Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Πολλοί είναι αυτοί που υποστηρίζουν πως όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζουμε για έναν καλλιτέχνη, βρίσκονται μέσα στο έργο του. Αρκεί μια προσεκτική «ανάγνωση» κι εκεί θα βρούμε πολλά κομμάτια από το ψηφιδωτό της προσωπικότητας του εκάστοτε δημιουργού.

Αυτός είναι και ο τρόπος που έχουν αναπτυχθεί και τα έξι βιβλία που παρουσιάζουμε. Πέντε μουσικοί και ένας στιχουργός –κάποιες φορές με αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο και κάποιες άλλες μέσα από τα μάτια του βιογράφου– ανασυνθέτουν τα χρόνια του βίου τους, μέσα από τα έργα τους, τα κείμενα και τους προβληματισμούς τους γύρω από τη δουλειά τους, για να περάσουν στις στιγμές της δημιουργίας αλλά και στους ανθρώπους με τους οποίους συνδημιούργησαν αλλά και συμπορεύτηκαν.

Θανάσης Γκαϊφύλλιας, Ατέλειωτη εκδρομή – Η ζωή, το έργο, οι στίχοι, τα κείμενα (Επιμ. Ηρακλής Οικονόμου), εκδ. Μετρονόμος

Το κέντρο, και οι μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες, βρισκόταν πάντα στην Αθήνα. Ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας μεγάλωσε στην Κομοτηνή. Ύστερα από κάποια χρόνια διαμονής στην πρωτεύουσα, επέστρεψε στη Θράκη κάπου στα τριάντα του, και από τότε δεν έφυγε ποτέ για να εγκατασταθεί σε άλλον τόπο. Τη ζωή και τη διαδρομή του, από τα πρώτα χρόνια μέχρι σήμερα, παρακολουθεί η έκδοση Θανάσης Γκαϊφύλλιας – Ατέλειωτη εκδρομή. Η ζωή, το έργο, οι στίχοι, τα κείμενα (επιμ. Ηρακλής Οικονόμου, εκδ. Μετρονόμος).

Ο πυρήνας του βιβλίου είναι μια εκτενής αυτοβιογραφική αφήγηση που έδωσε ο Γκαϊφύλλιας στη ραδιοφωνική παραγωγό Έλενα Διάκου για το Δεύτερο Πρόγραμμα και εδώ δημοσιεύεται για πρώτη φορά σε γραπτή μορφή. Ο ίδιος ανατρέχει στη ζωή του, στις επιλογές και στις αναζητήσεις του, στις στιγμές που τον σημάδεψαν. Στο πρώτο του σαρανταπεντάρι, το 1968, με τέσσερα δικά του τραγούδια. Στον χειμώνα του 1970, όταν μετά το στρατιωτικό ανέβηκε στην Αθήνα. Τα βράδια τραγουδούσε στις «Εσπερίδες» του Γιάννη Αργύρη και τις μέρες δούλευε σε εργοστάσια, σε διυλιστήρια, στο λιμάνι. Στο «Ωτοστόπ» του 1971, τον πρώτο του μεγάλο δίσκο.

Παράλληλα με την αφήγηση ο αναγνώστης συναντά πλήθος κειμένων του ίδιου του Γκαϊφύλλια: σημειώματα, σκέψεις, παρεμβάσεις. Είναι γραπτά που φανερώνουν τον προσωπικό του τρόπο να βλέπει την τέχνη, την κοινωνία και τη ζωή. Ανάμεσά τους κι ένα απρόσμενο τεκμήριο, ένα δικό του σενάριο για παράσταση Καραγκιόζη.

Ξεχωριστή θέση στον τόμο έχουν οι στίχοι όλων των τραγουδιών του. Συγκεντρωμένοι εδώ μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε μια σημαντική πλευρά της δημιουργικής του γραφής.

