Τα καλύτερα κουίρ βιβλία του 2025: Νέες φωνές, σημαντικές επανεκδόσεις, δοκίμια, γκράφικ νόβελ, ιστορίες για νέους

Καθώς είναι η τρίτη χρονιά που συγκεντρώνουμε τους καλύτερους τίτλους κουίρ λογοτεχνίας, πρόλογοι, παρατηρήσεις αλλά και κάποιες προσπάθειες ορισμού της κουίρ λογοτεχνίας έχουν ειπωθεί στους δύο προηγούμενους απολογισμούς μας για τις χρονιές 2024 και 2023 («Κι αν είμαι κουίρ, μη με φοβάσαι» – Τα καλύτερα κουίρ βιβλία του 2024  & Τα καλύτερα κουήρ βιβλία του 2023: δοκίμια, λογοτεχνικά + 1 για παιδιά).

Αντί προλόγου, λοιπόν, ας αναφέρουμε απολογιστικά ότι το 2025 στιγματίστηκε από ένα στενάχωρο νέο, δηλαδή το κλείσιμο του «Πολύχρωμου Πλανήτη», που υπήρξε το πρώτο ΛΟΑΤΚΙ+ βιβλιοπωλείο και εκδοτικός οίκος στην Ελλάδα. Η ανακοίνωση από τον  διαχειριστή του, Θάνο Βέσση, προμηνύει ίσως κάτι νέο. Εξάλλου, στον αντίποδα αυτής της είδησης,υπήρξαν πολλές φωτεινές στιγμές για την κουίρ λογοτεχνία, όπως, για παράδειγμα, η ομιλία του Τζούντιθ Μπάτλερ στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης, η διοργάνωση του 2ου QueerCon στην Αθήνα, αλλά και η ανακοίνωση του 4ου λεσβιακού φεστιβάλ που θα πραγματοποιηθεί σε λίγες μέρες.

Αυτές οι λίστες δεν έχουν σκοπό να προωθήσουν μια λογοτεχνία εις βάρος κάποιας «άλλης», αλλά αντιθέτως να αναδείξουν αφηγήσεις, συγγραφείς και γλώσσες που ίσως παραλείφθηκαν. Κυρίως, να συμβάλλουν στην ορατότητα και ακουστικότητα βιωμάτων που συστηματικά και διαχρονικά αποσιωπήθηκαν.

Ίσως αξίζει να σταθούμε λίγο στις ενστάσεις που προβάλλονται κάθε φορά που δημοσιεύεται ένα άρθρο με τον όρο «κουίρ» στον τίτλο, ότι δηλαδή πρόκειται για «περιοριστική ταμπέλα», ή ότι «βάζει όρια στη λογοτεχνία». Ας απαντήσουμε μια και καλή ότι ο χαρακτηρισμός κουίρ δεν είναι ασυμβίβαστος με τα ποιοτικά κριτήρια στα οποία υπόκεινται όλα τα βιβλία που παρουσιάζονται, ούτε θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διαίρεση ή υποκατηγοριοποίηση, αλλά ως οργανικό κομμάτι της καλής λογοτεχνίας που εκδίδεται. Όπως και η κατηγοριοποίηση σε «φεμινιστικά βιβλία», «γυναικεία ποίηση» κ.α., αυτές οι λίστες δεν έχουν σκοπό να προωθήσουν μια λογοτεχνία εις βάρος κάποιας «άλλης», αλλά αντιθέτως να αναδείξουν αφηγήσεις, συγγραφείς και γλώσσες που ίσως παραλείφθηκαν. Κυρίως, να συμβάλλουν στην ορατότητα και ακουστικότητα βιωμάτων που συστηματικά και διαχρονικά αποσιωπήθηκαν.

Εντυπωσιακά ξένα ντεμπούτα

Φέτος διαβάσαμε μερικά εντυπωσιακά ντεμπούτα νέων συγγραφέων, που προμηνύουν λαμπρά επόμενα. Ένα από αυτά τοIn Memoriam της Άλις Γουίν (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Ίκαρος), το οποίο έτυχε ευρείας κριτικής αποδοχής και αγάπης από το κοινό.

Η Ιρλανδο-Αμερικανή συγγραφέας κινείται στα βήματα των  Ρόμπερτ Γκρέιβς και Ε.Μ. Φόστερ, συγγραφέων που έγραψαν για τον ομόφυλο έρωτα όταν αυτός απαγορευόταν. Ο Χένρι Γκοντ και ο φίλος και συμμαθητής του στο οικοτροφείο Πρέσουτ, Σίντνεϊ Έλγουντ, κατατάσσονται στον στρατό όσο μαίνεται ο Ά Παγκόσμιος Πόλεμος και βρίσκουν τους εαυτούς τους να ερωτεύονται παράδοξα σε ένα μιλιταριστικό περιβάλλον. Μπορούν να επιβιώσουν τα τρυφερά συναισθήματα στο επίκεντρο της φρίκης; Περισσότερα είχε γράψει ο Διονύσης Μαρίνος εδώ.

