Τα καλύτερα κουήρ βιβλία του 2023: δοκίμια, λογοτεχνικά + 1 για παιδιά

Το 2023 ήταν μια πρωτοφανής χρονιά για την κουήρ και ΛΟΑΤΚΙ+ λογοτεχνία στη χώρα μας. Όλο και περισσότεροι εκδότες άρχισαν να μεταφράζουν συγγραφικές φωνές με αυτές τις ταυτότητες και τα έργα διαβάστηκαν από ένα ευρύ κοινό που διψάει για διαφορετικά αφηγήματα. Η ίδια η έννοια του «κουήρ» συζητήθηκε σε μεγάλες διοργανώσεις [1], αλλά και τοπικά αθηναϊκά φεστιβάλ [2]. Είναι αξιοσημείωτο ότι, ενώ τις περασμένες χρονιές μετά βίας «γέμιζε» μια τέτοια λίστα, φέτος οι εκδόσεις είναι τόσο πολλές, που μπορούμε να ξεχωρίσουμε τους καλύτερους τίτλους, αφήνοντας αρκετά ενδιαφέροντα βιβλία, δυστυχώς, εκτός.

Τα σημαντικότερα

Φέτος μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά η μαύρη λεσβία συγγραφέας Όντρι Λορντ [Audre Lorde], η οποία έλειπε εμφανώς από τα ράφια των ελληνικών βιβλιοπωλείων. Η αδικία αυτή άρθηκε με την κυκλοφορία του εμβληματικού Sister Outsider (μτφρ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου, εκδ. Κείμενα), της γνωστότερης συλλογής της που αποτελείται από δοκίμια και ομιλίες για τις έμφυλες και φυλετικές διακρίσεις, την πολυπλοκότητα των καταπιέσεων, τη διαχείριση του θυμού και την επίτευξη της αλληλεγγύης. Η αναγνώστρια, πάντως, μπορεί να μυηθεί και στο ποιητικό της έργο, διαβάζοντας το προσφάτως εκδοθέν Άγρυπνη να επιθυμώ (εκδ. Τεφλόν), μια συλλογή που περιλαμβάνει ποιήματα δύο ακόμα σημαντικών μαύρων λεσβιών ποιητριών, της Πετ Πάρκερ [Pat Parker] και της Σέριλ Κλαρκ [Cheryl Clarke].

Μολονότι δεν είναι η πρώτη non binary συγγραφική φωνή που μεταφράζεται στην Ελλάδα, το Ακουέκε Εμέζι [Akwaeke Emezi] δημιουργεί έναν επίσης non binary λογοτεχνικό χαρακτήρα, που ασφυκτιά στα στενά περιθώρια της δυαδικής θεώρησης του φύλου και ξεγλιστρά διαρκώς από αυτά. Ο Θάνατος του Βιβέκ Ότζι (μτφρ. Βίβιαν Στεργίου, εκδ. Στερέωμα) είναι ένα κείμενο που σφύζει από ζωή. Λόγω της γλώσσας, της αφήγησης και του παλμού του είναι ό,τι πιο φρέσκο στην (κουήρ) λογοτεχνία σήμερα.

Η πρώτη Ανθολογία Ελληνικής Κουήρ Ποίησης, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θράκα σε σύμπραξη με το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ, δίνει την ευκαιρία να «ακουστούν οι λοξές, παράξενες, αλλόκοτες, ανοίκειες, ανώμαλες, διεστραμμένες φωνές». Στη συγκεκριμένη έκδοση αναδεικνύονται θεματικές όπως ο ομόφυλος έρωτας, η ελεύθερη έκφραση της σεξουαλικότητας, η τρανς εμπειρία, η δυσφορία φύλου και η έμφυλη βία, ενώ δίνεται χώρος για έκφραση βιωμάτων αθέατων και διαχρονικά αποσιωπημένων, όπως το κουήρ ανάπηρο βίωμα.