Το βιβλίο συμπληρώνεται από κείμενα ανθρώπων που τον γνώρισαν, συνεργάστηκαν μαζί του ή παρακολούθησαν από κοντά τη διαδρομή του, και που φωτίζουν όψεις του χαρακτήρα και της πορείας του. Γράφουν οι Θέμης Ανδρεάδης, Γιώργος Ανδρέου, Έφη Γεωργοπούλου, Χαράλαμπος Κατσιμίγας, Τάκης Κεραμέας, Μανώλης Κοττάκης, Δημήτρης Κωστούλας, Κώστας Λειβαδάς, Γιώργος Β. Μονεμβασίτης, Γιάννης Πανούσης, Θανάσης Παπακώστας, Θέμης Ροδαμίτης, Λία Τζιαμπάζη, Φώντας Τρούσας και Γιώργος Φραντζολάς.

Στο κέντρο όλων βρίσκεται φυσικά η «Ατέλειωτη εκδρομή». Ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1975 από τη Minos, σε παραγωγή του Αχιλλέα Θεοφίλου. Ήταν ο πρώτος ουσιαστικά προσωπικός του δίσκος κι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της διαδρομής του. Τα τραγούδια είχαν ήδη δοκιμαστεί ζωντανά στα χρόνια της χούντας. Στο βινύλιο βρήκαν θέση ποιήματα του Μάνου Ελευθερίου, οι φωνές της Μαρίζας Κωχ και της Νατάσσας Γερασιμίδου και η λύρα του Νίκου Ξυλούρη. Μπήκε και η «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη σε μουσική Γιάννη Γλέζου, που η λογοκρισία της δικτατορίας είχε κόψει. Για εξώφυλλο δεν χρησιμοποιήθηκε τελικά ο πίνακας που είχε παραγγελθεί. Μπήκε η φωτογραφία ενός ζευγαριού φθαρμένες μπότες, που ο Γκαϊφύλλιας είχε αγοράσει στο Μοναστηράκι.

Τα τραγούδια, οι συνεργασίες, οι προσωπικές του αναζητήσεις και η πολύχρονη παρουσία του στη μουσική και την πολιτιστική ζωή της Θράκης, το δισκοπωλείο «Το Κύτταρο» στην Κομοτηνή, οι εκπομπές του στον ραδιοσταθμό της ΕΡΤ Κομοτηνής, οι μελοποιήσεις στίχων δημιουργών από τη Θράκη: Όλα αυτά συνθέτουν το πολύπλευρο πορτρέτο του καλλιτέχνη, σε έναν τόμο-παρακαταθήκη για την οικογένεια, τα εγγόνια του και όσους αγάπησαν την τέχνη του.

Κώστας Μουντάκης, Αναδρομή – Επετειακή έκδοση για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του (1926-2026), εκδ. Μετρονόμος

Στις 10 Φεβρουαρίου 1926 γεννήθηκε στον Μυλοπόταμο του Ρεθύμνου ο Κώστας Μουντάκης και φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του˙ με αυτή την αφορμή κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μετρονόμος το βιβλίο Κώστας Μουντάκης – Αναδρομή.

Ένα τετράδιο, μια χειρόγραφη αυτοβιογραφία ξεχασμένη στο πατάρι ενός εξοχικού σπιτιού στο Σταυρωμένο της Κρήτης, στάθηκε η αφορμή να έρθουν στο φως άγνωστες πλευρές της ζωής του Κώστα Μουντάκη. Το τετράδιο εντόπισε ο γιος του, Μάνος Μουντάκης, ο οποίος σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου: «Η τύχη βοήθησε και βρήκα στο πατάρι του εξοχικού μας σπιτιού, στο Σταυρωμένο, ένα τετράδιο που ο ίδιος ο Μουντόκωστας, με δικά του γράμματα εξιστορούσε την πορεία της ζωής του, την παιδική, νεανική και εφηβική του ηλικία, άγνωστη για τον περισσότερο κόσμο. Πορεία μιας ζωής που δεν ήταν καθόλου εύκολη και τρυφερή, αλλά γεμάτη βάσανα, φτώχεια, πίκρα και καθημερινό αγώνα επιβίωσης. Ήταν τεράστια η έκπληξή μου γιατί αφενός αγνοούσα την ύπαρξη του τετραδίου, αφετέρου δεν γνώριζα αυτά που εξιστορούσε ο πατέρας μου με τόσες λεπτομέρειες».

