«1921 Σαγγάριος» του Ηλία Μαγκλίνη (κριτική) – Η μάχη που έκρινε τη Μικρασιατική Εκστρατεία

Τέλος Αυγούστου με αρχές του Σεπτεμβρίου του 1922, οι Τούρκοι, υπό τα βλέμματα του Βαλή, Νουρεντίν Πασά (ο οποίος είχε λάβει σχετικές εντολές από τον Κεμάλ), εισβάλλουν στη Σμύρνη, καίνε τα πάντα, σκοτώνουν αδιακρίτως και εκδιώχνουν κακήν κακώς τους Έλληνες και τους Αρμένιους κατοίκους.

Στο συνολικό φαντασιακό αυτές οι θηριωδίες συνιστούν την κορωνίδα της εθνικής τραγωδίας, η οποία πήρε στη συνέχεια τον χαρακτήρα της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ωστόσο, επειδή τα ιστορικά γεγονότα δεν είναι μονοσήμαντα, αλλά αποτελούν μέρος μιας αλυσίδας άλλων γεγονότων που έχουν προϋπάρξει, δε γίνεται να δούμε το Ολοκαύτωμα της Σμύρνης ως ένα μεμονωμένο «σταθμό», αλλά ως απότοκο άλλων προγενέστερων.

Η σημασία του Σαγγάριου

Οφείλουμε, λοιπόν, να σταθούμε στη μάχη που διεξήχθη στο Σαγγάριο ποταμό. Κι επειδή έχουν παρέλθει, εκατό και πλέον έτη, είμαστε σε θέση, ολότελα απαλλαγμένοι από τα πολωτικά σύνδρομα εκείνης της εποχής, να δούμε τι πράγματικά συνέβη και ο ελληνικός στρατός προχώρησε σε ένα τόσο απονενοημένο σχέδιο επίθεσης.

Το βιβλίο του Ηλία Μαγκλίνη εγκαινιάζει μια σειρά ιστορικών αναγνωσμάτων των εκδόσεων Ψυχογιός (γραμμένα από ανθρώπους που γνωρίζουν εις βάθος την ελληνική Ιστορία και διαθέτουν την ανάλογη σκευή) με τη συγκεκριμένη μάχη που σήμανε την αρχή του τέλους για την ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία. Έχουν προηγηθεί οι επιτυχίες στο Εσκί Σεχίρ και το Αφιόν Καραχισάρ, αλλά έχει φύγει απρόοπτα και ο Βενιζέλος από την κυβέρνηση (στις εκλογές του ’20), με τον βασιλιά Κωνσταντίνο να επιστρέφει. Κάτι που κάνει τις δυνάμεις της Αντάντ να αλλάξουν άποψη (επί τα χείρω) για τη χώρα μας.

Η σκέψη της τότε πολιτικής ηγεσίας είναι ότι μια προέλαση έως την Άγκυρα θα βοηθήσει την Ελλάδα στο διπλωματικό πεδίο και θα αναγκάσει την Τουρκία σε μια σειρά υπαναχωρήσεων. Η «ουρά» της Μεγάλης Ιδέας είναι να μπει ο ελληνικός στρατός τροπαιούχος στην Άγκυρα και γιατί όχι ακόμη παραπέρα, όπως έλεγαν κάποιοι.

Αντικειμενικότητα

Ο Ηλίας Μαγκλίνης, με στοιχεία που ερανίζεται από μια πλούσια βιβλιογραφία, με σωστή ταξινόμηση των γεγονότων και με εδραία συμπεράσματα, τα οποία όμως δεν ακροβατούν λόγω κάποιας μεροληψίας, αλλά στοιχίζονται το ένα μετά το άλλο σύμφωνα με όσα πραγματικά συνέβησαν, παρουσιάζει όλο το πεδίο των μαχών, αλλά και τα δραματικά γεγονότα πίσω από αυτές.

