
«Σε κάθε πόλη υπάρχει μια Βέρα – μια γυναίκα πληγωμένη, αλλά δυνατή, καβγατζού και διεκδικητική» μας είπε η Ζίτα Ρούτζκα (Zyta Rudzka), με αφορμή το μυθιστόρημά της «Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια» (μτφρ. Αναστασία Χατζηγιαννίδη, εκδ. Loggia). ©Niuta-Gutkowska
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου / Μετάφραση συνέντευξης: Αναστασία Χατζηγιαννίδη
Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια: ένα μυθιστόρημα που από τον παιγνιώδη τίτλο του και μόνο, προϊδεάζει τον αναγνώστη για το τι θα συναντήσει στις σελίδες του. Η Βέρα, μια πρώην κομμώτρια και νυν χήρα, προσπαθεί να οργανώσει την κηδεία του άντρα της – το πρόβλημα είναι πως δεν έχει λεφτά. Κάπως έτσι, ξεκινά μια «φτωχο-οδύσσεια», όπως την περιγράφει η συγγραφέας Ζίτα Ρούτζκα, από την Πολωνία, η οποία έχει καταπιαστεί με κάθε είδος έντεχνου, γραπτού λόγου: ξεκίνησε ως ποιήτρια, διακρίθηκε ως θεατρική συγγραφέας και τα μυθιστορήματά της έχουν σημειώσει επίσης μεγάλη επιτυχία, περνώντας τα σύνορα της χώρας της.
Μιλήσαμε μαζί της για την πολωνική κοινωνία που βράζει, το μυθιστόρημά της με το οποίο μας συστήθηκε, αλλά και για το επόμενο, με τίτλο Only morons live to the end, που αναμένεται να κυκλοφορήσει επίσης από τις εκδόσεις Loggia.
Για να κατανοήσουμε την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα στη χώρα σας: έναν χρόνο πριν από τις εκλογές, ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης δήλωσε ανοιχτά πως πρέπει να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις για την έξοδο της Πολωνίας από την ΕΕ. Τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί εντάσεις που έχουν προκαλέσει διχασμό. Πώς επηρεάζει αυτό το κλίμα την πολωνική λογοτεχνία;
Δε νιώθω την ανάγκη να σχολιάσω δημοσίως τους πολιτικούς. Και όχι μόνο επειδή αλλάζουν συχνά γνώμη, κάτι που ισχύει και για τις δηλώσεις σχετικά με την έξοδο της Πολωνίας από την ΕΕ. Θεωρώ ότι ως συγγραφέας ασχολούμαι -θα έλεγα, αγωνίζομαι- μέσω των ηρώων μου. Γράφω για άτομα ελεύθερα, η ζωή των οποίων απέχει πολύ από μια συντηρητική αντίληψη της ζωής. Ζουν όπως θέλουν και αγαπούν όποιον θέλουν. Δεν εναντιώνομαι στην αδικία και τον περιορισμό της ελευθερίας μέσα από τις δημόσιες δηλώσεις, αλλά από τη συγγραφή.