Ξεχωριστή θέση στην αυτοβιογραφία καταλαμβάνει η προσπάθειά του να καθιερώσει τη συστηματική διδασκαλία της κρητικής λύρας. Ο Μουντάκης δεν περιορίστηκε στη διάδοση της μουσικής του μέσα από τους δίσκους και τις εμφανίσεις του. Το 1979 ξεκίνησε να διδάσκει στο Ωδείο Απόλλων του Ηρακλείου, για να ακολουθήσουν το Ρέθυμνο, τα Χανιά, ο Άγιος Νικόλαος και, το 1985, η Αθήνα. Επιδίωξή του ήταν η κρητική παραδοσιακή μουσική να αποκτήσει μια οργανωμένη εκπαιδευτική υπόσταση, χωρίς να απολέσει τον βιωματικό της χαρακτήρα.

Η έκδοση εμπλουτίζεται με επιλεγμένες φωτογραφίες από τη ζωή και το έργο του, που λειτουργούν ως οπτική συνέχεια της αφήγησης. Το τετράδιο γράφτηκε περίπου έξι χρόνια πριν από τον θάνατό του. Ο Μουντάκης έφυγε στις 31 Ιανουαρίου 1991, λίγες μέρες πριν κλείσει τα 65.

Θάνος Κανούσης, Άνθρωπε, αγάπα – Η βιογραφία του Κώστα Τουρνά, εκδ. Οξύ

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, το ελληνικό τραγούδι αναζητούσε νέους τρόπους έκφρασης και μια ολόκληρη γενιά έβρισκε την αγάπη σε κάθε μορφή τέχνης. Οι Poll (Κώστας Τουρνάς, Ρόμπερτ Ουίλιαμς, Σταύρος Λογαρίδης και Κώστας Παπαϊωάννου), με ήχο και μουσική πρόταση που διέφεραν αισθητά από όσα κυριαρχούσαν εκείνη την εποχή, έγιναν ένα από τα δημοφιλέστερα συγκροτήματα της ελληνικής ποπ και ροκ σκηνής.

Η ιστορία των Poll υπήρξε σύντομη, η επίδρασή τους όμως ξεπέρασε κατά πολύ τη διάρκεια της παρουσίας τους. Για τον Τουρνά, μάλιστα, η διάλυση του συγκροτήματος αποτέλεσε την αφετηρία μιας μακράς προσωπικής πορείας, που ξεκίνησε με τα «Απέραντα χωράφια», ένα φιλόδοξο μουσικό έργο μεγάλης διάρκειας, στο οποίο συναντήθηκαν η ροκ αισθητική με την ενορχηστρωτική γλώσσα της συμφωνικής μουσικής. Ακολούθησαν τα «Αστρόνειρα», οι «Κυρίες και κύριοι» και μια σειρά δίσκων που ανέδειξαν την ικανότητά του να κινείται ανάμεσα σε διαφορετικά μουσικά είδη, χωρίς να εγκαταλείπει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της γραφής του.

