«In Memoriam» της Άλις Γουίν (κριτική) – Η απαγορευμένη αγάπη δυο αγοριών με φόντο τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Εκατό και κάτι χρόνια από το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το νεότερο που μάθαμε από το Δυτικό Μέτωπο είναι ότι τα νεαρά παιδιά που μπήκαν αθώα και άπειρα στην πρώτη γραμμή του πυρός, υπέστησαν τα πάνδεινα από τις κακουχίες και έγιναν τροφή στα κανόνια, άφησαν πάνω στα κατάστιχα της Ιστορίας τη ματωμένη υπογραφή τους. Μα κι αυτοί που κατάφεραν να γυρίσουν σώοι από τα πεδία των μαχών μόνο αλώβητοι δεν παρέμειναν. Ο Μεγάλος Πόλεμος, με τη σφοδρότητα των εχθροπραξιών του, την έλευση του χημικού πολέμου για πρώτη φορά (τα περιβόητα αέρια), αλλά και την παράνοια που τον κύκλωσε, άφησε πίσω του κολοβές υπάρξεις, ανθρώπους που δεν κατάφεραν ποτέ να επιστρέψουν στην ηρεμία της ειρήνης, με αποτέλεσμα το μυαλό τους να περιφέρεται διαρκώς ανάμεσα σε συντρίμμια, σκοτωμένους και αίμα αναμεμειγμένο με λάσπη.

Υψηλός στόχος

Το λογοτεχνικό ντεμπούτο της Άλις Γουίν, με τίτλο In Memoriam, μιας κατά τ’ άλλα νεαρής Αγγλίδας, έθεσε εξαρχής ένας υψηλό -όσο και επικίνδυνο- στόχο. Να μιλήσει γι’ αυτόν τον πόλεμο από την ανθρώπινη πλευρά, με τον ρομαντισμό που προσφέρει η άδολη αγάπη, καθώς αντιμάχεται (κυριολεκτικώς και μεταφορικώς) τον άφατο πόνο του πολέμου. Κι όλο αυτό το «σχήμα» περιβαλλόμενο από μια εποχή πολύ μακρινή από τη δική μας.

Πώς αναπλάθεις μια τέτοια μεταιχμιακή κατάσταση δίχως την επίρρωση της εμπειρίας; Φτάνουν οι ιστορικές πηγές και οι ενθυμήσεις των πολεμιστών; Όσο κι αν τα «εργαλεία» της εποχής μας παρέχουν στους συγγραφείς πλήθος από πληροφορίες, στην πραγματικότητα πάντα η δέσμευση στην άρτια και λεπτομερή πλοκή θα είναι ανώτερη από την απλή καταγραφή ενός χρονικού του πολέμου.

Επ’ αυτού η Γουίν πετυχαίνει ποικιλοτρόπως. Όχι μόνο μεταφέρει το πνεύμα της εποχής, την αγριότητα των μαχών και την υποδούλωση της λογικής και των φρένων στη μαύρη επικράτεια του θανάτου, αλλά καταφέρνει με πειστικό τρόπο να γράψει ένα αντιπολεμικό έργο που δεν στηρίζεται σε κάποιον γενικόλογο πασιφισμό, αλλά στη δύναμη της αγάπης.

Τα δύο αγόρια

Οι λάτρεις της LGBTQ+ λογοτεχνίας, η οποία παρεμπιπτόντως στις μέρες μας ολοένα και κερδίζει αναγνώστες και γενικότερη αναγνώριση, στο μυθιστόρημα της Γουίν θα βρουν ένα στόρι συναφές και άκρως θελκτικό. Πώς αλλιώς, καθώς οι δύο βασικοί πρωταγωνιστές είναι δύο νεαρά παιδιά που φοιτούν στο ιδιωτικό οικοτροφείο Πρέσουτ. Ο Χένρι (Χλαινριχ) Γκοντ και ο Σίντνεϊ Έλγουντ βιώνουν από πολύ μακριά τον επερχόμενο πόλεμο. Μέσα στην ειδυλλιακή και αρκετά παιγνιώδη κατάσταση του εσώκλειστου βίου τους, τα ζητήματα του κόσμου των ενηλίκων τούς φαίνονται παράταιρα.

