«Πέρα από τη συναίνεση» του Ευάρεστου Πιμπλή (κριτική) – Όταν λέμε όχι εννοούμε όχι, όταν λέμε ναι, τι εννοούμε;

Το κίνημα #MeToo, το οποίο εμφανίστηκε στην παγκόσμια δημόσια σφαίρα το 2017, πέραν από αντίδραση στην πατριαρχική κουλτούρα, αποτελεί εκδήλωση μιας πραγματικότητας που καταπιεζόταν και παραγκωνιζόταν συστηματικά για πάρα πολλά χρόνια. Η εκτεταμένη σεξουαλική θυματοποίηση των γυναικών από άνδρες σε θέσεις εξουσίας είναι ένα φαινόμενο σε διαρκή επανεμφάνιση. Το κίνημα έρχεται σε ρήξη και άμεση αντιπαράθεση με την ανδρική κυριαρχία και στις πιο ιδιωτικές πτυχές της.

Το #MeToo αντιπροσωπεύει την κατάρρευση της σιωπής που έχει επιβληθεί μέσω του φόβου, της ντροπής, των αντιποίνων και της ατιμωρησίας. Η σεξουαλική παρενόχληση, η επίθεση και η κακοποίηση δεν είναι αποκλίνουσες συμπεριφορές, ούτε αποτέλεσμα της «κακής στιγμής». Είναι αναπόφευκτα απότοκα ενός συστήματος που παρέχει στους άνδρες εξουσία -κοινωνική, οικονομική και σωματική- πάνω στις γυναίκες και νομιμοποιεί την κυριαρχία τους μέσω μύθων αποπλάνησης, γυναικείας παθητικότητας και ανδρικής σεξουαλικής επιθετικότητας, επιχειρώντας τη φυσικοποίηση της βίας στην ερωτική πράξη. Η συντριπτική πλειοψηφία της σεξουαλικής βίας διαπράττεται από άνδρες εναντίον γυναικών.

Δεν πρέπει, όμως, να παραλείψουμε τη βία που ασκείται σε άτομα της queer κοινότητας.

Όταν λέμε όχι, εννοούμε όχι

Ο Ευάρεστος Πιμπλής, στο μυθιστόρημά του Πέρα από τη συναίνεση (Πόλις, 2025), κάνει το επόμενο βήμα: επεκτείνει τις συνιστώσες του #MeToo και των ορίων της συναίνεσης εξετάζοντας το φάσμα της αποδοχής. Όταν λέμε όχι εννοούμε όχι. Όταν όμως λέμε ναι, γνωρίζουμε σε τι συναινούμε;

Χρονικά το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται στο 2032. Οι οριοθετήσεις που προέκυψαν από το #MeToo είναι ευδιάκριτες στη θεσμική και κοινωνική εφαρμογή τους. Οι αλλαγές στη συμπεριφορά και ο σεβασμός στη συνύπαρξη και στις ερωτικές σχέσεις καταγράφεται ως μια επάνοδος του συντηρητισμού και του περιορισμού της επιθυμίας. Η «μυχιότητα», η αδιαφάνεια και η ορατότητα είναι τρεις βασικές έννοιες προς διαπραγμάτευση. Ο Ευάρεστος Πιμπλής, σε αυτό το πολυφωνικό, κατά τ' άλλα, μυθιστόρημα στηρίζεται, ως επί το πλείστον, σε δύο κεντρικούς χαρακτήρες. Ο Ενζό και ο Εμίλ παρουσιάζουν δύο εκφάνσεις της αρρενωπότητας παντελώς αντίθετες.

