«Έρημη χώρα» του Ρόμπερτ Κάπλαν (κριτική) – Ο φόβος μπροστά στο μέλλον και η άνοδος της ακροδεξιάς

Ο πασίγνωστος γεωπολιτικός αναλυτής και γεωγράφος, ο συγγραφέας Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν, εξέδωσε αυτό το βιβλίο στις 28 Ιανουαρίου 2025. Οκτώ μέρες μετά τη δεύτερη ορκωμοσία του Τραμπ στις 20 Ιανουαρίου 2025. Αν και προέβλεπε το τέλος της πολιτικής καριέρας του Τραμπ: «Ο Ντόναλντ Τραμπ, του οποίου η πολιτική καριέρα μπορεί να ανήκει στο παρελθόν…» (σ. 32), περιγράφει έναν κόσμο που δεν θα μπορούσε να έχει άλλο ηγέτη παρά μόνο κάποιον σαν τον Τραμπ. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Ο διακεκριμένος αναλυτής των γεωπολιτικών εξελίξεων, με την πολύ πλούσια γλώσσα, καταφεύγει στη λογοτεχνία, πιο συγκεκριμένα στην ποίηση και στον Τ.Σ. Έλιοτ για να δώσει τον τίτλο του σ’ αυτό το βιβλίο. Ο τίτλος Έρημη Χώρα (The Waste Land) είναι και ο τίτλος του ομώνυμου ποιήματος του Έλιοτ. Αν κρίνω όμως από τα εγκώμια που ο συγγραφέας επιφυλάσσει στον Όσβαλντ Σπένγκλερ, τον συγγραφέα του Η παρακμή της Δύσης, θα ήταν πιο σωστό να το ονομάσει «Η παρακμή της υφηλίου». Γιατί αυτή η «παρακμή» περιγράφεται σ’ αυτό το βιβλίο.

Βεβαίως, χωρίς να απαιτώ από καμία και κανέναν να συμφωνήσει μαζί μου, κάθε φορά που ακούω περί «παρακμής», οποιασδήποτε παρακμής, ξέρω πως η επόμενη σελίδα θα είναι γεμάτη με επιφυλάξεις για την έννοια της προόδου και τον φόβο μπροστά στο μέλλον και στην επόμενη θα έχουμε την άρνηση της Αριστεράς. Θα συναντήσουμε δηλαδή όλα τα μοτίβα του συντηρητισμού. Αυτή η διευκρίνιση δεν γίνεται για να σας γεμίσω προκαταλήψεις για τις συντηρητικές επιλογές του συγγραφέα και όλων όσων επικαλείται (Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, Ουίνστον Τσόρτσιλ, Όσβαλντ Σπένγκλερ, Τζιν Τζ. Κιρκπάτρικ, Ρότζερ Σκράτον), αλλά για να γίνει σαφές ποιος είναι ο τόπος στον οποίο στέκεται ο συγγραφέας για να περιγράψει το παρόν του κόσμου μας και να προβλέψει το μέλλον του.

Βεβαίως όταν διαφωνείς με ένα βιβλίο, δεν σημαίνει πως έχεις δικαίωμα να παραβλέψεις τα πλεονεκτήματά του. Και αυτό το βιβλίο είναι πολύ πλούσιο σε ιδέες, περιγραφές του κόσμου και προτάσεις. Όλα τα βιβλία του Κάπλαν είναι πρόκληση και για διάβασμα και για σκέψη, παρά τον συντηρητισμό τους ή και εξαιτίας των προκλήσεων του συντηρητισμού του στην προοδευτική σκέψη να εγκαταλείψει τις ενοχές της.

