Σαν σήμερα, 18 Σεπτεμβρίου 2013, δολοφονήθηκε ο Παύλος Φύσσας. Από τον αρχικό τρόμο μέχρι την κραυγή «Γιε μου, τα κατάφερες», της μητέρας του όταν καταδικάστηκαν τα μέλη της νεοναζιστικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή, αναζητούμε τα βιβλία που κρατούν τη μνήμη ζωντανή. Εικόνα: Γκραφίτι της ομάδας Political Stencil.
Επιμέλεια: Book Press
Μια μέρα σαν σήμερα, στις 18 Σεπτεμβρίου 2013, ο Παύλος Φύσσας δολοφονήθηκε στο Κερατσίνι από τον Γιώργο Ρουπακιά, μέλος της Χρυσής Αυγής. Δεκατρία χρόνια μετά, η μνήμη τόσο για το συγκεκριμένο έγκλημα όσο και για τα υπόλοιπα που διέπραξε η νεοναζιστική οργάνωση παραμένει ζωντανή. Μόλις φέτος, στις 4 Μαρτίου 2026, το Πενταμελές Εφετείο Κακουργημάτων επικύρωσε τις πρωτόδικες καταδίκες σαράντα δύο κατηγορουμένων για την ένταξη, τη συγκρότηση και τη διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης.
Για τη δράση και τη δίκη της Χρυσής Αυγής έχουν γραφτεί αρκετά καλά και κατατοπιστικά βιβλία. Με αφορμή την επέτειο της δολοφονίας του Killah P, όπως ήταν το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε ως ράπερ ο Φύσσας, ξεχωρίζουμε πέντε από αυτά, κάποια γραμμένα από τους ίδιους τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν στις δικαστικές αίθουσες και έξω από αυτές για την απονομή δικαιοσύνης.
Ξενοφών Κοντιάδης, Η νύχτα που έφυγε ο Παύλος (εκδ. Τόπος)
Δέκα χρόνια μετά τη δολοφονία Φύσσα, ο συνταγματολόγος Ξενοφών Κοντιάδης, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, έγραψε ένα πολιτικό και δικαστικό θρίλερ, βασισμένο σε πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα.
Η ιστορία του Παύλου Φύσσα και της εγκληματικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή, είναι μια αφήγηση που εκδιπλώνεται ακολουθώντας τις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών της. Μία ιστορία που πηγαίνει πίσω στον χρόνο, φτάνοντας μέχρι τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη από το ακροδεξιό παρακράτος, ακριβώς πενήντα χρόνια νωρίτερα.
Εκείνο το βράδυ του Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη και η νύχτα στην Αμφιάλη τον Σεπτέμβριο του 2013 όπως τις έζησαν τα θύματα και οι θύτες. Ο σχεδιασμός των δολοφονιών, ο εκφοβισμός, οι θανατηφόρες επιθέσεις εναντίον μεταναστών και συνδικαλιστών, οι απόπειρες συγκάλυψης, το παιχνίδι με το βαθύ κράτος, η σπαρακτική κραυγή της Μάγδας Φύσσα «Γιε μου, τα κατάφερες», η νίκη απέναντι στον φόβο, η αγωνία για την επόμενη μέρα.
Χρύσα Παπαδοπούλου, Όρθιος, σε δημόσια θέα (εκδ. Πόλις)
Η δικηγόρος Χρύσα Παπαδοπούλου παρέστη ως πολιτική αγωγή στη δίκη της Χρυσής Αυγής εκπροσωπώντας την οικογένεια του Παύλου Φύσσα. Το κυρίως σώμα του κειμένου στο βιβλίο Όρθιος σε δημόσια θέα είναι η αγόρευσή της στη δίκη ενώ προηγείται ένα χρονολόγιο αυτής και ακολουθεί το κείμενο της απόφασης. Τον πρόλογο υπογράφουν η Μάγδα Φύσσα, μητέρα του Παύλου Φύσσα, και η δικηγόρος Ελευθερία Τομπατζόγλου.
«Κυρία Πρόεδρε, κύριοι Δικαστές, αν κάτι είναι σκάνδαλο ή σκευωρία, σε αυτή τη δίκη, σίγουρα δεν είναι η άσκηση ποινικής δίωξης σε βάρος της ηγεσίας της Χρυσής Αυγής· αυτό ήταν κάτι που άργησε κιόλας πολλά χρόνια να γίνει. Η Πολιτική Αγωγή ζητάει την καταδίκη των κατηγορουμένων, όπως κατηγορούνται για όλες τις κατηγορίες, όχι γιατί αυτό απαιτεί το κοινό περί δικαίου αίσθημα -το ξέρουμε ότι δεν δικάζουμε εδώ μέσα με βάση το κοινό περί δικαίου αίσθημα-, ούτε γιατί η αθώωση των κατηγορουμένων θα σημάνει την επανεμφάνιση των ταγμάτων εφόδου της Χρυσής Αυγής στους δρόμους, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο βίας και ναζιστικής τρομοκρατίας, νομιμοποιημένων πλέον και με τη βούλα της ελληνικής Δικαιοσύνης.