Ο Ενζό μεγάλωσε σε ένα πατριαρχικό περιβάλλον, όπου γαλουχήθηκε με το γνωστό «οι άνδρες δεν κλαίνε» και δεν εκδηλώνουν συναισθήματα, καθώς αυτά ισοδυναμούν με παραδοχή αδυναμίας. Έμαθε να χρησιμοποιεί σωματική βία και να κατατροπώνει τον αντίπαλο, εφόσον μόνο η νίκη είναι αποδεκτή. Κυρίως, όμως, του εμφυσήθηκε η ανάγκη να υπερτερεί των άλλων, να είναι ο καλύτερος σε όλους τους τομείς – στα αθλήματα, στην εμφάνιση, στον επαγγελματικό χώρο, στις κοινωνικές συναναστροφές. Ο Ενζό είναι το κυρίαρχο αρσενικό που επιβάλλεται με τη ναρκισσιστική συμπεριφορά του. Είναι ένας ομοφοβικός, σεξιστής, εθισμένος στο βίαιο σεξ, εκπρόσωπος αυτού που αποκαλούμε «ματσίσμο», της υπερβολικής υπερηφάνειας για την αρρενωπότητα, που στην Ισπανία έγινε συνώνυμο της έμφυλης βίας. Οι αλλαγές που επέφερε το #MeToo περιθωριοποίησαν άνδρες σαν τον Ενζό. Η ακόρεστη επιθυμία για σεξ μένει ανικανοποίητη, με την εύρεση ερωτικής συντρόφου να είναι σχεδόν αδύνατη.

Ο Εμίλ ανατράφηκε σε ένα οικογενειακό περιβάλλον αποδοχής της ταυτότητας και της προσωπικότητάς του. Υπήρξε συγκατάβαση και ανεκτικότητα στη διαφορετικότητα. Δυστυχώς, όμως, στο σχολικό του περιβάλλον παλεύει για να ενταχθεί, να είναι αρκετά ανδροπρεπής ώστε να μην ξεχωρίζει και να αναγκαστεί να αντιμετωπίσει την ομοφοβία, τον αποκλεισμό, τον εξευτελισμό από τους συμμαθητές του. Επιχειρεί να μεταλλαχθεί σε κυρίαρχο αρσενικό καταπιέζοντας την γκέι ταυτότητά του. Την τακτική αυτή συνεχίζει και στην ενήλικη ζωή του. Όταν θα σταματήσει να επιβάλλει στον εαυτό του την ανδρική ταυτότητα του κυρίαρχου αρσενικού, ανακαλύπτει ότι έλκεται από αυτή την κατηγορία ανδρών. Αποζητά το βίαιο σεξ, όπου η θέση του είναι αυτή του υποτακτικού.  Όταν ο Ενζό κι ο Εμίλ συνευρεθούν ερωτικά, έχοντας αντίστοιχα τους ρόλους του κυρίαρχου και του υποτακτικού, δημιουργείται μια ανατροπή στις ισορροπίες τους.

Η δημόσια επίθεση του Ενζό στον Εμίλ αναπαράγεται στα μέσα δικτύωσης, πυροδοτώντας μια σειρά αντιδράσεων που θα δημιουργήσουν ένα νέο κίνημα. Το #BeyondConsent συγκεντρώνει τις προσπάθειες διερεύνησης και οριοθέτησης στη συναίνεση στην ερωτική πράξη.

Η παραίτηση από τον έλεγχο

Στο βιβλίο του Περα από τη συναίνεση, ο Ευάρεστος Πιμπλής επικεντρώνεται στην παρουσίαση της αρρενωπότητας, της βίας στο σεξ, της συναίνεσης στην ερωτική πράξη, της κοινής γνώμης στην εποχή των μέσων δικτύωσης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνδεση της σεξουαλικής εθελοδουλίας με τη συναίνεση. Όπως αναφέρει η Αυγή Σακετοπούλου στο βιβλίο της Σεξουαλικότητα πέρα από τη συναίνεση¹, παρότι οι παραβιάσεις στη συναίνεση είναι υπαρκτές και απαιτείται η αξιολόγηση τους, η έννοια της «καταφατικής συναίνεσης» δεν υφίσταται, είτε με τον τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε, είτε ως μέτρο καθορισμού ηθικής και πολιτικής διάστασης της σεξουαλικής επιθυμίας. Η Σακετοπούλου εισάγει ένα νέο όρο, την «οριακή συναίνεση», η οποία συνδέεται με τη διέγερση της ερωτικής επιθυμίας και συνεπάγεται τη διαπραγμάτευση ορίων που υπερβαίνουν τους ρόλους κατά την άσκηση της εθελοδουλίας και της βίας στην ερωτική πράξη. Η οριακή συναίνεση δεν είναι κάτι που «κάνουμε» ή μας «κάνουν». Αφορά την παράδοση σε έναν άλλον άνθρωπο, πιο συγκεκριμένα την παράδοση τόσο στην αδιαφάνεια κάποιου άλλου, όσο και στου ίδιου μας του εαυτού.