Ένα πρώτο μυθιστόρημα που κατάφερε να φτάσει στην κορυφή των βραβείων, στη βραχεία λίστα του Μπούκερ 2024, είναι το εντυπωτικό Στο Σπίτι της της Γιάελ φαν ντερ Βάντεν (μτφρ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Η Ίζαμπελ ζει ολομόναχη στην ολλανδική εξοχή, σε ένα σπίτι που φροντίζει με επιμέλεια και κτητικότητα, παρόλο που ανήκει τυπικά στον αδερφό της. Όταν αναγκάζεται να φιλοξενήσει την Εύα, σύντροφο του αδερφού της, οι ισορροπίες αρχίζουν να ταράσσονται. Η ενόχληση από την παραβίαση του ιδιωτικού της χώρου δίνει τη θέση της σε ένα έντονο ερωτικό συναίσθημα. Η Ολλανδή συγγραφέας καταδεικνύει την καταπίεση των κουίρ ατόμων της μεταπολεμικής εποχής αλλά παράλληλα διεκδικεί τον χώρο για πλήρη περιγραφή της λεσβιακής επιθυμίας στο ιδιωτικό πεδίο. Είχαμε μιλήσει αναλυτικά γι’ αυτό εδώ.

Ένα λαμπρό πρώτο έργο στο οποίο συνυφαίνεται η εμπειρία της φτώχιας με αυτή του τρανς βιώματος, είναι η Κακή Συνήθεια (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Πατάκη) της Αλάνα Σ. Πορτέρο.

Παραπέμποντας ευθέως στην «Κακή εκπαίδευση» του Πέδρο Αλμοδοβάρ, την αυτοβιογραφική ταινία του Μαδριλένου σκηνοθέτη για ένα αγόρι που μεγαλώνει βιώνοντας την παιδική κακοποίηση και το τραύμα, η επίσης Μαδριλένα Αλάνα Σ. Πορτέρο υπογράφει την ημιαυτοβιογραφική ιστορία ενηλικίωσης ενός τρανς κοριτσιού που μεγαλώνει σε μια εργατική συνοικία της μεταφρανκικής Μαδρίτης. Στο Σαν Μπλας, ένα μέρος στο οποίο ο Φράνκο εξόρισε την εργατική τάξη τη δεκαετία του 1950, καταδικάζοντάς την στην ανέχεια, η ηρωίδα προσπαθεί να βρει τα σημεία αναφοράς της σε άλλες γυναίκες, να συνδεθεί με αγόρια που θα της φερθούν τρυφερά και να βρει την κοινότητα που θα την αγκαλιάσει. Διαβάστε αναλυτικά εδώ. 

Ακόμα, γνωρίσαμε τον Μπλέιζ Κάμπο Γκακόσκος με το αυτομυθοπλαστικό σπονδυλωτό μυθιστόρημά του Χαρταετοί μέσα στη νύχτα (μτφρ. Βίκυ Πορφυρίδου, εκδ. Βακχικόν). 

Ο Φιλιππινέζος συγγραφέας παραδίδει οκτώ ιστορίες μεγάλης αυτοτέλειας και χρονικής απόκλισης που συνθέτουν τη δική του ιστορία ενηλικίωσης. Ο Βίκτορ Μολίνα, στα σαράντα του πλέον χρόνια, αναθυμάται την πρώτη νιότη, τα γεγονότα αλλά και τα πρόσωπα που τον διαμόρφωσαν. Η παιδική ηλικία στο Ιλόκος, η εξαφάνιση του πατέρα, το πρώτο ερωτικό σκίρτημα για ένα άλλο αγόρι, ο θάνατος της μητέρας του. Η έννοια της ταυτότητας σε συνάρτηση με τη μνήμη, η διαμόρφωση της τάξης, της συγγένειας και εγγύτητας με άλλους ανθρώπους συνθέτουν αυτό το πρώτο πλην όμως ώριμο βιβλίο. Ο Δημήτρης Τσεκούρας έγραψε αναλυτικά εδώ.

Τέλος, είχαμε δύο ιστορίες κουίρ ενηλικίωσης με διαφορετικές αρετές, που όμως αμφότερες άφησαν τις καλύτερες εντυπώσεις. Αφενός, το Ανοίξτε Ουρανοί (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Στερέωμα) του πρωτοεμφανιζόμενου στην πεζογραφία αλλά έμπειρου ποιητή Σον Χιούιτ. 