Είναι τόσο κοντά όσο και μακριά, δίχως να γνωρίζουν τον τρόπο ή το γεγονός που θα τους ενώσει. Δεν βοηθάει και το ότι είναι ολότελα διαφορετικοί χαρακτήρες.

Οι δύο τους, αλλά και με έτερους συμμαθητές τους, κάνουν πλάκες, επιδίδονται σε εικονικούς ή πραγματικούς τσακωμούς, ανιχνεύουν τη σεξουαλικότητά τους, η οποία ελλείψει του άλλου φύλου διοχετεύεται μεταξύ τους. Αυτή η ωμή έλξη, όμως, τους φαντάζει περισσότερο ως παιχνίδισμα της στιγμής ή, έστω, μια προπαρασκευή στον έρωτα έως τη στιγμή που θα βρουν τη γυναίκα της ζωής τους και θα την παντρευτούν.

Όλα αυτά μπορεί να ισχύουν για τους άλλους, αλλά όχι για τον Χένρι και τον Σίντνεϊ, καθώς ο ένας έλκεται από τον άλλον δίχως να το λένε ευθέως και δίχως να το παραδέχονται. Κρατούν, δε, όλους τους τύπους με συνέπεια να απευθύνεται ο ένας στον άλλον με το επώνυμό του και μηδέποτε με το μικρό του όνομα. Είναι τόσο κοντά όσο και μακριά, δίχως να γνωρίζουν τον τρόπο ή το γεγονός που θα τους ενώσει. Δεν βοηθάει και το ότι είναι ολότελα διαφορετικοί χαρακτήρες. Ο Έλγουντ είναι φύσει και θέσει ποιητής. Λατρεύει τον Τένισον (εξού και το «In Memoriam», που είναι ευθεία αναφορά σε ένα ποίημά του), ενώ ο Χένρι αγαπάει τον Θουκυδίδη και είναι ρωμαλέος και γεννημένος μαχητής. 

Ο πόλεμος

Ο ξενιστής στη σχέση τους είναι ο πόλεμος. Ο πρώτος που θα γνωρίσει το σκληρό του πρόσωπο είναι ο Χένρι. Με καταγωγή από τη Γερμανία, αυτός και η οικογένειά του αντιμετωπίζονται με έντονο σκεπτικισμό από τον περίγυρό τους. Μπρος στην επερχόμενη κατακραυγή (και για να μπορέσει να βρει γαμπρό η αδελφή του) αναγκάζεται να καταταγεί και να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή.

Όλα τους είναι δεν είναι δεκαεπτά χρονών, κι όμως μπαίνουν μέσα στη ζώνη του πυρός.

Η Γουίν επιστρατεύει μια σειρά από γράμματα που ανταλλάσσουν οι δύο φίλοι (με τον Χένρι να λαμβάνει κι άλλα από πρώην συμμαθητές του), τα οποία λειτουργούν αποκαλυπτικά ως προς την πραγματική ένταση της σχέσης τους. Από μακριά και με τον θάνατο να επικρέμαται από πάνω του, ο Χένρι αντιλαμβάνεται πόσο αγαπάει τον Έλγουντ και πόσο δειλός υπήρξε για να μην καταφέρει ποτέ να του εκφράσει τα αισθήματά του. Είναι, άραγε, αργά;

Ο πόλεμος θα ανοίξει τις πόρτες του και στον Έλγουντ, όπως και σε άλλα αμούστακα παιδιά. Όλα τους είναι δεν είναι δεκαεπτά χρονών, κι όμως μπαίνουν μέσα στη ζώνη του πυρός. Η επανένωση των δύο παιδιών, καίτοι περιλαμβάνει έντονη σωματικότητα, δεν θα είναι ανέφελη. Πολλά έχουν αλλάξει στο μεταξύ. Οι καθημερινοί σκοτωμοί, οι απηνείς μάχες και η κόπωση (ψυχολογική και σωματική) έχουν καταβάλλει τον Χένρι που δεν μπορεί να επανασυνδεθεί με τη ζωή.