Η συναίνεση δεν είναι μόνο κάτι που προσφέρουμε σε κάποιον άλλο. Είναι επίσης ένα προσωπικό, εσωτερικό ζήτημα. Ενώ συνήθως η συναίνεση έγκειται στη διατήρηση του ελέγχου μιας κατάστασης, η οριακή συναίνεση αφορά περισσότερο την παραίτηση από τον έλεγχο. Εάν η συναίνεση δεν είναι ένας τρόπος για να πάρουμε τον έλεγχο, αλλά είναι, μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, ένας τρόπος για να τον παραδώσουμε, δεν μπορούμε να βασιστούμε στο αποτέλεσμα μιας συνεύρεσης (τι συνέβη ή πώς ένιωσε κάποιος γι' αυτό) για να αποφασίσουμε εάν η συνεύρεση υπήρξε ηθική ή όχι. Πρέπει να λάβουμε υπόψη και άλλες μεταβλητές, και η αισθητική εμπειρία είναι μια κρίσιμη μεταβλητή σε αυτή τη διαδικασία που συνδέεται με την ηθική πτυχή.

Στη λογοτεχνία, ο Μαρκήσιος ντε Σαντ εξερεύνησε τη σύνδεση τις αισθητικής με «διεστραμμένες», ακραίες επιθυμίες, καταδεικνύοντας την απειλή που αποτελούσε η αισθητική για την αυτονομία και τη λογική του πολύτιμου υποκειμένου του Διαφωτισμού.

Το ποιες πράξεις θα βιωθούν ως παραβατικές εξαρτάται από την αλληλεπίδραση μεταξύ ενδοψυχικού, κοινωνικού και ιστορικού πλαισίου, δηλαδή του ποιος κάνει τι σε ποιον, σε ποιο πλαίσιο και σε ποια χρονική στιγμή. Είναι επίσης πιθανό να κριθούν διαφορετικά με βάση τη θέση του υποκειμένου και τον βαθμό προνομίου που του έχει παραχωρηθεί από το κοινωνικό πλαίσιο.

Στη λογοτεχνία, ο Μαρκήσιος ντε Σαντ εξερεύνησε τη σύνδεση τις αισθητικής με «διεστραμμένες», ακραίες επιθυμίες, καταδεικνύοντας την απειλή που αποτελούσε η αισθητική για την αυτονομία και τη λογική του πολύτιμου υποκειμένου του Διαφωτισμού. Στη σύγχρονη εποχή, οι αγώνες για την εξασφάλιση της ισότητας και της ισονομίας φαίνεται να συγκρούονται με την επιθυμία για υποταγή στο σεξ. Προκύπτει το ερώτημα κατά πόσο συμβιβάζεται ο φεμινισμός και οι αγώνες της κουηρ κοινότητας με τη σεξουαλική εθολοδουλία. Ο συγγραφέας δημιουργεί μια πολυπρισματική αφήγηση, συγκεράζοντας διαφορετικά είδη σε δομή, γλώσσα και ύφος.

Η δομή του μυθιστορήματος 

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο, τον λόγο έχει ο Ενζό, όπου αδιαμεσολάβητα μοιράζεται την εμπειρία και τις σκέψεις του. Η άμεση μεταφορά του βιώματός του δημιουργεί σύνδεση με τον αναγνώστη, έχοντας τα στοιχεία της οικειότητας και του ρεαλισμού. Η αυθόρμητη αυτοδιηγηματική εξιστόρηση του Ενζό ενεργοποιεί τον αναγνώστη, καθώς έχει τα χαρακτηριστικά της ειλικρίνειας και της εκμυστήρευσης.