Το βιβλίο μας μεταφέρει στη βαθιά επαρχία της Βόρειας Αγγλίας όπου ο δεκαεξάχρονος Τζέιμς ερωτεύεται τον μεγαλύτερό του Λουκ, ο οποίος καταφτάνει στο χωριό βαθιά τραυματισμένος από το διαζύγιο των γονιών του. Περισσότερα γράφει ο Διονύσης Μαρίνος εδώ. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι είναι η τρίτη συνεχόμενη χρονιά που οι εκδόσεις Στερέωμα έχουν παρουσία σε αυτή τη λίστα με βιβλία-προτάσεις συγγραφέων. Θυμίζουμε ότι το 2023 μας είχαν συστήσει το ταλαντούχο Ακουέκε Εμέζι και το 2024 τη χαρισματική Καταρίνα Φόλκμερ.  

Αφετέρου, έχουμε το δυναμικό ντεμπόυτο του Ολλανδού Τόμπι Λακμάκερ Ιστορία της σεξουαλικότητάς μου (μτφρ. Μαργαρίτα Μπονάτσου, εκδ. Νήσος), που παραφράζει την περίφημη μελέτη του Φουκώ.

Αυτή η νέα φωνή στο είδος της αυτομυθοπλασίας μας συστήνεται με μια αφήγηση ενηλικίωσης που περιγράφει το τρανς βίωμα και τη δυσφορία φύλου. Η Σόφι γεννήθηκε με θηλυκά χαρακτηριστικά φύλου αλλά δεν αισθάνθηκε ποτέ γυναίκα, αντιθέτως απολαμβάνει τις σεξουαλικές επαφές με γυναίκες. Η ιστορία της σεξουαλικότητάς της ξεκινά με την πρώτη φορά που κάνει σεξ και καταλήγει λίγο πριν τη φυλομετάβαση. Στο ενδιάμεσο, ένας ορμητικός μονόλογος για τις σχέσεις, τα επαγγελματικά σχέδια, τα ταξίδια και την οικογένειά της, γεμάτο χιούμορ και δυναμισμό. 

Συγγραφείς που αγαπάμε

Πλάι στους πρωτοεμφανιζόμενους, την περσινή χρονιά διαβάσαμε ξανά ήδη αγαπημένους συγγραφείς. Μόλις το 2023 αναφέραμε στη συγκεκριμένη λίστα το χαρμόσυνο νέο της μετάφρασης, για πρώτη φορά στα ελληνικά, της σπουδαίας μαύρης λεσβίας συγγραφέα Όντρι Λορντ. Δύο χρόνια μετά τη μετάφραση του εμβληματικού Sister Outsider (μτφρ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου, εκδ. Κείμενα), της γνωστότερης συλλογής της Λορντ, διαβάσαμε και τα Ημερολόγια Καρκίνου (μτφρ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου, εκδ. Κείμενα), την αυτοβιογραφική καταγραφή της στοχάστριας για την αναμέτρησή της με τον καρκίνο.

Ως μαύρη λεσβία φεμινίστρια, η Λορντ δεν αντιμετωπίζει τον καρκίνο ως ένα ιδιωτικό γεγονός, αλλά ως ένα πεδίο αναμέτρησης με το σώμα, το φύλο, τη φυλή, τη σεξουαλικότητα και το ιατρικό σύστημα. Είχαμε γράψει περισσότερα εδώ.

Ο Όσιαν Βουόνγκg είναι ένας ποιητής και συγγραφέας, τα νέα βιβλία του οποίου αναμένονται παγκοσμίως με τεράστια ανυπομονησία. Με το ντεμπούτο του στην πεζογραφία, Στη γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι, αγαπήθηκε πολύ και από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Το δεύτερό του μυθιστόρημα, Ο αυτοκράτορας της χαράς (μτφρ. Δημήτρης Μαύρος, εκδ. Gutenberg) καταπιάνεται με παρόμοιες θεματικές με το πρώτο, μέσα όμως από ένα πολυπρισματικό φακό και ένα πιο πολύπλοκο δίκτυο σχέσεων που εκκινεί από τη σχέση φροντίδας ανάμεσα στον νεαρό Χάι και την υπερήλικη Γκραζίνα. 

Η κουίρ ταυτότητα διαπλέκεται με άλλες, όπως αυτή του εργάτη και μετανάστη, με τον διαθεματικό τρόπο που συνηθίζει η γραφή του Αμερικανο-Βιετναμέζου συγγραφέα. Περισσότερα από τον Διονύση Μαρίνο εδώ.

Μιλώντας για αγαπημένα του κοινού, οι εκδόσεις Πατάκη μας έφεραν φέτος τα νέα βιβλία δύο ισπανόφωνων συγγραφέων που είχαν κάνει αίσθηση με τα πρώτα βιβλία τους. Ο λόγος για την Καταλανή συγγραφέα Εύα Μπαλταζάρ και την πολυγραφότατη Αγκουστίνα Μπαστερρίκα.

