«Το φοβερό βιβλίο» του Τζέισον Μοτ (κριτική) – Πώς είναι να μην μπορείς να αναπνεύσεις

Το Φοβερό βιβλίο του Τζέισον Μοτ που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα είναι ένα μυθιστόρημα που μας μιλάει για την ορατότητα, τι σημαίνει να θέλεις ή να μην θέλεις να σε βλέπουν οι άλλοι, ή τι σημαίνει να προσπαθείς να αναδείξεις ένα πρόβλημα που σε καίει, έχοντας επίγνωση ότι για τους περισσότερους άλλους δεν είναι καν πρόβλημα.

Ορατότητα

Ορατότητα… Μια λέξη που έχει περάσει στο λεξιλόγιό μας τα τελευταία χρόνια, απόδοση στα ελληνικά του αγγλικού visibility, και τη χρησιμοποιούμε συνήθως όταν θέλουμε να πούμε ότι κάποιο πρόβλημα, που μέχρι πρότινος δεν μπορούσαμε ή δεν θέλαμε να το δούμε, βγαίνει στην επιφάνεια και μας επιβάλει την παρουσία του. Για παράδειγμα, οι γυναικοκτονίες, που πάντα συνέβαιναν και σε μεγάλη συχνότητα και στη χώρα μας, απέκτησαν αίφνης, για διάφορους λόγους, ορατότητα. Όταν μια γυναίκα φονεύεται από τον άντρα της ή τον εραστή της, παλιότερα συχνότατα από τον αδερφό της, πλέον δεν περνάει στο ντούκου: συζητιέται, προκαλεί αγανάκτηση και απαίτηση για απόδοση δικαιοσύνης.

Αυτή η κόπωση τον κατατρώγει, τον καταβάλει, τον καθοδηγεί και τον φοβίζει.

Από την άλλη πλευρά, η υπερβολική έκθεση ενός ζητήματος στην επικαιρότητα, σε ό,τι συναποτελεί στις μέρες μας αυτό το δαιδαλώδες και χαοτικό σύστημα που αποκαλούμε Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Κοινωνικά Δίκτυα, η υπερβολική έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα μορφή τυφλότητας ή κώφωσης, που προέρχεται από την κόπωση.

Γι’ αυτήν την κόπωση μας μιλάει ο Τζέισον Μοτ σε αυτό το πανέξυπνο μυθιστόρημα, την κόπωση που βρίσκεται πίσω από τον ίδιο τον ήρωά του, τον διάσημο συγγραφέα ενός βιβλίου με τον τίτλο «Το φοβερό βιβλίο». Αυτή η κόπωση τον κατατρώγει, τον καταβάλει, τον καθοδηγεί και τον φοβίζει.

Ένα βιβλίο που δεν ποντάρει στον ρεαλισμό του

Μιλώντας λοιπόν για ορατότητα, ή για τυφλότητα, ο ήρωας αυτού του μυθιστορήματος είναι ο καλύτερος εκπρόσωπος και των δύο καταστάσεων. Απολύτως ορατός, για τους άλλους, μια και είναι διασημότητα, κι απολύτως αδιαφανής και τυφλός απέναντι στον καθρέφτη του, μια κι έχει επιλέξει να μην βλέπει κάτω από την επιφάνεια, ίσως ούτε καν στην επιφάνεια.

Πώς αλλιώς να εξηγηθεί που κάποια στιγμή αντιλαμβάνεται ότι είναι… μαύρος, και σοκάρεται κι ο ίδιος από αυτήν την επίγνωση; Μαύρος, αναρωτιέται… Και… πόσο μαύρος άραγε, μαύρος κατράμι, μαύρος τρομακτικός δηλαδή, ή μήπως μαύρος σαν σοκολάτα γάλακτος, από αυτούς που αρέσουν ακόμη και στις λευκές γυναίκες;

Το Φοβερό βιβλίο, άλλωστε, δεν ποντάρει στον ρεαλισμό του. Ήδη από την πρώτη σκηνή, όπου βρίσκουμε τον ήρωα να τρέχει ολόγυμνος στους διαδρόμους του πολυτελούς ξενοδοχείου του κυνηγημένος από τον έξαλλο σύζυγο μιας ερωμένης, αντιλαμβανόμαστε ότι η αλήθεια σε αυτήν την μυθοπλασία δεν έρχεται σε εμάς μέσα από τα συμβατικά κανάλια.

