε ενότητες, καθεμία από τις οποίες αποτελείται από διαφορετικό σύνολο γεγονότων και χρονικής περιόδου.

Από την επιστροφή στο Παρίσι μεταβαίνουμε στη συνάντηση του Τσαρλς με την κόρη του. Στη συνέχεια υπάρχει η σκηνή ανάμεσα στον Τσαρλς και την αδελφή της γυναίκας του που συζητούν για το μέλλον της μικρής. Κι ενώ διαφαίνεται πως η υπόθεση της κηδεμονίας θα τελειώσει ομαλά, έρχεται ένα νέο επεισόδιο όπου το παρελθόν εισβάλλει βίαια στο παρόν και αλλάζει τις συνθήκες. Το τέλος είναι ένα πικρό συμπέρασμα για τις απώλειες που θα βιώσει στο μέλλον ο Τσαρλς, με μεγαλύτερη όλων της κόρης του.

Σχέση πατέρα-κόρης

Η απεικόνιση της σχέσης πατέρα-κόρης από τον Φιτζέραλντ είναι αξιομνημόνευτη, ζωντανή και αληθινή, και επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό με τη χρήση του διαλόγου. Γενικότερα, οι διάλογοι σε τούτο το διήγημα είναι άκρως καθοριστικοί για την ανέλιξη της πλοκής, αλλά και το ξεδίπλωμα των χαρακτήρων στην πιο ατόφια μορφή του.

Η απεικόνιση της σχέσης πατέρα-κόρης από τον Φιτζέραλντ είναι αξιομνημόνευτη, ζωντανή και αληθινή, και επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό με τη χρήση του διαλόγου.

Πρόκειται αναμφίβολα για ένα μαστορικό διήγημα από έναν συγγραφέα που μπορεί να θαυμάστηκε για τα μεγάλα του μυθιστορήματα, εντούτοις η σοδειά των πολλών διηγημάτων που έγραψε στα χρόνια της ακμής του, δείχνει το ταλέντο του και στη μικρή φόρμα. Η μετάφραση του Πάνο Τομαρά βοηθάει στο ορθό ξεδίπλωμα της ιστορίας.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Όταν ξύπνησε αισθανόταν χαρούμενος. Η πόρτα του κόσμου είχε ανοίξει ξανά. Ο Τσάρλι έκανε σχέδια, σκεφτόταν μελλοντικές προοπτικές για την Ονόρια και τον ίδιο, αλλά ξαφνικά μελαγχόλησε γιατί θυμήθηκε τα σχέδια που έκανε με την Έλεν. Ο θάνατός της δεν συμπεριλαμβανόταν σ’ αυτά. Εκείνο που είχε σημασία ήταν το παρόν: έπρεπε να κανονίσει κάποια πράγματα και είχε κάποιαν που αγαπούσε στη ζωή του». (σελ. 45)