Από το 2022, η Πολωνία επηρεάζεται πολύ έντονα από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Μήπως αυτό ξύπνησε μνήμες ενός συλλογικού τραύματος και πώς αυτό αντανακλάται στη λογοτεχνική παραγωγή;
Νομίζω ότι γράφτηκαν ορισμένα μυθιστορήματα με τέτοια θεματολογία. Περισσότερο από το συλλογικό τραύμα, προσωπικά με ενδιαφέρει να καταγράψω τη μοίρα μεμονωμένων ανθρώπων. Να αποδώσω την καθόλου αυτονόητη εμπειρία τού να σώζει κάποιος τον εαυτό του, για παράδειγμα, μετά από έναν πόλεμο. Στο μυθιστόρημά μου Μαλακοί ιστοί, που όμως κυκλοφόρησε το 2021, δηλαδή λίγο πριν από τη ρωσική εισβολή, η ηρωίδα μου, η Ρεγκίνα, έχει χάσει το παιδί της και έχει διαφύγει στην Πολωνία εξαιτίας του πολέμου. Προσπαθεί να αρχίσει μια νέα ζωή, να ξαναβρεί τον εαυτό της. Όμως κουβαλάει τον πόλεμο διαρκώς μέσα της. Είναι μια γυναίκα δυνατή, ανυπάκουη, που με κάθε τρόπο αναμετριέται με αυτό το τεράστιο τραύμα. Δεν είναι το πορτρέτο ενός θύματος του πολέμου, αυτό θα ήταν υπερβολικά απλό και τρόπον τινά άδικο, γιατί θα προϋπέθετε κάποιου είδους συνθηκολόγηση. Και δεν μου αρέσει όταν η λογοτεχνία θυματοποιεί με τη σειρά της τα άτομα που φέρουν το τραύμα του πολέμου.
• Διαβάστε επίσης: «Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια» της Ζίτα Ρούτζκα (κριτική) – Δίνοντας φωνή σε ηλικιωμένες γυναίκες της εργατικής τάξης
Ας μιλήσουμε για το βιβλίο σας που διαβάσαμε στα ελληνικά. Η Βέρα, μια αντισυμβατική πρώην κομμώτρια, ψάχνει χρήματα για να οργανώσει την κηδεία του συζύγου της. Έχει μια χαρακτηριστική φωνή – ωμή και ειρωνική ταυτόχρονα. Πώς αρχίσατε να γράφετε την ιστορία σας; Ποια ήταν η αρχική έμπνευση;
Η Βέρα γεννήθηκε στο παζάρι που πηγαίνω εδώ και πολλά χρόνια. Μια μέρα με σταμάτησε μια γυναίκα που ήθελε να μου πουλήσει ένα φουστάνι της. Ήταν αρκετά πιεστική, όμως κατάφερα να της ξεφύγω και να χαθώ μέσα στο πλήθος, σε αυτό το μελίσσι από αγοραστές και πωλητές. Κι όμως, δεν σταμάτησα να τη σκέφτομαι κι ακόμα το μετανιώνω που δεν αγόρασα το φουστάνι, παρότι δεν θα μου έκανε με τίποτα. Εγώ είμαι μικρόσωμη και εκείνη η γυναίκα ήταν πελώρια.
Όσο για τον έρωτα, τι να πω; Κάθε φορά που ξεκινάω ένα καινούριο βιβλίο, έχω την εντύπωση πως θέλω να γράψω ένα «love story».
Ωστόσο, αυτή η συνάντηση με έκανε να δω το παζάρι αλλιώς. Αντιλήφθηκα πως εκεί δεν υπάρχουν μόνο έμποροι, αλλά και πολλοί άνθρωποι που έρχονται να πουλήσουν τα πράγματά τους, γιατί δεν έχουν χρήματα για να πληρώσουν τους λογαριασμούς. Απλώνουν στο έδαφος, επάνω σε εφημερίδες ή πλαστικές σακούλες, διάφορα αντικείμενα, συνήθως φθηνά, άσχημα, διαλυμένα, πράγματα που είχαν αγοράσει κάποτε. Ξαφνικά είδα τη φτωχολογιά της πόλης μου. Αυτό με άγγιξε, αλλά ήθελα να το αποδώσω χωρίς πομπώδη λόγια, γιατί οι άνθρωποι που έβλεπα, ήταν ταλαιπωρημένοι από την ένδεια, αλλά δυνατοί. Μάλλον ζητούσαν πιο πολύ την κατανόηση παρά τον οίκτο μου, και ακόμα περισσότερο θα ήθελαν να αγόραζα κάτι από αυτά που πουλούσαν.