»Κυρία Πρόεδρε, κυρίες, κύριοι Εφέτες, ζητάμε την καταδίκη των κατηγορουμένων για την ανθρωποκτονία σε βάρος του Παύλου Φύσσα και για ένταξη και διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης, γιατί με αυτά τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν ενώπιόν σας, τα τελευταία τεσσεράμισι χρόνια, έχετε στα χέρια σας ό,τι χρειάζεται, και πολύ περισσότερα, για να αποφανθείτε ότι έχει αποδειχθεί η κατηγορία της ένταξης και διεύθυνσης εγκληματικής οργάνωσης, από το τελευταίο μέλος της Χρυσής Αυγής μέχρι και τον Αρχηγό της. Μην αποστρέψετε το βλέμμα σας από τα στοιχεία. Αυτό ζητάμε. Όπως ανέφερε και ο κ. Αλιβιζάτος, τώρα είναι η ώρα των Δικαστών. Και όχι γενικά και απρόσωπα των Δικαστών, τώρα είναι η ώρα της σύνθεσης του Α' Τριμελούς Εφετείου Αθηνών για Κακουργήματα, συνεδρίας της 20ής Απριλίου 2015, να απονείμει δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη, όχι μόνο για λογαριασμό των θυμάτων και των οικογενειών τους, αλλά και για λογαριασμό ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας και εν ονόματι της Δημοκρατίας».
Θανάσης Καμπαγιάννης, Με τις μέλισσες ή με τους λύκους; (εκδ. Αντίποδες)
Στην ίδια δίκη, ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα των τελευταίων χρόνων, στην οποία καταδείχθηκε ο ναζιστικός χαρακτήρας της εγκληματικής οργάνωσης, από τις απαρχές της μέχρι τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, ο δικηγόρος Θανάσης Καμπαγιάννης συμμετείχε ως πολιτική αγωγή εκπροσωπώντας τους Αιγύπτιους αλιεργάτες, θύματα της Χρυσής Αυγής.
Η αγόρευση του Θανάση Καμπαγιάννη αναδεικνύει τον ναζιστικό χαρακτήρα της οργάνωσης και τη στρατιωτική δομή της, περιγράφει τη δράση των ομάδων κρούσης και τις επιθέσεις κατά μεταναστών και πολιτικών αντιπάλων. Η επιχειρηματολογία και η ρητορική της ένταση την καθιστούν ένα σημαντικό τεκμήριο της σύγχρονης πολιτικής μας ιστορίας.
Εγιάλ Βάιτσμαν, Forensic Architecture – Η βία στο μεταίχμιο της ανιχνευσιμότητας (μτφρ. Δανάη Καπράνου, εκδ. Νήσος)
Ακόμη ένα βιβλίο που συνδέεται με τη δολοφονία Φύσσα. Ο Εγιάλ Βάιτσμαν, ιδρυτής και διευθυντής του ερευνητικού ινστιτούτου Forensic Architecture, παρουσιάζει την ιστορία, τις μεθοδολογικές πρακτικές, τις επιστημολογικές προκείμενες, τις δυνατότητες και τους περιορισμούς των ερευνών της ομάδας του σε περιστατικά παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το βιβλίο εντυπωσιάζει και σοκάρει με την αφηγηματική ανασυγκρότηση και τη χαρτογραφική και οπτική τεκμηρίωση των υποθέσεων που έχει ερευνήσει η ομάδα και εντέλει παρουσιάζει μια νέα μορφή δημόσιας αλήθειας, η οποία έχει παραχθεί τεχνολογικά, αρχιτεκτονικά και αισθητικά, διατρέχοντας πολλαπλές χωρικές κλίμακες και χρονικές διάρκειες. Στην Ελλάδα, η Forensic Architecture είναι γνωστή από τις έρευνες τις οποίες διεξήγαγε για τις δολοφονίες του Παύλου Φύσσα και του Ζακ Κωστόπουλου.
«Στη δουλειά μας προσπαθούμε συχνά να κάνουμε δύο πράγματα ταυτόχρονα: να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να αποκαλύψουμε περιστατικά κατάχρησης κρατικής ή εταιρικής εξουσίας και, επίσης, να κατανοήσουμε το ίδιο το πρόβλημα με αυτές τις τεχνολογίες. [...] Οι μέθοδοί μας, ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν περιορίζονται απλώς στην "τεχνολογία". Καθεμία από τις έρευνές μας συνδέει κοινότητες που υφίστανται άμεσα τη βία, ακτιβιστές που διεξάγουν επιτόπια έρευνα, μεμονωμένους ερευνητές και ειδικούς, καλλιτέχνες που μπορούν να παρουσιάσουν τα πράγματα με πρωτότυπο τρόπο και πολιτιστικούς θεσμούς που μπορούν να ενισχύσουν αυτή την έρευνα».
- Διαβάστε επίσης: Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν
Συλλογικό, Βάλ' τους Χ – Ο Μαύρος Χάρτης της ρατσιστικής βίας (εκδ. Τόπος)
Στα χρόνια της κρίσης, η Ελλάδα έγινε πεδίο άσκησης οργανωμένης ρατσιστικής βίας που συνδέεται κυρίως με την εγκληματική δράση της Χρυσής Αυγής. Ακόμα και σήμερα, ένα σημαντικό κομμάτι της δράσης τους παραμένει αθέατο και μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Η πρωτοβουλία Βάλ' τους X – Ο Μαύρος Χάρτης της ρατσιστικής βίας γεννήθηκε μέσα από μία πολύ συγκεκριμένη ανάγκη: να γίνει γνωστή η οργανωμένη ρατσιστική βία που συνδέεται με τη δικογραφία της Χρυσής Αυγής, ώστε το ευρύτερο κοινό να αντιληφθεί το εύρος της εγκληματικής της δράσης – το οποίο μέχρι και σήμερα καλύπτεται από ελάχιστα ΜΜΕ και, κυρίως, με την πολύτιμη δουλειά του Golden Dawn Watch.