Αυτήν τη διαδρομή, που εκτείνεται σε περισσότερες από πέντε δεκαετίες, ανασυνθέτει ο συγγραφέας και παραγωγός Θάνος Κανούσης στη βιογραφία Άνθρωπε Αγάπα (εκδ. Οξύ). Με αφετηρία τις αφηγήσεις του ίδιου του Τουρνά, προσωπικές μνήμες, άγνωστα περιστατικά και μαρτυρίες συνεργατών και φίλων του, παρακολουθεί την εξέλιξη ενός τραγουδοποιού που γνώρισε την επιτυχία από πολύ νωρίς, αλλά χρειάστηκε επανειλημμένα να αναμετρηθεί με τις μεταβολές της μουσικής βιομηχανίας και τις προσωπικές του δυσκολίες.

Στην έκδοση περιλαμβάνονται επίσης μαρτυρίες καλλιτεχνών όπως ο Φίλιππος Πλιάτσικας, η Καίτη Γαρμπή, ο Διονύσης Τσακνής, ο Χρήστος Δάντης και ο Γιάννης Ζουγανέλης, καθώς και αναλυτική δισκογραφία.

Γιώργος Ξεπαπαδάκος, Τσάντας – Χαράλαμπος Βασιλειάδης, Ο πρώτος επαγγελματίας στιχουργός, εκδ. Μετρονόμος

Τον έλεγαν «Τσάντα» εξαιτίας του μεγάλου δερμάτινου χαρτοφύλακα που κουβαλούσε πάντα μαζί του, γεμάτο στίχους ταξινομημένους κατά θέμα και ύφος. Το παρατσούκλι του το «κόλλησε» ο Στράτος Παγιουμτζής, και από τότε δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Το βιβλίο του δημοσιογράφου Γιώργου Ξεπαπαδάκου Τσάντας – Χαράλαμπος Βασιλειάδης. Ο πρώτος επαγγελματίας στιχουργός (εκδ. Μετρονόμος) είναι μια εμπεριστατωμένη μελέτη αφιερωμένη στη ζωή και το έργο του στιχουργού.

Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη μονογραφία που φωτίζει την πολυσχιδή προσωπικότητα του Τσάντα και τη σημαντική του συμβολή στο ελληνικό τραγούδι. Ο συγγραφέας στηρίζεται σε πολυετή έρευνα, σε σπάνιο αρχειακό υλικό και σε μαρτυρίες συγγενών και συνεργατών. Ανασυνθέτει έτσι την πορεία ενός δημιουργού που επηρέασε βαθιά το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι κι όμως έμεινε για δεκαετίες στη σκιά.

Ο Βασιλειάδης γεννήθηκε το 1903 στο Ερένκιοϊ της Τρωάδας και ήρθε παιδί στην Αθήνα με τα πρώτα προσφυγικά κύματα. Σπούδασε στην ΑΣΟΕΕ τη δεκαετία του ‘20, μιλούσε τέσσερις με πέντε γλώσσες και μετέφρασε Ντοστογιέφσκι, Νίτσε, Φρόιντ, Γκέτε και Σοπενχάουερ. Έγραψε στίχους για περισσότερα από δύο χιλιάδες τραγούδια, από τα οποία 1.840 είναι κατοχυρωμένα στην ΑΕΠΙ. Συνεργάστηκε με κορυφαίους συνθέτες και ερμηνευτές, όπως ο Τσιτσάνης, ο Παπαϊωάννου, ο Μητσάκης, ο Χιώτης, ο Καλδάρας, ο Χατζηχρήστος και ο Ζαμπέτας. Τραγούδια του όπως τα «Πριν το χάραμα», «Τρελέ τσιγγάνε», «Απόψε μ' εγκατέλειψες» και «Βουνό με βουνό» τον έχουν καταξιώσει σε μια τεράστια μερίδα ακροατών χωρίς απαραιτήτως να ξέρουν και το όνομά του.