Υπερκετίμησαν την ελληνική στρατιωτική δύναμη οι πολιτικοί; Είχαν ευθύνη κάποιοι ανώτατοι στρατιωτικοί; Δεν εισακούστηκαν οι νουνεχείς εντός του στρατεύματος που έλεγαν ότι μια τέτοια επιχείρηση δε θα έχει καλό τέλος; Ήταν, άραγε, τόσο γενικευμένη η αισιοδοξία εκείνης της εποχής ότι η Ελλάδα μπορεί να εκμεταλλευτεί την ασθενή θέση της Τουρκίας; Τι ακριβώς συνέβη στο καθοριστικό συμβούλιο της Κιουτάχειας;

Η ελληνική πλευρά δεν είχε έναν ηγέτη που θα έπαιρνε πάνω του όλη την επιχείρηση, σε αντίθεση με τους Τούρκους που είχαν την τύχη –σε τόσο κρίσιμες στιγμές– να ηγηθούν υπό τον Κεμάλ, που αποδείχθηκε εξαιρετικός τακτικιστής στο πεδίο της μάχης.

Ο Μαγκλίνης επισημαίνει πολλά από τα αρνητικά δεδομένα που οι τότε πρωταγωνιστές δεν τους έδωσαν ιδιαίτερη σημασία. Επί παραδείγματι: το στράτευμα ήταν ήδη κουρασμένο από προηγούμενους πολέμους. Δεν υπήρξε συγκεκριμένο σχέδιο για το τι πραγματικά θέλαμε να κάνουμε στην Άγκυρα. Μπορούσε να δικαιολογηθεί μια τόσο εκτεταμμένη εκστρατεία μόνο και μόνο για να καταστραφεί η σιδηροδρομική γραμμή των Τούρκων που περνούσε από τη συγκεκριμένη πόλη;

Επιπροσθέτως, η ελληνική πλευρά δεν είχε έναν ηγέτη που θα έπαιρνε πάνω του όλη την επιχείρηση, σε αντίθεση με τους Τούρκους που είχαν την τύχη –σε τόσο κρίσιμες στιγμές– να ηγηθούν υπό τον Κεμάλ, που αποδείχθηκε εξαιρετικός τακτικιστής στο πεδίο της μάχης.

Μέσα στην έρημο

Οι Έλληνες υπεύθυνοι δεν σκέφτηκαν καν τη μορφολογία του εδάφους και τις καιρικές συνθήκες που θα αντιμετώπιζαν οι στρατιώτες. Η διάσχιση της Αλμυράς Ερήμου αποδείχθηκε ένα τιτάνιο έργο που επιβάρυνε τρομερά τους στρατιώτες. Χωρίς νερό, χωρίς φαγητό και με εξασθενημένο το ηθικό τους, εισχωρούσαν περαιτέρω στα βάθη της Ανατολίας, δίχως να υπάρχει καν πρόνοια από τη μεριά της επιμελητείας.

Το βιβλίο μάς υπενθυμίζει το βασικό σχέδιο του Κεμάλ, το οποίο αποδείχθηκε λυτρωτικό για την πλευρά των Τούρκων. Συνεχείς γραμμές άμυνας, υπομονή, ανασύνταξη, στρατηγική υποχώρηση, έτσι ώστε οι Έλληνες να απομακρύνονται συνεχώς από τις αρχικές τους θέσεις και γενική επιστράτευση με σκοπό να χυθεί όσο αίμα χρειάζεται. Όντως, ο φόρος αίματος ήταν μεγάλος και για τις δύο πλευρές. Ο Κεμάλ έδωσε εντολή να σκοτώνονται όσοι Τούρκοι στρατιώτες υποχωρούσαν. Κατάφερε έτσι να ενώσει τα σπασμένα κομμάτια του στρατού του, να εμπλέξει όλο το λαό και να μετατρέψει τη μάχη σε επιβίωση όλου του έθνους. Ήταν μια μάχη μέχρις εσχάτων!