Μια από τις σημαντικότερες φιγούρες του ΛΟΑΤΚΙ+ ακτιβισμού, η άοκνη Μαρία Κατσικαδάκου, κατά κόσμον Maria Cyber, εξέδωσε φέτος την αυτοβιογραφία της. Στο Μια λεσβιακή ζωή (εκδ. To Ροδακιό), τα βιώματα της συγγραφέως διαπλέκονται με τα ευρύτερα πολιτικά βιώματα της λεσβιακής σκηνής των προηγούμενων δεκαετιών. Σε συνδυασμό με το προσωπικό της φωτογραφικό υλικό συνθέτουν ένα σημαντικό λεύκωμα λεσβιακής ορατότητας.

Μεταφρασμένη λεσβιακή πεζογραφία

Μέχρι πρότινος, σε αντίθεση με την γκέι εμπειρία, η λεσβιακή δεν ήταν στον ίδιο βαθμό εμφανής στις επιλογές μεταφρασμένης πεζογραφίας. Μετά την περσινή επιτυχία του αυτοβιογραφικού Στο σπίτι των ονείρων (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Αντίποδες) της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο [Carmen Maria Machado], που εστίασε στο ζήτημα της κακοποίησης εντός μιας ομόφυλης σχέσης, μεταφράστηκε μια σειρά βιβλίων που αφορούν τη λεσβιακή ταυτότητα.

Η Γκαμπριέλα Καμπεσόν Κάμαρα [Gabriela Cabezon Camara], η οποία επισκέφτηκε φέτος και τη χώρα μας στο πλαίσιο του Φεστιβάλ ΛΕΑ, μας συστήθηκε με το βιβλίο Οι περιπέτειες της Τσίνα Άιρον (μτφρ. Άννα Βερροιοπούλου, εκδ. Καστανιώτη), στο οποίο ανασκευάζεται ο μύθος του διασημότερου έπους της αργεντίνικης λογοτεχνίας Οι Περιπέτειες του Μάρτιν Φιέρο του Χοσέ Ερνάντες. Η συγγραφέας ανυψώνει τη δεκατετράχρονη σύζυγο του Μάρτιν Φιέρο, Τσίνα, σε πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια και, με εμφανώς σκωπτική διάθεση απέναντι στο εθνικό έπος, αναδιατυπώνει την ιστορία των φτωχών αγελαδάρηδων (γκάουτσος) και της αχανούς αργεντίνικης πάμπας, προσθέτοντας την κουήρ γυναικεία οπτική της.

Στο σύντομο μυθιστόρημα Η κόρη μου (μτφρ. Αμαλία Τζιώτη, εκδ. Ίκαρος) της Κιμ Χιε-Τζιν [Kim Hye-Jin], ο συντηρητισμός της Νοτιοκορεατικής κοινωνίας και η πολιτική των διακρίσεων καταγγέλλονται υπόκωφα. Με αφηγήτρια την ομοφοβική μητέρα μιας λεσβίας κόρης και όχι το ίδιο το κουήρ υποκείμενο, η συγγραφέας ξεφεύγει από την πεπατημένη για να μιλήσει για την κατανόηση του «άλλου» και την ενσυναίσθηση.

Στο Love me tender (μτφρ. Χαρά Σκιαδέλλη, εκδ. Πόλις) η Κονστάνς Ντεμπρέ [Constance Debré], ακολουθώντας τα βήματα των Εντουάρ Λουί και Ανί Ερνό, ακουμπά στο είδος της αυτομυθοπλασίας για να περιγράψει το διαζύγιο και τον δικαστικό αγώνα για την επιμέλεια του παιδιού της. Με αιχμηρότητα και πίκρα, εκθέτει την ετεροκανονικότητα των αστικών θεσμών και της κοινωνίας, που αμφότερα επιβάλλουν ένα «ασυμβίβαστο» μεταξύ της λεσβιακής ταυτότητας και της γονεϊκότητας.

Σχεδόν απαρατήρητο πέρασε το Ζυθοποιείο μαργαριταριών (μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, εκδ. Πλήθος) της Νορβηγίδας μουσικού Τζένι Βαλ [Jenny Hval], το οποίο αφορά τη λεσβιακή σχέση ανάμεσα στην αφηγήτρια, Τζο, και στη γειτόνισσά της, Καράλ. Η ιδιοσυγκρασιακή γραφή της, εθιστικά απόκοσμη όπως και η μουσική της, ίσως δυσκόλεψε το κοινό, που αρχίζει τώρα να εξοικειώνεται με τις δημοφιλείς στο εξωτερικό «σπλαχνικές» αφηγήσεις που δίνουν έμφαση στο σώμα, τις εκκρίσεις και τα υγρά του.

