«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Δεν μπορείς να έρθεις μαζί μου», είπα.
«Έρχομαι», ήταν η απάντηση.
«Δεν μπορείς να έρθεις», επανέλαβα.
«Πρέπει να έρθω», είπε ο Γιάκσα, κοιτάζοντάς με επίμονα από την άλλη άκρη του τραπεζιού στη βεράντα του Grand Hotel στην Πρίστινα. Ήταν ένα φθινοπωρινό βράδυ του 1998, ο καιρός ήταν ζεστός, η μπίρα κρύα και η συζήτηση σχεδόν τόσο θερμή όσο και ο πόλεμος μεταξύ της Σερβίας και του UCK που είχε ξεσπάσει εκείνο το καλοκαίρι. Και οι δύο πλευρές διέπρατταν θηριωδίες, και οι δύο πλευρές ήταν βέβαιες για το δίκαιο του αγώνα τους, και οι δύο λαοί θα έχαναν τελικά, αλλά όχι πριν πολλοί από αυτούς δουν τις ζωές τους να διαλύονται και κάποιοι τα σώματά τους να διαμελίζονται.

«Δεν θα έρθεις», επανέλαβα. Ο παραγωγός του Sky News Γιάκσα Σκέκιτς επέμενε ότι αν έβγαινα εγώ έξω για ρεπορτάζ, τότε θα ερχόταν κι εκείνος.
«Πρέπει να έρθω».

Είχαμε κανονίσει να πάμε σε νυχτερινή περιπολία με τη σερβική αστυνομία στα ξεροτόπια όπου ζούσαν τα μέλη του UCK. Ήταν κάτι που δεν είχε ξαναγίνει από τα ξένα μέσα ενημέρωσης και ήταν μια ευκαιρία να δείξουμε πώς ήταν πραγματικά εκεί έξω όταν έσβηναν τα φώτα και τα πράγματα γίνονταν τρομακτικά. Δεν ήθελα τον Γιάκσα μαζί μου, καθώς όλοι γνωρίζαμε ότι θα μπορούσε να είναι λίγο επικίνδυνο. Εγώ έπρεπε να πάω να κάνω το ρεπορτάζ, ο οπερατέρ Φέτζα έπρεπε να έρθει για προφανείς λόγους, αλλά τι θα έκανε ο Γιάκσα αν δεχόμασταν πυρά; Θα με ενημέρωνε για τη μάχη στην πεδιάδα του Κοσσυφοπεδίου το 1389; Θα κρατούσε σημειώσεις;

Ο Γιάκσα κι εγώ δουλεύαμε μαζί για πέντε χρόνια και είχαμε γίνει καλοί φίλοι. Θαύμαζα τις γνώσεις, τη σοφία και την τιμιότητά του. Αυτός θαύμαζε την αφέλεια, την ανοησία και την ανικανότητα να προφέρω ακόμα και απλές λέξεις σε αυτό που αποκαλούσε «σερβo-απο-τέτοια» γλώσσα.

Το να πει κανείς «σερβο-κροατικά» είχε γίνει πολιτικά απαράδεκτο περίπου εφτά χρόνια νωρίτερα, όταν ξέσπασε ο Πόλεμος της Κροατικής Ανεξαρτησίας και οι Γιουγκοσλάβοι άρχισαν πραγματικά να χωρίζουν ο ένας από τον άλλο. Κάποια ζευγάρια μαλώνουν για τα παιδιά και τα σπίτια. Οι Γιουγκοσλάβοι μάλωναν για τις ζωές τους και το πλήρωσαν με τις ζωές τους. Σκότωσαν παιδιά και έκαψαν σπίτια, σαν να μην έφταναν όλα τα άλλα. Όλες οι πλευρές διέπραξαν εγκλήματα πολέμου, όπως κι αν το δει κανείς. Το τραγικό είναι ότι για πολλούς από όσους έμειναν πίσω, το πιο σημαντικό ερώτημα παραμένει «Ποιος σκότωσε τους περισσότερους;». Τότε αρχίζουν πάλι οι διαφωνίες, κι έτσι ο φαύλος κύκλος διαιωνίζεται. Μπορείτε να κάνετε την ίδια συζήτηση στη Βοσνία, στην Κροατία, στη Σερβία και στο Κόσοβο, και σχεδόν κανείς δεν θα ρωτήσει αυτό που έχει πραγματικά σημασία, το ίδιο ερώτημα που έθεσαν οι Γερμανοί στον εαυτό τους μετά το Ολοκαύτωμα: «Πώς μπορούμε να μην αφήσουμε να ξανασυμβεί κάτι τέτοιο;»

Εκείνο το δροσερό απόγευμα στα τέλη Οκτωβρίου είχα μια πιο απλή ερώτηση να κάνω.