Η ατζέντισσά του τού το είπε ξεκάθαρα: καλύτερα να μην εμφανίζεται ως «μαύρος συγγραφέας», ας μην θίγει αυτά τα θέματα που τόσο έχουν κουράσει το κοινό πια.

Η πεμπτουσία αυτής της διάχυσης της φαντασίας μέσα στην πραγματικότητα είναι το δεκάχρονο αγόρι που εμφανίζεται κάθε τόσο φάντης μπαστούνι, για τα μάτια του ήρωα μόνο, και που τόσο θυμίζει το παιδί που σκοτώθηκε πρόσφατα από σφαίρες αστυνομικών, για το οποίο όλοι μιλούν, αλλά, να, η κόπωση που λέγαμε… ο ήρωας μοιάζει να μην ξέρει ή να μην θέλει να ξέρει τίποτε γι’ αυτό.

Η ατζέντισσά του του το είπε ξεκάθαρα: καλύτερα να μην εμφανίζεται ως «μαύρος συγγραφέας», ας μην θίγει αυτά τα θέματα που τόσο έχουν κουράσει το κοινό πια. Ένας ακόμη μαύρος νεκρός από σφαίρες αστυνομικού; Βαρετή ιστορία, κουραστική επανάληψη.

Υπάρχει όμως κι ένα άλλο αγόρι στην ιστορία μας, με το προσωνύμιο Μουτζούρης, το οποίο έχει ακριβώς το αντίθετο πρόβλημα. Θα ήθελε να εξαφανιστεί από προσώπου γης, να γίνει αόρατο, μα δεν τα καταφέρνει.

Ο Jason Mott σπούδασε δημιουργική γραφή και έκανε το μεταπτυχιακό του στην ποίηση στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Γουίλμινγκτον. Το πρώτο του μυθιστόρημα, The Returned, έγινε μπεστ σέλερ στην Αμερική και τηλεοπτική σειρά. Πεζά και ποιήματά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλά λογοτεχνικά έντυπα. Το Φοβερό βιβλίο τιμήθηκε το 2021 με το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου των ΗΠΑ και το βραβείο Sir Walter Raleigh, ενώ ήταν επίσης φιναλίστ για το λογοτεχνικό βραβείο Joyce Carol Oates. Έγινε μπεστ σέλερ και ήταν ανάμεσα στα προτεινόμενα βιβλία του Time, της Washington Post, του Entertainment Weekly, της USA Today, του Fortune και πολλών άλλων εντύπων.

Ζητήματα που ακόμη καίνε και αποστασιοποίηση

Έχουμε πει ξανά και ξανά ότι τα τελευταία χρόνια τα μυθιστορήματα που γράφονται από μαύρους συγγραφείς, ειδικά Αμερικανούς, είναι και πολύ δυνατά, και πολύ πρωτότυπα. Έχουν μέσα τους μεγάλη ενέργεια, γιατί θίγουν ζητήματα που ακόμη καίνε, αλλά με μεγάλη μορφολογική ελευθερία, έχοντας πάρει απόσταση, αρκετοί από αυτούς, από μια λογοτεχνία που απλά καταγράφει, κι ακόμη περισσότερο, από μια λογοτεχνία που απλώς συγκινεί ή καταγγέλλει.

Οι μαύροι συγγραφείς της εποχής μας, θέλουν επιπλέον να δείξουν ότι δεν είναι απλώς οργισμένοι, αλλά ότι έχουν και μυαλό, ότι μπορούν να γράψουν το ίδιο έξυπνα και αποστασιοποιημένα όσο και οι λευκοί συνάδελφοί τους, την ίδια στιγμή που η ζωή τους υπενθυμίζει καθημερινά πόσο δύσκολη, σχεδόν αδύνατη είναι η αποστασιοποίηση.