Στην εκπνοή του χρόνου, με βλέψεις να κατακτήσει το αναγνωστικό κοινό μέσα στο 2024, μεταφράστηκε και το Πέρμαφροστ (μτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Πατάκη) της Εύα Μπαλτζάρ [Eva Baltasar], ένας ορμητικός μονόλογος για τη λεσβιακή επιθυμία, τη σεξουαλική ενηλικίωση και την αυτοχειρία. Αξίζει να σημειωθεί ότι το δεύτερο βιβλίο της Καταλανής συγγραφέως, Boulder, βρέθηκε φέτος στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Booker.

Mεταφρασμένη γκέι λογοτεχνία

Αφήσαμε δεύτερη, ως πιο προβεβλημένη έως τώρα, την γκέι μεταφρασμένη λογοτεχνία. Φέτος επέστρεψε ο αγαπημένος λογοτεχνικός ήρωας που έπλασε ο βραβευμένος με Πούλιτζερ Άντριου Σων Γκρίερ [Andrew Sean Greer]. Στην Πλάνη του Πλην (μτφρ. Δέσποινα Κανελλοπούλου, εκδ. Δώμα), ο Πλην βρίσκεται σε νέες περιπέτειες. Σε ένα οδοιπορικό κατά μήκος της Αμερικής, με αφορμή δεκάδες υποχρεώσεις που αφορούν την συγγραφική του ιδιότητα, θα βρεθεί και πάλι ενώπιον των άλυτων προσωπικών του τραυμάτων, τα οποία θα κληθεί να επουλώσει.

Ακόμα μια επιστροφή επιφύλασσε το 2023, αυτή του Ντάγκλας Στιούαρτ [Douglas Stuart], μόλις τρία χρόνια μετά τη βράβευσή του με το Βραβείο Μπούκερ για το Σάγκι Μπέιν. Το νέο του πόνημα, Ο νεαρός Μάνγκο (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Μεταίχμιο) είναι ένα έργο που διαδραματίζεται στην γνώριμη Γλασκώβη του Στιούαρτ, παρατηρεί και πάλι τους καταπιεστικούς κοινωνικούς θεσμούς και τις προβληματικές οικογενειακές δομές. Μέσα σε ένα τέτοιο δυσχερές περιβάλλον, θα αναπτυχθεί ο τρυφερός έρωτας ανάμεσα στον νεαρό Μάνγκο και τον Τζέιμς, δύο παιδιά που θα πάνε κόντρα σε όλα τα εμπόδια.

Ο Μάριο Ντεζιάτι [Mario Desiati], που τιμήθηκε με το βραβείο Στρέγκα 2022 και επισκέφτηκε την Αθήνα στις αρχές του προηγούμενου έτους, μας συνέστησε τους Ασυμβίβαστους του (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Κλειδάριθμος) που περιστρέφονται γύρω από έναν φαινομενικά ετεροφυλόφιλο έρωτα. Κανένας όμως από τους δύο πρωταγωνιστές δεν εναρμονίζεται με τις επιταγές του φύλου του. Οι δύο «ασυμβίβαστοι», αλλά και ο κύκλος τους, αναπτύσσονται ως ήρωες μέσα σε ένα πλαίσιο σεξουαλικής ανακάλυψης και έμφυλης ρευστότητας που ταιριάζει στην έννοια του κουήρ.

Τέλος, αξίζει να αναφερθεί το βιβλίο που απέσπασε το βραβείο Μπούκερ για το 2022, τα Εφτά φεγγάρια του Μάαλι Αλμέιντα (μτφρ. Ρένα Χατχούτ, εκδ. Gutenberg) του Σεχάν Καρουνατιλάκα [Shehan Karunatilaka] που αφορά τη δολοφονία ενός γκέι φωτογράφου, ο οποίος μετά τον θάνατό του, διαθέτει περιορισμένο χρόνο –εφτά φεγγάρια– για να μάθει τι συνέβη. Το κείμενο εστιάζει στις πολιτικές διαστάσεις της δολοφονίας και στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου στη Σρι Λάνκα, ωστόσο η βράβευση ενός έργου στο οποίο ο κεντρικός ήρωας φέρει ομοφυλόφιλη ταυτότητα συνιστά μία νίκη ορατότητας σε έναν θεσμό που σταδιακά απεκδύεται τον συντηρητισμό του παρελθόντος.