Η πρώτη είχε συστηθεί με το ορμητικό ντεμπούτο της Πέρμαφροστ (μτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Πατάκη) και φέτος μεταφράστηκε στα ελληνικά το δεύτερο βιβλίο της, Μπόουλντερ – Η γυναίκα του βράχου (μτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Πατάκη), που συνιστά μια ενδοσκόπηση πάνω στη λεσβιακή οικειότητα, την κουίρ μητρότητα και την ελευθερία. Η δεύτερη είχε προκαλέσει παγκόσμιο ενθουσιασμό με το Εξαίσιο πτώμα (μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδ. Πατάκη), και επανήλθε φέτος στα ελληνικά με τις Ανάξιες (μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδ. Πατάκη), μια σαπφική δυστοπία με νότες τρόμου.

Οι εκδόσεις Αλεξάνδρεια, από την άλλη, επένδυσαν σε μια συγγραφέα πασίγνωστη στις ΗΠΑ αλλά με μικρότερη απήχηση στην Ελλάδα, τη σκηνοθέτιδα, ηθοποιό, σεναριογράφο και συγγραφέα Μιράντα Τζουλάι. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Ο πρώτος κακός (εκδ. Παπαδόπουλος, 2015), δεν είχε κάνει τόσο αίσθηση στη χώρα μας και ίσως γι’ αυτό το όνομα της συγγραφέα παρέμενε για πολλά χρόνια άγνωστο. Φέτος, ακολουθώντας την τεράστια απήχηση που είχε το δεύτερο μυθιστόρημά της στο εξωτερικό, All fours, το είδαμε στα ελληνικά με τίτλο Στα τέσσερα (μτφρ. Νατάσα Σιδέρη, εκδ. Αλεξάνδρεια). 

Το μυθιστόρημα ακολουθεί μια καλλιτέχνιδα, η οποία αποχαιρετά τον σύζυγο και το παιδί της με σκοπό να διασχίσει τη χώρα οδικώς, από το Λος Άντζελες στη Νέα Υόρκη. Όμως αντ’ αυτού μετακομίζει σε ένα κοντινό μοτέλ και επιδίδεται σε ένα διαφορετικό ταξίδι σεξουαλικής απελευθέρωσης.

Να σημειώσουμε επίσης, ότι το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να συναντηθεί με τη Τζουλάι στα τέλη Απριλίου όταν η Αμερικανίδα συγγραφέας θα βρεθεί προσκεκλημένη της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση στην Αθήνα για να παρουσιάσει ένα μέρος του κινηματογραφικού της έργου, καθώς και το τελευταίο της μυθιστόρημα.  

Τέλος, φέτος είδαμε και δύο επετειακές επανεκδόσεις από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, κάθε μία εκ των οποίων υπήρξε καθοριστική για την κουίρ λογοτεχνία στην εποχή της. Τον Μάιο, γιορτάσαμε «100 χρόνια με την Κυρία Νταλογουέι», με αφορμή τη συλλεκτική έκδοση –σε μετάφραση Κωνσταντίνας Τριανταφυλλόπουλου και εξώφυλλο της Μάριας Μπαχά– του εμβληματικού βιβλίου της Βιρτζινία Γουλφ. Ανάμεσα στις πολλές αρετές και την ποικιλόμορφη συμβολή του έργου στην παγκόσμια λογοτεχνία, αναφερθήκαμε και στη μεταχείριση της ομοερωτικής επιθυμίας. Τον Νοέμβριο, πάλι, επανεκδόθηκε το πολυβραβευμένο longseller της Αμερικανίδας Χάνια Γιαναγκιχάρα Λίγη Ζωή (μτφρ. Μαρία Ξυλούρη) με αφορμή το πέρας δέκα χρόνων από την έκδοσή του. 

Η σκληρόδετη επετειακή έκδοση με κουβερτούρα, τυπωμένο σόκορο και σελιδοδείκτη κορδέλα γιορτάζει ένα σύγχρονο «κλασικό» που ανακηρύχθηκε από τον συγγραφέα και κριτικό λογοτεχνίας Γκαρθ Γκρίνγουελ ως «το μεγάλο γκέι μυθιστόρημα» (great gay novel). Γράψαμε περισσότερα εδώ.

Ευρωπαίοι συγγραφείς που γνωρίσαμε φέτος

Ποτέ δεν είναι αργά να γνωρίσουμε τη λογοτεχνία κοντινών χωρών, μέσα από εκπροσώπους που μεγαλουργούν στη χώρα τους αλλά εδώ μας ήταν μέχρι πρότινος άγνωστοι. Αυτό ισχύει σίγουρα για τη Σουηδή Ία Γένμπεργκ, το όνομα της οποίας έγινε παγκοσμίως γνωστό όταν βρέθηκε στη βραχεία λίστα του Διεθνούς Μπούκερ 2024 με το βιβλίο Οι λεπτομέρειες (μτφρ. Γιώργος Κονδύλης, εκδ. Gutenberg). 