Κι όμως, ο Χένρι ζει και έχει πιαστεί αιχμάλωτος των Γερμανών

Τη στιγμή που φαίνεται πως η αγάπη μπορεί να νικήσει τα πάντα, ο Χένρι, σε μια δύσκολη αποστολή, τραυματίζεται και όλοι τον θεωρούν πεθαμένο. Ακόμη και ο Έλγουντ που προσπαθεί να ζήσει με αυτή την απώλεια. Κι όμως, ο Χένρι ζει και έχει πιαστεί αιχμάλωτος των Γερμανών.

Επανένωση

Ακολουθούν σκηνές που θυμίζουν την κινηματογραφική «Μεγάλη απόδραση», με τον Χένρι να αποδρά από το γερμανικό στρατόπεδο κράτησης και να επιστρέφει στις οικείες γραμμές, αλλά τώρα είναι που μέσα του έχει αλλάξει πολύ. Είναι σωματικά σακατεμένος, όπως και ο Έλγουντ, του οποίου το άλλοτε όμορφο πρόσωπο έχει στραπατσαριστεί από θραύσματα σφαίρας. Τι χώρος μένει γι’ αυτά τα κάποτε νέα παιδιά και τώρα πρόωρα γερασμένους άντρες, με τη λειψή κορμοστασιά και την πληγωμένη ψυχή; Τι μπορεί να σώσει η αγάπη ακόμη κι όταν επιστρέψουν στα σπίτια τους και αφήνουν πίσω τα στρατόπεδα, τη στρατιωτική φορεσιά και το αλληλοφάγωμα με τους Γερμανούς;

Στην ουσία, όλα αυτά τα κουβαλούν αξεδιάλυτα μέσα τους, έχουν νοτίσει το μυαλό τους, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής τους. Όλες οι μνήμες τους είναι ποτισμένες μέσα στο αίμα των μαχών. Τι χώρο έχει, λοιπόν, η αγάπη σε ένα τόσο άγριο ψυχικό τοπίο;

Επικό και ρομαντικό

Η Γουίν πηγαινοέρχεται από το επικό στο ρομαντικό κι από την αγριότητα στο θάλπος, με την ισορροπία του κειμένου να μην διαταράσσεται. Πέραν της αληθοφάνειας του ιστορικού πλαισίου, αυτό που καταφέρνει να αναδείξει είναι οι δύο κεντρικοί χαρακτήρες, οι οποίοι είναι θύματα της εποχής τους.

Βρίσκονται ήδη σε μειονεκτική θέση, καθώς πρέπει να αποκρύψουν τον απαγορευμένο έρωτά τους και αποκτούν μια έντονα δραματική διάσταση με την έλευση του πολέμου και τα επίχειρά του που στέλνει κατά πάνω τους. Οι αμφιταλαντεύσεις, οι εσωτερικές δίνες και οι καταβυθίσεις τους είναι στοιχεία που η Γουίν χειρίζεται με επιδεξιότητα, δημιουργώντας έτσι δύο ήρωες πολύπτυχους και ιδιαίτερους.

Το τέλος του πολέμου δεν έρχεται ποτέ με το πέρας των εχθροπραξιών ή με την υπογραφή των διεθνών συνθηκών. Έρχεται μόνο όταν γαληνεύουν οι ψυχές των ανθρώπων που τον έζησαν και αποφασίζουν να περάσουν το υπόλοιπο του βίου τους αναζητώντας μέσα τους τα ανθρώπινα συναισθήματα που είχαν θάψει για καιρό. Αυτό θα προσπαθήσουν να κάνουν ο Χένρι και ο Σίντνεϊ. Ποιος ξέρει αν τα κατάφεραν. Πολύ καλή είναι η μετάφραση του Άγγελου Αγγελίδη.

Γεννημένη τον Δεκέμβριο του 1992, η Ιρλανδοαμερικανίδα Άλις Γουίν (Alice Winn) μεγάλωσε στο Παρίσι και σπούδασε στο Ηνωμένο Βασίλειο. Είναι πτυχιούχος Αγγλικής Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Το In Memoriam είναι το πρώτο της μυθιστόρημα για το οποίο το 2023 τιμήθηκε με το βραβείο Waterstones για πρωτοεμφανιζόμενο, -ή πεζογράφο. 

Η Γουίν ζει στο Μπρούκλιν με τον σύζυγό της και την κόρη τους.