Ελληνες στρατιώτες στη μάχη του Σαγγάριου – Αύγουστος 1921

Το μπαλάκι των ευθυνών

Την ίδια στιγμή που η ελληνική πλευρά παράδερνε μεταξύ αλλοπρόσαλλων σχεδίων και αποφάσεων, με τους πολιτικούς να ρίχνουν το μπαλάκι στους επιτελάρχες και τους στρατιώτες να βρίσκονται σε οικτρή κατάσταση δίχως βοήθεια και πυρομαχικά. Η τελική αναμέτρηση θα ξεκινήσει στις 10 Αυγούστου 1921 και θα ολοκληρωθεί μέσα σε τρεις εβδομάδες με την υποχώρηση του ελληνικού στρατού. Το παράδοξο, αλλά και το ιδιότυπο της κατάστασης, είναι ότι επιμέρους η ελληνική πλευρά κατήγαγε πολλές νίκες, έχασε όμως την τελευταία και πιο καθοριστική μάχη. Να έφταιξε το σχέδιο υποχώρησης; Να έφταιξε η στάση του πρίγκιπα Ανδρέα; Να υπερίσχυσε η γνώμη στρατιωτικών που δεν ήταν μπαρουτοκαπνισμένοι; Εκ των υστέρων πολλά μπορεί να πει κανείς.

Τα πολλά «αν»

Ακόμη και στο ερώτημα τι θα συνέβαινε αν ο Βενιζέλος δεν είχε χάσει την εξουσία, ο Ηλίας Μαγκλίνης μάς λέει πως τα πολλά «αν» που συνωθούνται γύρω από τα γεγονότα, δεν μπορούν να μας διαφωτίσουν. Όπως πολύ σωστά σημειώνει, οι πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής ζούσαν την ιστορία, δεν τη διάβαζαν όπως κάνουμε εμείς με την άνεση του χρόνου και την εμπειρία του τι συνέβη στη συνέχεια. Φυσικά, γνωρίζουμε πως αποτέλεσμα αυτής της παταγώδους αποτυχίας στη Μικρά Ασία ήταν μια εθνική τραγωδία, ο ξεριζωμός των Ελλήνων, η προσφυγιά και σε προσωπικό επίπεδο η Δίκη των Έξι που λειτούργησε ως μια μορφή κάθαρσης, αλλά και η επιβαρυμένη ελληνική πλευρά σε διπλωματικό επίπεδο. Ο Κεμάλ ήταν ο κυρίαρχος του παιχνιδιού πια.

Οι πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής ζούσαν την ιστορία, δεν τη διάβαζαν όπως κάνουμε εμείς με την άνεση του χρόνου και την εμπειρία του τι συνέβη στη συνέχεια.

Τραγική ειρωνεία: τα όστα των ηρωικών Ελλήνων φαντάρων, του άμαχου πληθυσμού, αλλά και των Τούρκων στρατιωτών που είχαν παραμείνει στα πεδία των μαχών, χρόνια μετά, αποκτήθηκαν από αγγλικές εταιρείες με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στην παραγωγή σαπουνιών. Μια ολόκληρη εκατόμβη νεκρών, τόσα και τόσα όνειρα χαμένα και η μνήμη όλων αυτών των ανθρώπων, μετατράπηκαν σε εμπορικό προϊόν. Πολλές φορές η ζωή είναι πολύ σκληρή, ακόμη και γι' αυτούς που δεν πρόλαβαν να τη χαρούν. 

Σαν πολεμικό αφήγημα

Το βιβλίο συμμαζεύει με θαυμαστό τρόπο με σειρά από δραματικά γεγονότα (που δεν ήταν λίγα), σε εύτακτο τρόπο. Σε ορισμένα σημεία πιστεύεις πως διαβάζεις ένα πολεμικό αφήγημα γραμμένο με δραματικούς –πλην αντικειμενικούς– τόνους. Μας προσφέρει, δε, τη θαυμαστή ευκαιρία να ξεσκονίσουμε τις ελάχιστες γνώσεις που λάβαμε στα σχολικά μας χρόνια, γύρω από τις συνθήκες που οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή και να κατανοήσουμε το κρυμμένο βάθος της ιστορίας μας.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.