Το μυθιστόρημα, που ήταν ένα από τα σταθερά ευπώλητα του 2025, εξερευνά την ανθρώπινη ταυτότητα μέσα από μια πολυπρισματική αφήγηση. Ο εαυτός έρχεται στην επιφάνεια ως αντανάκλαση των ρόλων και των σχέσεων που αναπτύσσουμε στη ζωή σε μια πραγματικά ανορθόδοξη κουίρ δομή. Είχαμε πει περισσότερα εδώ. 

Φέτος, επίσης, γνωρίσαμε την ποιήτρια, σεναριογράφο και ηθοποιό Ρενέ Καραμπάς από τη Βουλγαρία, η οποία συστήθηκε με το βιβλίο Ορκισμένη (μτφρ. Σπύρος Ν. Παππάς, εκδ. Μεταίχμιο). 

`

Η Μπεκιά μεγαλώνει σε ένα απομονωμένο αλβανικό χωριό, που ζει υπό τους νόμους του Κανούν και προκειμένου να αποφύγει τον γάμο δίνει έναν όρκο παρθενίας. Βάσει αυτού πρέπει στο εξής να ζει ως άνδρας. Μια ιδιαίτερη αφήγηση που εκτείνεται πέρα από τα όρια του φύλου, της παράδοσης, της τιμής και των ταυτοτήτων. Είχαμε γράψει αναλυτικά εδώ.

Πολύ σημαντική έκδοση ήταν τα Χωριστά δωμάτια, του Πιερ Βιτόριο Τοντέλι (μτφρ. Δέσποινα Γιαννοπούλου, εκδ. Πόλις), ένα από τα επιδραστικότερα έργα για την ομοφυλοφιλία και την κοινωνική της περιθωριοποίηση στη συντηρητική Ευρώπη της δεκαετίας του 1980 και, ταυτόχρονα, το κύκνειο άσμα του Πιερ Βιτόριο Τοντέλι. 

Περιγράφει τη σχέση ανάμεσα στον Λέο και τον Τόμας, ένα ζευγάρι που έζησε τον έρωτα του σε «χωριστά δωμάτια». Η επιβεβλημένη απόσταση, ο φόβος της δέσμευσης, η μοναξιά, το πένθος και η καλλιτεχνική δημιουργία είναι μερικά από όσα απασχολούν τη γραφή του σημαντικού Ιταλού συγγραφέα. Το βιβλίο θα μεταφερθεί σύντομα στη μεγάλη οθόνη από τον Λούκα Γκουανταντίνο.

Ελληνικές εκδόσεις

Σημαντικό και χαρμόσυνο νέο φέτος ήταν η επανέκδοση από τις εκδόσεις Γεννήτρια ενός εμβληματικού βιβλίου για την ελληνική κουίρ λογοτεχνία. Πρόκειται για τον Κωνσταντίνο του σκηνοθέτη, σεναριογράφου, μεταφραστη και συγγραφέα Παναγιώτη Ευαγγελίδη, το οποίο κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και αφού εξαντλήθηκε δεν κυκλοφόρησε ποτέ ξανά μέχρι σήμερα.

Το βιβλίο ακολουθεί τον Κωστή, έναν νεαρό γκέι άνδρα που ζει τη δεκαετία του 1990 στην Αθήνα και ερωτεύεται τον Κωνσταντίνο. Η σχέση τους αναπτύσσεται τα βράδια και είναι σαρκική, όμως όταν ο Κωνσταντίνος χαθεί, ο Κωστής μένει να ψάχνει απαντήσεις. Το μυθιστόρημα ξεχωρίζει για τη χρήση της γλώσσας αλλά και την ατμόσφαιρά του, που μας βυθίζει σε μια χαμένη εποχή. Μια αξιοσημείωτη επανέκδοση σημαντική για την κουίρ κουλτούρα στην Ελλάδα είναι και η πρώτη συλλογή διηγημάτων του Βαγγέλη Κολώνα, Τα δάκρυα είναι γένους ουδετέρου (εκδ. Θράκα) που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1981. Ο Λαρισαίος ηθοποιός, σκηνοθέτης και θεατρικός συγγραφέας καθιερώθηκε με αυτά τα μικροδιηγήματα κουίρ σεξουαλικής αφύπνισης που γνώρισαν θερμή υποδοχή στην εποχή τους.