Young adult κουήρ λογοτεχνία

Εάν η κουήρ λογοτεχνία είναι αναγκαία για την ορατότητα που προσδίδει στα κουήρ ενήλικα άτομα, τότε η κουήρ νεανική λογοτεχνία είναι ακόμα πιο σημαντική. Τα έφηβα παιδιά που ανακαλύπτουν τον έμφυλο και σεξουαλικό προσδιορισμό τους έχουν ανάγκη να «δουν» τον εαυτό τους στις σελίδες ενός βιβλίου και, ευτυχώς, υπάρχουν πλέον ενδιαφέρουσες και ποιοτικές επιλογές.

Οι εκδόσεις Διόπτρα πρωτοστατούν στο είδος της νεανικής λογοτεχνίας. Φέτος, ανάμεσα στις σταθερές τους επιλογές μετάφρασης κουήρ συγγραφέων (Άνταμ Σιλβέρα και Άλις Όσμαν) εξέδωσαν και δύο καινούριες φωνές. Η πρώτη είναι αυτή της Μαλίντα Λο [Malinda Lo], η οποία καταφτάνει με διθυράμβους από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Χτες βράδυ στο Τέλεγκραφ Κλαμπ (μτφρ. Μαρία Φακίνου) που κέρδισε το National Book Award Νεανικής Λογοτεχνίας το 2021 παρατηρεί τη σχέση δύο κοριτσιών στο Σαν Φρανσίσκο του 1954. Μέσα σε ένα κλίμα μακαρθισμού, συντηρητισμού και ρατσισμού που υψώνει διαρκώς εμπόδια, τα δυο κορίτσια θα αναζητήσουν καταφύγιο στα λεσβιακά μπαρ που λειτουργούσαν τότε στην Chinatown. Η συγγραφέας συνδυάζει τη μυθοπλασία με την ιστορική έρευνα και παραδίδει ένα συναισθηματικό και προσεγμένο αφήγημα.

Ορισμένες πολιτικές προεκτάσεις που το καθιστούν αξιοπρόσεκτο και για ενήλικες έχει το πολύ διασκεδαστικό Κόκκινο, λευκό και βασιλικό μπλε (μτφρ. Ουρανία Τουτουντζή, εκδ. Διόπτρα) το οποίο διασκευάστηκε και σε ταινία στο Netflix το 2023. Η/Το Κέισι ΜακΚουίστον [Casey McQuiston] πλάθει το παράδοξο σενάριο της ερωτικής σχέσης ανάμεσα στον νεαρό γόνο της Αγγλικής Βασιλικής Οικογένειας και στον γιο της Αμερικανίδας Προέδρου. Αυτή η σχέση, μέσα στην υπερβολή της, επιτρέπει στη/στο συγγραφέα να σχολιάσει την υποκρισία που εμφιλοχωρεί σε αυτούς τους θεσμούς, καθώς και να εκθέσει ορισμένες κοινές παθογένειες των δύο αγγλόφωνων χωρών. Δύο ακόμα βιβλία της ίδιας συγγραφέως κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, το Μια τελευταία στάση και το Φίλησα τη Σάρα Γουίλερ, αμφότερα σε μετάφραση της Ειρήνης Παιδούση.

Ελληνική κουήρ λογοτεχνία

Στον χώρο της πεζογραφίας ξεχώρισε το Όλες μας (Εκδ. Gutenberg) του Λύο Καλοβυρνά, ένα μυθιστόρημα που εξυπηρετεί πολλαπλούς ρόλους. Στο κέντρο του βρίσκεται μια ιστορία γυναικείας αλληλεγγύης και ένα αντιπατριαρχικό σχόλιο, ενώ η δομή του, ένα «χάρτινο μνημείο πεσουσών γυναικών», μας θυμίζει τις γυναικοκτονίες των τελευταίων ετών. Ταυτόχρονα, όμως, προχωρά και σε έναν παραλληλισμό της έμφυλης βίας με τη βία που υφίσταται ένα ανδρικό σώμα όταν δεν νιώθει ότι ανήκει εξ ολοκλήρου στο βιολογικό του φύλο και νιώθει πιο οικεία μέσα στην ασφάλεια του «όλες μας».