Προσεγγίζετε το θέμα του πένθους με έναν τρόπο που είναι, ας πούμε, ασυνήθιστος – με χιούμορ και σαρκασμό. Κάποιοι λένε ότι ο έρωτας και ο θάνατος είναι τα θεμελιώδη θέματα της λογοτεχνίας. Πώς τα αντιμετωπίζετε;
Το νεκρόδειπνο βρίσκεται ίσως σε όλα μου τα μυθιστορήματα. Όμως πάντα πρόκειται για ένα μη συμβατικό νεκρόδειπνο. Μου αρέσουν τα νεκρόδειπνα, γιατί είναι μέρη συνάντησης. Οι άνθρωποι συναντιούνται και στους γάμους, αλλά το νεκρόδειπνο με ενδιαφέρει περισσότερο, γιατί όταν γίνεται για κάποιον κοντινό μας άνθρωπο, μας φέρνει πάντα πιο κοντά στον δικό μας θάνατο.
Σε κάθε πόλη υπάρχει μια Βέρα – μια γυναίκα πληγωμένη, αλλά δυνατή, καβγατζού και διεκδικητική.
Όσο για τον έρωτα, τι να πω; Κάθε φορά που ξεκινάω ένα καινούριο βιβλίο, έχω την εντύπωση πως θέλω να γράψω ένα «love story». Παρά τα φαινόμενα, είναι δύσκολη δουλειά, γιατί μπορεί εύκολα να γίνει κιτς, να παρουσιάσεις στερεότυπα και συναισθηματισμούς. Ή κάποιου είδους τρυφερότητα. Ούτε και αυτό μου αρέσει. Αυτό που με συναρπάζει είναι να γράφω για ανθρώπους που βιώνουν τον έρωτα και το πένθος με τους δικούς τους όρους. Αυτό το βιβλίο είναι η ιστορία ενός φτωχο-πένθους αλλά κι ενός love story με πολλούς έρωτες μοιρασμένους με έναν -ελπίζω- ελευθεριάζοντα τρόπο.
Ένα περιβάλλον οικονομικής δυσχέρειας, έλλειψης υποστήριξης, μοναξιάς: πώς αντικατοπτρίζει το μυθιστόρημά σας τη σύγχρονη πολωνική κοινωνία; Θα λέγατε ότι πρόκειται για ένα «κοινωνικό» μυθιστόρημα;
Σε καμία περίπτωση. Δεν με ενδιαφέρει το ηθογραφικό μυθιστόρημα, δεν θέλω να περιγράψω την κοινωνία, τις κοινωνικές ομάδες, ούτε να δείξω την πολωνική πραγματικότητα. Γράφω για υπαρξιακές εμπειρίες. Το μυθιστόρημα κυκλοφορεί σε πάνω από 15 γλώσσες και η ηρωίδα μου, η Βέρα, μια ηλικιωμένη κομμώτρια ανδρών από τη Βαρσοβία, έχει προκαλέσει παντού ζωηρό ενδιαφέρον. Όχι γιατί είναι κάτι εξωτικό ή μια μαρτυρία από άλλη χώρα. Σε κάθε πόλη υπάρχει μια Βέρα – μια γυναίκα πληγωμένη, αλλά δυνατή, καβγατζού και διεκδικητική. Γερνάει, δεν έχει δουλειά, αλλά πρέπει να θάψει τον άντρα της και ψάχνει να δανειστεί λίγα χρήματα. Αυτό το μυθιστόρημα είναι μια φτωχο-οδύσσεια.