Δυναμική εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα έκανε στο τέλος της χρονιάς ο Ευάρεστος Πιμπλής με το ολόφρεσκο Πέρα από τη συναίνεση (εκδ. Πόλις). Ο νεαρός συγγραφέας παίρνει μέρος σε έναν ενεργό διάλογο, άγουρο ακόμα στη χώρα μας που δεν είναι δεδομένες οι διεκδικήσεις των φεμινιστικών κινημάτων, αλλά ζωντανό σε χώρες όπως η Γαλλία, όπου διαδραματίζεται το βιβλίο. Ποιο είναι το επιμύθιο του #metoo και άλλων κινημάτων και τι συμβαίνει όταν η σεξουαλική ελευθερία περιορίζεται από τα κοινωνικά καλούπια; Βρισκόμαστε στο 2032, όπου η έλλειψη συναίνεσης έχει ενσωματωθεί στον νομοτυπικό ορισμό του βιασμού και τα φεμινιστικά προστάγματα για ισότητα και σεβασμό στο σεξουαλικό πεδίο είναι ευρέως αποδεκτά. Ο Ενζό, ένας ματσό σις στρέιτ άνδρας νιώθει ότι η εποχή τον ξεπερνά. Στον Εμίλ, έναν κουίρ υποτακτικό άνδρα, ο Ενζό βλέπει την ευκαιρία να ανακτήσει τη χαμένη του κυριαρχία. Η σεξουαλική τους συνεύρεση καταλήγει σε δημόσιο σκάνδαλο και βορρά δημόσιου σχολιασμού. Για το βιβλίο έγραψε η Αγγελική Σπηλιοπούλου εδώ.

Αν και ούτε τριάντα χρονών, ο Δαμιανός Αγραβαράς έχει ήδη στο ενεργητικό του δύο βιβλία και το Ω Λαλά! (εκδ. Νήσος) είναι το τρίτο του. Η Λαλά γεννήθηκε το 1947, και η ταυτότητά της γράφει «Ευάγγελος Χατζηδημητρίου», παρόλο που δεν ταυτίστηκε ποτέ με αυτό το όνομα. Τα παιδικά της χρόνια στιγματίστηκαν από το ξύλο, από αγόρια της γειτονιάς και τον πατέρα της, αλλά έβρισκε την αποδοχή σε διάφορες γυναίκες, όπως η αδερφή της, Στέλλα και η φανταστική της φίλη, Σουλτάνα. Σταμάτησε πρόωρα το σχολείο για να δουλέψει στην οικοδομή και εκεί φαντασιωνόταν όμορφα αγόρια, όπως ο Λουκάς ή ο Κωστάκης. Η πρώτη της, όμως, ολοκληρωμένη σχέση ήταν ο Γρηγόρης, αυτή που μαθεύτηκε και οδήγησε στον διωγμό της από το πατρικό. Αυτό είναι μόνο ένα μικρό κεφάλαιο από τη γεμάτη ζωή της Λαλάς, ή μάλλον μόνο η μία πλευρά της πρώτης κασέτας από τη μαγνητοφωνημένη συνέντευξη που δίνει σε κάποιον δημοσιογράφο. Θα ακολουθήσουν ιστορίες για παραλίες στη Μύκονο, ψωνιστήρια στο Ζάππειο, στιγμές στη Συγγρού και άλλα πολλά. Αυτή η λογοτεχνική ηρωίδα θα μείνει αξέχαστη για όλα όσα πέρασε αλλά κυρίως για τη διαρκή διεκδίκηση για ελευθερία και αυτοπροσδιορισμό.

Η Νίνα Ράπη, δέκα χρόνια μετά την πρώτη της συλλογή διηγημάτων επέστρεψε το 2025 με τη συλλογή Πεδίο ροής (Κάπα Εκδοτική), η οποία περιλαμβάνει δεκαπέντε σύντομες ιστορίες. Μια επιμελήτρια βιβλίων αρχίζει να ερωτεύεται έναν συγγραφέα, όταν όμως ανακαλύπτει ότι είναι ίντερσεξ τον πληγώνει ανεπανόρθωτα. Δυο γυναίκες συμμετέχουν σε ένα καλλιτεχνικό ερευνητικό συνέδριο και αναπτύσσουν μια έντονη σχέση μέσα σε τρεις μόλις μέρες. Εστιάζοντας σε κρίσιμες ρωγμές των διαπροσωπικών σχέσεων και πλάθοντας πολύπλοκους κουίρ χαρακτήρες, η Ράπη εξετάζει με οξυμένη παρατηρητικότητα ζητήματα φύλου και σεξουαλικότητας.

Γκράφικ νόβελ

Μια πολύ σημαντική έκδοση για την κουίρ λογοτεχνία ήταν και η μετάφραση του εμβληματικού κόμικ Gender Queer τ@* Μάια Κομπέιμπ (e/em/eir) από τη Λαμπριάνα Οικονόμου για τις εκδόσεις Οξύ, που μας προσκαλεί σε ένα αυτοβιογραφικό ταξίδι ανακάλυψης του εαυτού.