Το δεύτερο μέρος είναι μια επισκόπηση του Τύπου, έντυπου και ηλεκτρονικού. Εδώ, ο συγγραφέας δίνει τον λόγο σε όλες τις απόψεις, όπως αυτές διατυπώνονται από εκπροσώπους οργανώσεων, θύματα, πολίτες, δημοσιογράφους, διανοούμενους, συγγραφείς. Εκτός από το φάσμα των απόψεων, έχουμε παρόμοια ποικιλία στις πηγές, η οποία διαμορφώνει μια ευρεία μορφολογική γκάμα αφηγήσεων. Η αφήγηση αποκτά πολλές μορφές, γίνεται δοκίμιο, συνέντευξη, μαρτυρία, άποψη, μανιφέστο. Το ύφος και η γλώσσα προσαρμόζονται αντίστοιχα κάθε φορά, κάτι που θεωρώ επίτευγμα του συγγραφέα. Στο τελευταίο μέρος, έχουμε τον εγκιβωτισμό ενός βιβλίου μέσα στο υπάρχον. Ο Εμίλ Πετρικόρ, στο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα Η υπόσχεση της ελευθερίας, αφηγείται τα βιώματά του. Ουσιαστικά, πρόκειται για την προσθήκη μιας ακόμη λογοτεχνικής προσέγγισης, ενός λογοτεχνικού είδους, στο πολυμορφικό μυθιστόρημα του Πιμπλή. Η  αυτομυθοπλασία του Εμίλ παραπέμπει στα έργα του Εντουάρ Λουί και την πολιτική διάσταση του βιώματος.

Το Πέρα από τη συναίνεση χαρακτηρίστηκε ως ένα πολιτικό μυθιστόρημα που αναδεικνύει μια περαιτέρω διάσταση της συναίνεσης, ανοίγοντας ξανά τη συζήτηση γύρω από αυτή. Ο Ευάρεστος Πιμπλής χρησιμοποίησε διάφορους αφηγηματικούς τρόπους και μορφές αναπαράστασης των βιωμάτων. Ενέταξε, επίσης, κάθε είδος επικοινωνίας, είτε αφορά τα μέσα του Τύπου είτε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στόχος του να υπογραμμίσει τους τρόπους διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, τη δυναμική τους και τον αντίκτυπο που έχουν.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

¹ Χρησιμοποιήθηκε το βιβλίο στην αγγλική έκδοση και η μετάφραση των όρων και των πληροφοριών που αντλήθηκαν έγινε από τη γράφουσα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Aerton.

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Δεν ήταν άραγε η ηδονή αυτή ένα είδος εκούσιας καθυπόταξης του πνεύματος, που την συντηρεί το αιώνιο κάλεσμα του σωματικού ερεθισμού; Τι ήθελε να του απαντήσω; Η σιωπηρή συμφωνία στην οποία είχαμε και οι δύο συναινέσει είχε ακριβώς ως στόχο η ηδονή και των δύο να είναι το αποτέλεσμα μιας σχέσης κυριαρχίας. Με ρώτησε αν έξω από το σεξ, έξω από αυτόν τον χώρο στον οποίο, δεσμευμένοι από τις συναινετικές συμφωνίες μας, μια τέτοια σχέση κυριαρχίας ήταν επιτρεπή, θα μ' άρεσε να τον εξουσιάζω. Αν η σκηνοθετημένη εντός της μυχιότητας ομοφοβία μπορούσε να υπάρχει ατιμώρητη στο δημόσιο χώρο, θα του φερόμουν άραγε με τόση βία εδώ, σ' αυτό το μαγαζί, μπροστά σε αγνώστους; Δεν καταλάβαινε, μου είπε, γιατί μου ήταν τόσο αφόρητο να συζητάω μαζί του πίνοντας καφέ, σαν να είμαστε δύο φίλοι, ή απλώς σαν δύο άνθρωποι που σέβονται ο ένας τον άλλον. Ήθελε να καταλάβει γιατί μου ήταν τόσο δύσκολο να τον θεωρήσω άντρα ισάξιο με εμένα» (σελ. 58).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ευάρεστος Πιμπλής γεννήθηκε στην Αθήνα το 1999. Σπούδασε Ιστορία και Πολιτικές Eπιστήμες στη Σορβόννη και εξειδικεύτηκε στον ψηφιακό μετασχηματισμό της πολιτιστικής πολιτικής στη Sciences Po Paris.

Σήμερα εργάζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Το Πέρα από τη συναίνεση είναι το πρώτο του μυθιστόρημα, γραμμένο στα ελληνικά και στα γαλλικά.