«Γιατί πρέπει να έρθεις;» ρώτησα.
«Δεν επιτρέπεται να κάνεις ανόητες ερωτήσεις μέχρι να νυχτώσει», απάντησε ο Γιάκσα. Ήταν ένας κανόνας που είχαμε θέσει πριν από χρόνια, όταν ξεκίνησα για πρώτη φορά έναν καταιγισμό ερωτήσεων για τους Τσέτνικ, τους Ουστάσε και τους Βόσνιους μουσουλμάνους πριν καν τελειώσουμε τον πρωινό καφέ μας. Νόμιζα ότι ήμουν καλά διαβασμένος, αλλά η αλήθεια είναι ότι, φτάνοντας σε μια περιοχή όπου όλοι έμοιαζαν να έχουν ένα παράπονο κι ένα «-ιτς» στο τέλος του ονόματός τους, τα πράγματα ήταν αρκετά μπερδεμένα. Μιλόσεβιτς. Πάνιτς, Ίλιτς;

«Γιάκσα!» φώναξα. «Γιατί πρέπει να έρθεις;»

Με κοίταξε για μερικά δευτερόλεπτα κι έπειτα απάντησε χωρίς να κάνει τον παραμικρό μορφασμό: «Επειδή πρέπει να καταγράψω τα τελευταία σου λόγια».

Το σούρουπο φορτώσαμε το λευκό θωρακισμένο Land Rover με τον τηλεοπτικό εξοπλισμό, τσιγάρα και μπίρες για την αστυνομική μονάδα και τα αλεξίσφαιρα γιλέκα μας. Κανείς μας δεν τα φορούσε συνήθως, καθώς μας επιβράδυναν, αλλά τα είχαμε πάντα μαζί μας στο αυτοκίνητο. Εγώ ήμουν στο πίσω μέρος, ο Φέτζα και ο Γιάκσα κάθονταν μπροστά.

Στη μέση της νύχτας βρεθήκαμε κάτω από έναν υπέροχο έναστρο ουρανό, πάνω σε έναν έρημο επαρχιακό δρόμο και μέσα σε απόλυτο πανικό. Είχαμε πάρει λάθος στροφή και τότε θυμηθήκαμε όλοι γιατί οι περισσότεροι άλλοι δεν είχαν μπει στον κόπο να κάνουν νυχτερινό ρεπορτάζ. Ήταν πολύ εύκολο να μπούμε κατά λάθος στην περιοχή του UCK. Ο Φέτζα και ο Γιάκσα μουρμούριζαν μεταξύ τους στα σερβικά. Η μόνη λέξη που κατάλαβα ήταν UCK.

Στη μέση της νύχτας βρεθήκαμε κάτω από έναν υπέροχο έναστρο ουρανό, πάνω σε έναν έρημο επαρχιακό δρόμο και μέσα σε απόλυτο πανικό. Είχαμε πάρει λάθος στροφή και τότε θυμηθήκαμε όλοι γιατί οι περισσότεροι άλλοι δεν είχαν μπει στον κόπο να κάνουν νυχτερινό ρεπορτάζ. Ήταν πολύ εύκολο να μπούμε κατά λάθος στην περιοχή του UCK. Ο Φέτζα και ο Γιάκσα μουρμούριζαν μεταξύ τους στα σερβικά. Η μόνη λέξη που κατάλαβα ήταν UCK. Με δύο Σέρβους δημοσιογράφους δολοφονημένους από τον UCK και τέσσερις απαχθέντες, ο Φέτζα και ο Γιάκσα βρίσκονταν τώρα εκεί ακριβώς όπου δεν θα ήθελαν να είναι, πίσω από τις γραμμές του UCK. Ο Φέτζα έσβησε τη μηχανή και τα φώτα. Τα παράθυρα στα θωρακισμένα αυτοκίνητα δεν κατεβαίνουν, οπότε άνοιξε την πόρτα και προσπαθήσαμε να αφουγκραστούμε για λίγα λεπτά. Τη νύχτα ακούγονται τα πάντα σε βάθος χιλιομέτρων κατά μήκος της πεδιάδας, η οποία οδηγεί από την Πρίστινα στο Προκλέτιγιε ή, αλλιώς, στα «Καταραμένα Βουνά» που χωρίζουν τη σερβική επαρχία από την Αλβανία. Το γάβγισμα ενός σκύλου ακούγεται πέρα ως πέρα σε κάθε χωριό και χωριουδάκι. Πυροβολισμοί ακόμα και σε απόσταση μεγαλύτερη από ενάμισι χιλιόμετρο μπορούν να σε κάνουν να πηδήσεις στον αέρα απ’ την τρομάρα σου.