Τ@ Μάγια μεγαλώνει στις αρχές του 21ου αιώνα αναπτύσσοντας «αλλεργία» στους έμφυλους περιορισμούς. Θέλει να μη ξυρίζει τα πόδια τ@ και να παίζει μπάλα. Σαν έφηβ@, αρχίζει να νιώθει πολύ μπερδεμέν@ ως προς το φύλο και τη σεξουαλικότητά τ@ αλλά δεν μπορεί να απαντήσει στα ερωτήματα. Νιώθει αγόρι ή κορίτσι, είναι γκέι ή λεσβία; Μήπως είναι ασέξουαλ; Ένα ταξίδι ενηλικίωσης που εκκινεί από την ασφυξία μέσα στον δυαδικό κόσμο και καταλήγει στη διεκδίκηση μιας θέσης έξω από το έμφυλο φάσμα. Πέρα από την αυθύπαρκτη σημασία του έργου, η έκδοση εμπλουτίζεται από τον επίλογο της Κρυστάλλης Γλυνιαδάκη. Συνδυαστικά με το γλωσσάρι όρων ΛΟΑΤΚΙ+ στο τέλος, που καταδεικνύει τους περιορισμούς της ελληνικής γλώσσας, το κόμικ καθίσταται πέρα από έργο τέχνης και ένα σημαντικό εργαλείο.

[*Τ@ Μάγια ασπάζεται την ταυτότητα του μη δυαδικού ατόμου (nonbinary-genderqueer), υιοθετώντας τις αντωνυμίες Spivak e/em/eir, οι οποίες δεν μεταφράζονται στα ελληνικά. Η έκδοση χρησιμοποιεί το «@» για να σεβαστεί την επιλογή τ@ Κομπέιμπ]

Επίσης από τις εκδόσεις Οξύ κυκλοφόρησε και το graphic novel Μήπως είναι γκέι; (Και δεν του φαίνεται...) (μτφρ. Στέλλα Κουνδουράκη) ένα κόμικ για τις πολλές μορφές που μπορεί να λάβει ο ομοφοβικός λόγος, ακόμα κι αν δεν υπάρχει κακοποιητική πρόθεση.

Ο Γιούλιους Θέσινγκ μέσα από τη ζωντανή του εικονογράφηση συνδυάζει το προσωπικό του βίωμα με στατιστικά που έχει συλλέξει, αποδεικνύοντας ότι οι διακρίσεις κρατούν καλά, ακόμα και οι πιο άρρητες. Σύντομη αναφορά, καθώς το συμπεριλάβαμε στα καλύτερα γκραφικ νόβελ του 2025, αξίζει και το πρώτο γκραφικ νόβελ της Αλίξ Γκαρέν, Μη με λησμόνει (μτφρ. Τατιάνα Ραπακούλια, εκδ. Μικρός Ήρως). Το βιβλίο εστιάζει στη σχέση γιαγιάς- εγγονής, στις επίπονες πτυχές της νόσου Αλτσχάιμερ, όπως το βιώνουν τα ίδια τα άτομα αλλά και οι συγγενείς τους. Ταυτόχρονα, όμως, συνιστά και μια ιστορία ενηλικίωσης και αποδοχής του εαυτού και της σεξουαλικότητας.

Νεανική Λογοτεχνία

Πολλές φορές τα βιβλία που απευθύνονται σε πιο νεανικό κοινό, αν και συνήθως πιο ανάλαφρα, καταφέρνουν να σταθούν καλύτερα από άποψη αναπαράστασης του κουίρ βιώματος, εκφεύγοντας από τα στερεότυπα της κακοποίησης και δυστυχίας των κουίρ ηρώων. Απόδειξη αποτελούν οι ευχάριστες ρομαντικές κομεντί της/του Κέισι ΜακΚουίστον, που γνωρίσαμε από το  Κόκκινο, λευκό και βασιλικό μπλε (μτφρ. Ουρανία Τουτουντζή, εκδ. Διόπτρα) και το Φίλησα τη Σάρα Γουίλερ, (μτφρ. Ειρήνης Παϊδούση, εκδ. Μεταίχμιο). Στο νέο της/του μπεστ σέλερ, Τραπέζι για δύο (μτφρ. Ειρήνη Παϊδούση, εκδ. Μεταίχμιο), γνωρίσαμε τους δύο πρώην, τον Κιτ και το Θίο, οι οποίοι είναι αναγκασμένοι να συνυπάρξουν σε ένα ταξίδι γαστριμαργικής περιπέτειας. Καθώς περιηγούνται στα ρομαντικά τοπωνύμια της Ευρώπης και το κρασί ρέει άφθονο, ο διαγωνισμός φλερτ που επιχειρούν καταλήγει να αναζωπυρώσει τα παλιά τους αισθήματα.

Θετική έκπληξη αποτέλεσε και το πρώτο μέρος μιας νεανικής σειράς romantasy (romance και fantasty) με τίτλο Faebound (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα, εκδ. Μίνωας). Η συγγραφέας Saara El-Arifi πλάθει έναν κόσμο ξωτικών και αερικών, πλασμάτων που καλύπτουν όλο το φάσμα φύλου και σεξουαλικότητας και συνυπάρχουν με αποδοχή και συμπερίληψη. Ο μεγάλος «κακός» εδώ είναι ο πόλεμος και οι ισχυροί που εκμεταλλεύονται τους λαούς για περισσότερη εξουσία.