Από τον τίτλο και μόνο, καταλαβαίνουμε ότι η σωματικότητα παίζει σημαντικό ρόλο, κάτι που επιβεβαιώνεται καθώς προχωράμε στην ανάγνωση. Διαβάζουμε για τις δυσκολίες της τρίτης ηλικίας, αλλά και για το ρομαντικό παρελθόν της ηρωίδας. Η έμφαση στη σωματικότητα αποτελεί έναν τρόπο για να εκφράσετε καλύτερα τη γυναικεία εμπειρία; Ή είναι κάτι που κάνετε γενικά για όλους τους χαρακτήρες σας;
Θέλω να τονίσω πως η σωματικότητα αφορά και τους αρσενικούς ήρωές μου. Για τον απλό λόγο ότι -όπως πιστεύω- ένας λογοτεχνικός χαρακτήρας, όπως κι ένας ζωντανός άνθρωπος, έχει σώμα. Για εμένα, λοιπόν, είναι σημαντικές και οι περιπέτειες του σώματος. Ερωτισμός, αισθησιασμός. Είναι και αυτά υλικά με τα οποία χτίζω την ομορφιά ενός μυθιστορήματος, γιατί θεωρώ ότι εκτός από τους ήρωες, τη γλώσσα και τη δομή, το μυθιστόρημα πρέπει να έχει και την ομορφιά του, ιδανικά μια δική του, αυθεντική ομορφιά.
Εμφανιστήκατε στα γράμματα ως ποιήτρια και έχετε διακριθεί ως θεατρική συγγραφέας. Πώς σας επηρεάζουν αυτοί οι ρόλοι όταν γράφετε λογοτεχνία;
Σίγουρα έχουν επηρεάσει τη γραφή μου, αλλά προσπαθώ να μην κάνω αυτοανάλυση. Οπωσδήποτε είναι σημαντική για μένα κάθε πρόταση, όπως στην ποίηση. Επιπλέον, προσπαθώ να γράφω ζωντανούς, νευρώδεις διαλόγους, και αυτό μάλλον μού έχει μείνει από την εποχή που έγραφα θεατρικά έργα.

Το μυθιστόρημά σας Only morons live to the end, το οποίο πρόκειται να εκδοθεί στα ελληνικά τον επόμενο χρόνο, φαίνεται να θυμίζει το βιβλίο με το οποίο μας συστηθήκατε: μια ηρωίδα που αμφισβητεί τα πάντα και λέει ό,τι σκέφτεται, και ένας τίτλος εξίσου ειρωνικός. Πόσα κοινά έχουν η Λίντα και η Βέρα;
Η Βέρα είναι μια αμφιφυλόφιλη κομμώτρια της πρωτεύουσας, χήρα. Η Λίντα είναι καθηγήτρια φυσικής αγωγής. Μοιάζει με την Ντόλι Πάρτον. Ζει σε ένα χωριό μαζί με δύο άντρες – έναν υδραυλικό κι έναν γεωδαίτη. Και οι δυο γυναίκες έχουν το θάρρος να ζουν όπως θέλουν. Ερωτεύονται με τους δικούς τους όρους. Στο γράψιμο με ενδιαφέρει η ελευθερία, αλλά και ο ηδονισμός, γιατί χωρίς ηδονισμό δεν υπάρχει ελευθερία. Κι αν υπάρχει, είναι άνοστη, νερόβραστη.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ζίτα Ρούτζκα (Βαρσοβία, 1964) είναι θεατρική συγγραφέας και πεζογράφος. Τα θεατρικά της έργα έχουν διακριθεί σε πολωνικά και διεθνή φεστιβάλ, μεταξύ άλλων με το Βραβείο Gold Remi στο Worldfest International Film Festival (Χιούστον). Με τα μυθιστορήματά της η Ρούτζκα έχει επίσης αποσπάσει σημαντικά πολωνικά βραβεία.
![]() |
|
© Laura Bielak |
Το βιβλίο Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια τιμήθηκε με το Λογοτεχνικό Βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση στην Πολωνία. Τόσο το συγκεκριμένο αφήγημα όσο και τα προηγούμενα πεζά της μεταφράζονται συστηματικά σε ξένες γλώσσες και κυκλοφορούν σε πολλές χώρες της Ευρώπης, καθώς και στην Αμερική.

