Το βιβλίο εξετάζει την καλλιτεχνική του πορεία, αλλά και τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που οδήγησαν στη σταδιακή αποσιώπηση του έργου του. Η αδελφή του, η Νίκη, είχε παντρευτεί το 1942 τον Γεώργιο Παπαδόπουλο. Μετά τη Μεταπολίτευση, η συγγένεια με τον δικτάτορα, μαζί μ' ένα τραγούδι του 1968 γραμμένο προς τιμήν του, έριξε βαρύ πέπλο πάνω στο όνομά του. Παράλληλα, ο Ξεπαπαδάκος αναδεικνύει τη γενναιοδωρία και την ιδιοτυπία του χαρακτήρα του. Ο Βασιλειάδης χάριζε στίχους, και αρκετοί από αυτούς κυκλοφόρησαν με την υπογραφή άλλων. Παρά τη συγγένειά του με την εξουσία αρνήθηκε να μετακομίσει σε καλύτερο σπίτι, και όποτε μπορούσε χρησιμοποιούσε την επιρροή του για καλό.

Η έκδοση περιλαμβάνει αναλυτική βιογραφία, ιστορική και μουσικολογική τεκμηρίωση, ανθολόγιο του στιχουργικού του έργου, καθώς και σπάνιο φωτογραφικό και αρχειακό υλικό. Ο Χαράλαμπος Βασιλειάδης πέθανε στις 17 Μαΐου 1970 στη Νέα Φιλαδέλφεια, όπου ζούσε για χρόνια, και ο θάνατός του πέρασε σχεδόν απαρατήρητος. Με το βιβλίο αυτό ο Γιώργος Ξεπαπαδάκος επιχειρεί να αποκαταστήσει τη θέση του Τσάντα στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού και να τον επανασυστήσει στο ευρύ κοινό.

Γιώργος Κουρουπός, Η χαρά της μουσικής (Επιμ. Ιουλίτα Ηλιοπούλου), εκδ. Καστανιώτη

«Γεννήθηκα μ’ ένα τραγούδι», γράφει ο Γιώργος Κουρουπός, ανακαλώντας μια από τις πρώτες εικόνες της παιδικής του ηλικίας: τον Κεφαλλονίτη πατέρα του να τραγουδά τη «Σερενάτα» του Σούμπερτ με ελληνικούς στίχους, συνοδεύοντας τη φωνή του με την κιθάρα. Οι μονωδίες του πατέρα και τα ομαδικά τραγούδια της παρέας που συγκεντρωνόταν στο σπίτι υπήρξαν οι πρώτες του μουσικές εμπειρίες. Μια καθημερινή, σχεδόν αυτονόητη σχέση με τη μουσική, πολύ πριν αυτή μετατραπεί σε συνειδητή καλλιτεχνική επιλογή.

Από το Νέο Ηράκλειο στον Πειραιά και από την Αθήνα στο Παρίσι, η διαδρομή του Κουρουπού χαρακτηρίστηκε από τη διαρκή αναζήτηση και τη συνύπαρξη διαφορετικών ενδιαφερόντων. Σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πιάνο στο Ωδείο Αθηνών, ενώ από το 1968 έως το 1972 παρακολούθησε μαθήματα σύνθεσης στο Conservatoire του Παρισιού, στην τάξη του Olivier Messiaen. Η δεκαετής παραμονή του στη γαλλική πρωτεύουσα υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της μουσικής του προσωπικότητας. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, το 1977, συνέχισε να συνθέτει έργα για διαφορετικά μουσικά σύνολα και σκηνικές μορφές, από τη μουσική δωματίου μέχρι το λυρικό θέατρο και το μπαλέτο.

Ο Κουρουπός, που έχει μελοποιήσει μεταξύ άλλων ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη στον «Μικρό Ναυτίλο» και έχει συνθέσει μουσική για σκηνικά έργα και χορογραφίες, αντιμετωπίζει τη μουσική ως μια διαρκή συνομιλία με τις υπόλοιπες τέχνες και με τον κόσμο των ιδεών. Η επιστημονική του παιδεία συνυπάρχει με την ποιητική ευαισθησία, την εργατικότητα, την περιέργεια και το πηγαίο χιούμορ του.