Βιβλία θεωρίας – Ποιος φοβάται το φύλο;

«Know thy enemy», λένε. Να γνωρίζεις τον εχθρό σου. Η Μωντ Ρουαγιέ το θέτει καλύτερα ως «να ταυτοποιήσουμε τον αντίπαλο». Τα βιβλία θεωρίας του φύλου, αλλά και όσα καταπιάνονται με τη μελέτη φαινομένων μισαλλοδοξίας, φοβικών συμπεριφορών, και εξήγησης της μεγάλης προκατάληψης προς τα κουίρ άτομα αλλά και των αφηγήσεών τους μας εξοπλίζουν με χρήσιμα εργαλεία. Μας καλούν σε κριτική σκέψη, αντίσταση και ανάπτυξη αλληλέγγυων κοινοτήτων.

Αυτό είχε στο νου του το Τζούντιθ Μπάτλερ όταν έθεσε σαν ερώτημα Ποιος φοβάται το φύλο; (μτφρ. Γιώργος Θ. Καράμπελας), ψάχνοντας απαντήσεις για τις στρεβλώσεις του φύλου ως έννοιας, αντικειμένου έρευνας αλλά και πεδίου διαμάχης. Η ιδρυτική μορφή για τις σπουδές του φύλου αποκαλύπτει στο νέο βιβλίο του/της πολλές συντηρητικές δυνάμεις ανά τον κόσμο που βλέπουν μια «συνωμοσία» του φύλου η οποία διαταράσσει την ηθική τάξη, επιβάλλοντας συγκεκριμένες πολιτισμικές αξίες. Το φύλο σήμερα έχει γίνει, σύμφωνα με το Μπάτλερ, ο αποδιοπομπαίος τράγος για όλα τα πολιτικά δεινά, ένα «φάντασμα». Πάντως, στον πλουραλισμό που προσφέρει η διαφυγή από τα δίπολα και η ρευστότητα των φύλων, το Μπάτλερ δεν βλέπει καμία απειλή, αλλά περισσότερη ελευθερία και αυθεντικότητα.

Παρεμφερείς διαμάχες με αόρατα «φαντάσματα» περιγράφουν και δύο βιβλία που κυκλοφόρησαν φέτος από τις εκδόσεις Πόλις, το Τρανσφοβία και το WOKΕ, αμφότερα σε μετάφραση της Αριάδνης Μοσχονά.  Στο πρώτο, η Γαλλίδα συγγραφέας και ακτιβίστρια Μωντ Ρουαγιέ καταγράφει την ύπαρξη ενός τρανσφοβικού λόμπι στη Γαλλία, που αναπαράγει τον κακοποιητικό λόγο της διεθνούς Δεξιάς και Άκρας Δεξιάς και προωθεί την περιθωριοποίηση των τρανς ατόμων σε όλους τους τομείς. Η συγγραφέας ξεσκεπάζει διάφορους μηχανισμούς που υποδαυλίζουν τα δικαιώματα των τρανς ατόμων, όπως ψυχαναλυτικά παρατηρητήρια ενάντια στη φυλομετάβαση, αλλά παρατηρεί και ένα τμήμα του φεμινιστικού κινήματος που αποκλείει συστηματικά τα τρανς υποκείμενα. Στη μελέτη To woke κινημα δεν υπάρχει – Η κατασκευή ενός μύθου, ο Αλαίν Πολικάρ παρακολουθεί στην ουσία τον αντι-«γουοκισμό», ο οποίος κατασκεύασε μια φανταστική «ατζέντα», προκειμένου να καταπολεμήσει τη δημοκρατική επαγρύπνηση ως προς τις κοινωνικές ανισότητες. Για τα δύο βιβλία έγραψε αναλυτικά ο Αντώνης Γουλιανός εδώ.

Για να κλείσουμε με μια πιο θετική νότα, μία πραγματικά κουίρ ιδέα διαπνέει το τρίτο βιβλίο της λεγόμενης «τριλογίας της αγάπης», της μπελ χουκς, με τίτλο Σύνδεση – Η γυναικεία αναζήτηση της αγάπης (μτφρ. Μαρτίνα Ασκητοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο), κι αυτή είναι η έννοια και σκιαγράφηση της αγάπης που συνυπάρχει με την ελευθερία, που έχει μεταμορφωτική δύναμη, που εγκολπώνει τη συντροφικότητα, τη σύνδεση και τον βαθύ σεβασμό. Η σημαντική στοχάστρια μας προτρέπει να μην αναζητούμε την αγάπη «στα πιο λάθος μέρη», σε καταστάσεις που υποκρύπτουν εκμετάλλευση, υποταγή και αυτοθυσία, σε σχέσεις που καθορίζονται από την πατριαρχία, αλλά σε διευρυμένες πτυχές της, όπως οι ερωτικές φιλίες, η γυναικεία αδελφοσύνη, η κοινότητα, και, κυρίως, η αγάπη για τον εαυτό, από όπου πρέπει να ξεκινάει η αναζήτηση.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.