Παιγνιώδες, σατυρικό και αυτοσαρκαστικό, μας μιλάει για τη διπλή παγίδα του να είσαι σήμερα Μαύρος στις Ηνωμένες Πολιτείες, για τα στερεότυπα της μαύρης ταυτότητας που εμφανίζονται ακόμη πιο ισχυρά κάθε φορά που ένας μαύρος πέφτει νεκρός από σφαίρες αστυνομικών.

Σε αυτήν την παράδοση, που περιλαμβάνει μέσα της τόσο τον Αόρατο Άνθρωπο του Ραλφ Έλισον, ένα από τα πιο εμβληματικά μυθιστορήματα της λεγόμενης μαύρης λογοτεχνίας, όσο και το Σβήσιμο του διανοούμενου Πέρσιβαλ Έβερετ, βρίσκει τη θέση του και το Φοβερό βιβλίο του Τζέισον Μοτ. Παιγνιώδες, σατυρικό και αυτοσαρκαστικό, μας μιλάει για τη διπλή παγίδα του να είσαι σήμερα Μαύρος στις Ηνωμένες Πολιτείες, για τα στερεότυπα της μαύρης ταυτότητας που εμφανίζονται ακόμη πιο ισχυρά κάθε φορά που ένας μαύρος πέφτει νεκρός από σφαίρες αστυνομικών.

Οι σκηνές στις οποίες ο ήρωας του μυθιστορήματος παρακολουθεί απαθής, και κάπως έκπληκτος, νεαρά παιδιά να διαδηλώνουν οργισμένα ότι «δεν μπορούν να αναπνεύσουν» ή ότι «Οι ζωές των μαύρων έχουν αξία» είναι από τις πλέον χαρακτηριστικές του βιβλίου. Κι ενώ δίπλα του, το μικρό αγόρι, με το μαύρο σαν τον έβενο δέρμα, σαν ένα πολλαπλό κάτοπτρο, του θυμίζει ότι τίποτε δεν χάνεται οριστικά, όσο βαθιά μέσα σου κι αν το θάψεις, για να καταφέρεις να επιβιώσεις.

Την ίδια στιγμή, σε έναν παράλληλο κόσμο, που ίσως είναι και ο ίδιος, ο Γουίλιαμ, ο πατέρας του μικρού Μουτζούρη, αναζητά τρόπους να κάνει με τον γιο του «τη συζήτηση», να του μιλήσει δηλαδή για όλα όσα πρόκειται να αντιμετωπίσει στη ζωή του λόγω του χρώματος που έχει το δέρμα του, όταν θα βγει έξω από το κουκούλι της οικογενειακής ασφάλειας, στον πραγματικό κόσμο.

Ένα βιβλίο-φόρος τιμής στην ιστορία των μαύρων

Πέρα λοιπόν από ένα μυθιστόρημα για τις πολλαπλές και βαθύτερες εκφάνσεις του ρατσισμού στις μέρες μας, το Φοβερό βιβλίο διαβάζεται, όπως επιχείρησα να θίξω από την αρχή, σαν μια αλληγορία για το τι σημαίνει να μιλάς και να μην ακούγεσαι πραγματικά, πώς είναι να μην «μπορείς να αναπνεύσεις», σε έναν κόσμο που έχει γίνει αυτοαναφορικός και περίπλοκος.

Είναι ταυτόχρονα μια σπαρταριστή σάτιρα του κόσμου των εκδόσεων σε μεγάλη κλίμακα, όπου το κυνήγι της επιτυχίας μπορεί να γίνει ένας στρόβιλος απώλειας του εαυτού, ενώ την ίδια στιγμή είναι κι ένα βιβλίο-φόρος τιμής στην ιστορία των μαύρων, στον αέναο κύκλο της βίας και της ατίμωσης που τους περιβάλλει ασφυκτικά.

Η ιδιαίτερη μαγκιά, βέβαια, του Τζέισον Μοτ είναι ότι τα έχει κάνει όλα αυτά με τόσο σπιρτόζικο τρόπο, τόση ελαφράδα και αυτοσαρκασμό, ώστε να ανανεώνει ταυτόχρονα και την ίδια την τέχνη του μυθιστορήματος.

Το Φοβερό βιβλίο, όνομα και πράμα, του Τζέισον Μοτ, σε καλά δουλεμένη μετάφραση της Δέσποινας Καννελοπούλου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

 * Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).