Στο βιβλίο Η χαρά της μουσικής (επιμ. Ιουλίτα Ηλιοπούλου, εκδ. Καστανιώτη) συγκεντρώνονται κείμενα που αποκαλύπτουν όχι μόνο το εύρος των μουσικών και πνευματικών του ενδιαφερόντων, αλλά και τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει την τέχνη. Ο Κουρουπός γράφει για τη μελοποίηση και τη σχέση της μουσικής με τον ποιητικό λόγο, για το παιχνίδι και τον χρόνο, για τη μουσική στο θέατρο, για τον ήχο στην Ιλιάδα και για τη γοητεία που εξακολουθούν να ασκούν οι αρχαίοι μύθοι.

Ένα σημαντικό μέρος της έκδοσης καταλαμβάνουν κείμενα για πρόσωπα που συνδέθηκαν με τη ζωή, τις σπουδές και τις καλλιτεχνικές του αναζητήσεις. Τον δάσκαλό του Olivier Messiaen, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Νίκο Σκαλκώτα και τη Μαρία Κάλλας, αλλά και προσωπικότητες εκτός του στενά μουσικού χώρου, όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Σταύρος Μπένος.

Harry Freedman, Λέοναρντ Κοέν – Οι μυστικιστικές ρίζες μιας μεγαλοφυΐας (μτφρ. Ηλίας Σελιμάς), εκδ. Δίχτυ

Γεννημένος το 1934 στο Μόντρεαλ, σε μια εβραϊκή οικογένεια με ισχυρή θρησκευτική και πνευματική παράδοση, ο Λέοναρντ Κοέν ξεκίνησε την καλλιτεχνική του πορεία ως ποιητής. Η πρώτη του συλλογή, «Let Us Compare Mythologies», κυκλοφόρησε το 1956, περισσότερο από μία δεκαετία πριν από τον πρώτο του δίσκο. Ακολούθησαν ποιητικά βιβλία και μυθιστορήματα, αρκετά από τα οποία συνδέονται με τα χρόνια που πέρασε στην Ύδρα, πριν στραφεί συστηματικά στη σύνθεση και την ερμηνεία των τραγουδιών του.

Αυτή την ιδιαίτερη σχέση της μουσικής του με τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τον μυστικισμό εξετάζει ο Harry Freedman στο βιβλίο Λέοναρντ Κοέν – Οι μυστικιστικές ρίζες μιας μεγαλοφυΐας (μτφρ. Ηλίας Σελιμάς, εκδ. Δίχτυ). Αντί να ακολουθήσει τη συμβατική διαδρομή μιας βιογραφίας, ο συγγραφέας αναζητά τις πνευματικές πηγές του έργου του Κοέν, ξεκινώντας από τη Βίβλο, το Ταλμούδ και την Καμπάλα και φτάνοντας στις χριστιανικές παραδόσεις και στον Ζεν Βουδισμό.

Ο Freedman ακολουθεί, τραγούδι προς τραγούδι, τα πνευματικά ίχνη που διατρέχουν το έργο του Κοέν. Ξεκινά από το «Suzanne» του πρώτου του δίσκου, το 1967, και το «Who by Fire», που πατά πάνω σε μια προσευχή της λειτουργίας του Γιομ Κιπούρ. Φτάνει ως το «Hallelujah» και το «You Want It Darker». Ο τελευταίος αυτός δίσκος κυκλοφόρησε λίγες εβδομάδες πριν από τον θάνατό του, τον Νοέμβριο του 2016, με τη χορωδία της συναγωγής Shaar Hashomayim του Μόντρεαλ, της κοινότητας όπου μεγάλωσε, και με το εβραϊκό «Hineni» («Εδώ είμαι») στο ρεφρέν. Ακολουθώντας αυτά τα ίχνη, ο Freedman αποκαλύπτει το βαθύτερο τοπίο του κοενικού σύμπαντος.

^＊Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.