Δεν ακουγόταν τίποτα, αλλά γνωρίζαμε ότι σε απόσταση μερικών χιλιομέτρων υπήρχαν αρκετές μονάδες του UCK, όπως και οι αντίστοιχες των Σέρβων. Και οι δύο θα είχαν ακούσει τη μηχανή του αυτοκινήτου μας και θα αναρωτιούνταν ποιοι ήμαστε. Στην αρχή σκέφτηκα: «Λοιπόν, έχω διαβάσει για δυτικούς δημοσιογράφους που βρίσκονται μαζί με ντόπιους συναδέλφους τους όταν οι ντόπιοι πυροβολούνται, όμως κάτι τέτοιο δεν θα συνέβαινε στον Γιάκσα και τον Φέτζα επειδή είναι φίλοι μου». Το αμέσως επόμενο δευτερόλεπτο σκέφτηκα: «Ηλίθιε. Για τον UCK, που πολλά από τα μέλη του έχουν δει τις οικογένειές τους να σκοτώνονται από Σέρβους, είναι παντελώς άσχετο ότι οι δύο Σέρβοι που μόλις έπεσαν στα χέρια τους είναι φίλοι με κάποιον Βρετανό τύπο που δεν έχουν ακούσει ποτέ στη ζωή τους». Πέντε λεπτά αφότου οι φίλοι μου κατάλαβαν τι συνέβαινε, συνειδητοποίησα επίσης ότι η οδήγηση με Σέρβους, στο κατασκόταδο, πίσω από τις γραμμές του εχθρού, με συμμορίες μανιασμένων τρελών με όπλα παντού, στην πραγματικότητα ίσως να μην ήταν και τόσο καλή ιδέα. Ξαφνικά συμφώνησα με τη γνώμη που είχε ο Γιάκσα για μένα. Ίσως ήμουν απλώς άλλος ένας glupi international novinar («ανόητος ξένος δημοσιογράφος») στον οποίο έπρεπε να εξηγεί τα πάντα. Ανάμεσα στους εργαζόμενους στα μέσα ενημέρωσης του Βελιγραδίου κυριαρχούσε η άποψη ότι πολλοί από τους ξένους δημοσιογράφους πίστευαν ότι το πιο σημαντικό από όλα σχετικά με το θέμα ήταν ότι το κάλυπταν αυτοί. Οι δημοσιογράφοι της τηλεόρασης ήταν οι χειρότεροι – σε ένα από τα πιο γνωστά περιστατικά, ένας διάσημος Βρετανός δημοσιογράφος παραμέρισε μια στρατιωτική γιατρό, ώστε να τον πάρει η κάμερα να «φροντίζει» έναν τραυματισμένο πολίτη.

Μαζί με την υπόλοιπη Ευρώπη παρακολουθούσα στην τηλεόραση με απόλυτο τρόμο αυτό που συνέβαινε στην ήπειρό μας. Για τη γενιά μου φαινόταν αδιανόητο. Ο πόλεμος ήταν κάτι που συνέβαινε μακριά, σε μέρη με διαφορετικούς πολιτισμούς. Ο πόλεμος δεν συνέβαινε στην ήπειρό μας, επειδή τα είχαμε αφήσει όλα αυτά πίσω μας. Ο πόλεμος δεν θα μπορούσε με τίποτα να συμβαίνει στο Ντουμπρόβνικ. Σίγουρα αυτό δεν απαγορευόταν σε μέρη όπου κάναμε διακοπές; Κι όμως, το 1991 άνθρωποι στη Γερμανία, στη Γαλλία, στην Ιταλία, στη Σουηδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο παρακολουθούσαν τις βραδινές ειδήσεις και έλεγαν: «Αχ, κοίτα, αυτό το τείχος που μόλις ανατινάχτηκε στο λιμάνι είναι κοντά στο ξενοδοχείο που μέναμε». Ούτε μπορούσαν να ξεσπάσουν πόλεμοι σε πόλεις όπου διοργανώνονταν Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες, όπως το Σεράγεβο. Κι όμως συνέβη. Καθώς διάφορες περιοχές άρχισαν να κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους, η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση προσπάθησε να αποτρέψει τη διάσπαση της χώρας. Tα τανκς εισέβαλαν στη Σλοβενία, η Κροατία τυλίχτηκε στις φλόγες και ύστερα ακολούθησε η Βοσνία. Οι εικόνες από την πολιορκία του Βούκοβαρ στην Κροατία θύμιζαν μάχη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στο Ανατολικό Μέτωπο.