Στη μικρότερη φόρμα ξεχώρισε ο Διήγημας (εκδ. Ακυβέρνητες Πολιτείες) της Γιώτας Τεμπρίδου, στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται ένα φεμινιστικό «κατηγορώ». Ο Διήγημας είναι ένα έργο που από το όνομά του κιόλας σπάει τα στεγανά του ετεροπροσδιορισμού και δηλώνει «είμαι ό,τι θέλω εγώ». Η ιδιαίτερη δόμησή του σε δώδεκα σπονδύλους δεν θυμίζει τίποτα οικείο και απορρίπτει κάθε θέσφατο, ενώ το περιεχόμενό του καταπιάνεται αποσπασματικά με την γενεαλογία και τον κύκλο της βίας, τη συγγραφή, τη μνήμη και το φύλο. Η κουήρ ταυτότητα δεν βρίσκεται ακριβώς στο προσκήνιο, όμως το βιβλίο κερδίζει τη θέση του στη λίστα αυτή χάρη στην πηγαία διαφορετικότητά του.

Η σύγχρονη ελληνική ποίηση έγινε λίγο πλουσιότερη φέτος με την έκδοση της πρώτης κουήρ ελληνικής ανθολογίας που σχολιάσαμε νωρίτερα. Οι εκδόσεις Θράκα, όμως, δεν περιορίστηκαν στην επιμέλεια αυτής της έκδοσης, αλλά εξέδωσαν και τις κουήρ συλλογές δύο πολλά υποσχόμενων νέων ποιητών. Το Μακάρι να το είχα κάνει νωρίτερα της Νόα Τίνσελ και Ο γοργόνος και άλλα πλάσματα του Σπύρου Χαιρέτη απαντούν ηχηρά στη «νοικοκυροσύνη», την καταπίεση και τα έμφυλα στερεότυπα, ενώ οι ποιητικές φωνές αναζητούν τη θέση τους σε έναν αμετακίνητο ποιητικό κανόνα.

Οι εκδόσεις Ψηφίδες, οι οποίες εξειδικεύονται στο πολιτικό δοκίμιο, εξέπληξαν ευχάριστα το αναγνωστικό τους κοινό με τις τρεις τελευταίες εκδόσεις τους. Το Κλωτσιές με Δωδεκάποντα: Η ανάδυση ενός συλλογικού Εμείς μετά τη δολοφονία του Ζακ/της Ζάκι της Μαρίας Μάζη συμβάλλει στον διάλογο που άνοιξε η δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου πάνω στο κουήρ σώμα και την επισφάλεια, δίνοντας έμφαση στον απόηχο της δολοφονίας και ιδιαίτερα στις αντιστάσεις που προβλήθηκαν από μέλη κυρίως της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.

Τον Δεκέμβρη του 2023 εκδόθηκαν από τις ίδιες εκδόσεις η ενδιαφέρουσα έρευνα Ίντερσεξ: Η κατασκευή και το καθεστώς αλήθειας του φύλου στη δύση της Δήμητρας Τζανάκη και το παραμύθι Η Ντραγκ Κουήν που έσωσε τα Χριστούγεννα του Κωνσταντίνου Μαραγκού, για μικρούς και μεγάλους.

1. βλ. ενδεικτικά την εκδήλωση «Πώς μεταφράζεται το queer;» στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, που προκάλεσε έντονες συζητήσεις, καθώς και την εισήγηση του Χάρη Οταμπάση (Δρ. φιλόλογος) στο Συνέδριο του περιοδικού «Αναγνώστης» με τίτλο «Τι είναι queer για την ελληνική queer ποίηση σήμερα;»
2. βλ. ενδεικτικά το Πρώτο Διαθεματικό Φεστιβάλ για το φύλο και την λογοτεχνία της πρωτοβουλίας «Μωβ Μέδουσες».

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.