Άλλος αδιαφορούσε, άλλος μπερδευόταν, άλλος έκανε ταχύρρυθμα μαθήματα στην ιστορία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Τελικά οι εικόνες, που για εμάς ήταν γνωστές μόνο από το Pathé Newsreel,* έφτασαν στην παρανοϊκή αλλά λογική τους κατάληξη με την εκδίωξη ενός ολόκληρου λαού με βάση την εθνικότητά του. Ο αντίλαλος του Ολοκαυτώματος περνούσε μέσα από τις οθόνες – μπορεί να ήταν αμυδρός, αλλά ήταν ό,τι πιο κοντά σε αυτό είχε φτάσει η Ευρώπη στον μισό αιώνα που είχε μεσολαβήσει από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990 έδειξε ότι, έπειτα από σχεδόν πενήντα χρόνια ειρήνης, ο πόλεμος μπορούσε να επιστρέψει στην Ευρώπη. Η αιματηρή αυτή σύγκρουση κορυφώθηκε στο Κόσοβο το 1999. Ο Tim Marshall, τότε διπλωματικός συντάκτης του Sky News, βρισκόταν στην περιοχή, καλύπτοντας τον πόλεμο του Κοσόβου. Στο βιβλίο αυτό αφηγείται πώς εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα, συνθέτοντας ένα συναρπαστικό δημοσιογραφικό χρονικό βασισμένο στις προσωπικές του εμπειρίες, σε μαρτυρίες αυτοπτών και σε συνεντεύξεις με αξιωματούχους των μυστικών υπηρεσιών πέντε χωρών.

Είκοσι εφτά χρόνια μετά το τέλος του πολέμου, με την άνοδο της ρωσικής ισχύος, την αποδυνάμωση του ΝΑΤΟ και τη στασιμότητα της διεύρυνσης της ΕΕ, η ιστορία αυτή είναι πιο επίκαιρη από ποτέ, καθώς το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης σε ευρωπαϊκό έδαφος παραμένει υπαρκτό. Απόλυτα συναρπαστικό, πρόκειται για το καλύτερο έργο του Tim Marshall: μια αφήγηση πίσω από τις γραμμές του μετώπου, υπό πυρά, διαποτισμένη από τη διορατικότητα που τον έχει καταστήσει έναν από τους κορυφαίους Βρετανούς συγγραφείς στον τομέα της γεωπολιτικής.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Tim Marshall είναι διπλωματικός συντάκτης του Sky News. Θεωρείται αυθεντία στις διεθνείς σχέσεις και έχει διατελέσει πολεμικός ανταποκριτής σε τριάντα χώρες, κάνοντας ρεπορτάζ για τους πολέμους σε Κροατία, Βοσνία, Βόρεια Μακεδονία, Κόσοβο, Αφγανιστάν, Ιράκ, Λίβανο και Ισραήλ, ενώ έχει καλύψει τρεις αμερικανικές προεδρικές εκλογές. Το μπλογκ του Foreign Matters βρισκόταν ανάμεσα στα υποψήφια για το Orwell Prize το 2010. Το 2004 ο Marshall ήταν ανάμεσα στους φιναλίστ στην κατηγορία RTS News Event για την κάλυψη του πολέμου στο Ιράκ, όπως επίσης και στο Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης για το ντοκιμαντέρ του Το βασίλειο της ερήμου, ενώ το 2007 για ένα ρεπορτάζ του σχετικά με τους μουτζαχεντίν. Ο Tim Marshall είναι ο συγγραφέας του βιβλίου Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας, ενός διαχρονικού best seller, το οποίο μαζί με τα Υψώνοντας τείχη, Για μια σημαία, Η δύναμη της γεωγραφίας, Το μέλλον της γεωγραφίας και Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας: Βιβλίο-κουίζ προσφέρουν εμπεριστατωμένη γνώση για τη γεωπολιτική και τη διπλωματία. Το βιβλίο Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας κυκλοφορεί και σε εικονογραφημένη έκδοση για παιδιά από τις εκδόσεις Διόπτρα.