Η επανάληψη της Βαϊμάρης

Η πιο γνωστή ιστορική αναφορά που επικαλείται η συντηρητική σκέψη όταν οι λαοί αρχίζουν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους για μια καλύτερη ζωή είναι ο κίνδυνος της Βαϊμάρης. Όχι γιατί οι αναλογίες στην ιστορία δεν είναι διδακτικές και χρήσιμες. Αλλά γιατί οι αναλογίες στην ιστορία, χωρίς όμως τα πραγματικά ιστορικά δεδομένα, γίνονται πάντα για να καλύψουν τους φόβους των ελίτ από τις διεκδικήσεις των «λιγότερο ευνοημένων». Έτσι ο Κάπλαν ξεκινά με τον φόβο της επανάληψης της Βαϊμάρης. Η τεχνολογία, υποστηρίζει, έχει συρρικνώσει τον κόσμο μας, εξαλείφοντας τις αποστάσεις ανάμεσα σε ωκεανούς και ηπείρους. Οι ΗΠΑ δεν είναι χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Κίνα και τη Ρωσία, αλλά δίπλα. Το ίδιο και η Αφρική με την Ασία. Έτσι, κατά τον Κάπλαν, ολόκληρος ο κόσμος είναι πλέον μια Βαϊμάρη. Το οποιοδήποτε τμήμα του μπορεί να πλήξει κάποιο άλλο, όσο μακριά κι αν βρίσκονται τα δυο τμήματα. Είμαστε τόσο στενά συνδεδεμένοι, ώστε κρίσεις κάθε είδους διασχίζουν τους ωκεανούς και συναντιόνται, είτε μιλάμε για τον κόβιντ είτε για μια ύφεση είτε για τοπικές συγκρούσεις.

Κινδυνεύουμε από μια επανάληψη της Βαϊμάρης; Για να είμαι ειλικρινής, δεν βλέπω τι σχέση έχει αυτό με τη Βαϊμάρη, όπου το κεντρικό πρόβλημα ήταν η αδυναμία των δημοκρατικών αστικών και εργατικών κομμάτων να κατανοήσουν πόσο μεγάλος ήταν ο κίνδυνος από την εμφάνιση των ναζί.

Κινδυνεύουμε από μια επανάληψη της Βαϊμάρης; Για να είμαι ειλικρινής, δεν βλέπω τι σχέση έχουν τα σημερινά διλήμματα με τη Βαϊμάρη, όπου το κεντρικό πρόβλημα ήταν η αδυναμία των δημοκρατικών αστικών και εργατικών κομμάτων να κατανοήσουν πόσο μεγάλος ήταν ο κίνδυνος από την εμφάνιση των ναζί. Αλλά για την οικονομία της συζήτησης, να το δεχθώ. Ποια είναι η λύση; Να ακούσουμε την Τζιν Τζ. Κιρκπάτρικ, η οποία υποστήριζε πως οι δεξιές χούντες είναι πιο ήπιες από τις αριστερές (σ. 105); Αυτό ενστερνίζεται και ο Κάπλαν. Ήταν οι χούντες του Τρουχίγιο, του Πινοτσέτ, του Βιντέλα, του Σομόζα, του Στρέσνερ, της Βραζιλίας, της Ουρουγουάης και των λοιπών ακροδεξιών αδελφάτων λιγότερο καταπιεστικές από τον μονοκομματισμό του Κάστρο, του Τσε, των Σαντινίστας και των λοιπών αριστερών της Λατινικής Αμερικής; Όχι δα! Θα συμφωνήσω απόλυτα με τον Κάπλαν όταν γράφει πως «η δημοκρατία, όταν είναι αδύναμη, ασταθής και δυσλειτουργική, μέσα σε ένα θεσμικά κλονισμένο περιβάλλον, δεν αποτελεί καμία εγγύηση απέναντι στην τυραννία» (σ. 10), αλλά μήπως η δημοκρατία βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση όταν εντός της αυξάνονται οι ανισότητες; Και ο συγγραφέας αφιερώνει μόνο λίγες σελίδες (135-138) για τις ανισότητες, συνδέοντάς τες μάλιστα μόνο με την αντίθεση πόλεων και υπαίθρου. Κάποιες σκόρπιες αναφορές υπάρχουν για τη φτώχεια ως αποτέλεσμα λανθασμένων πολιτικών και όχι ως σκόπιμες ενέργειες της λογικής του trickledown effect.

Πάλι θα συμφωνήσω μαζί του όταν αναφέρεται στην αδυναμία προώθησης μιας παγκόσμιας διακυβέρνησης, αλλά δεν μπορώ να μη απορώ, όταν δεν λέει κουβέντα για την ανάγκη εναρμόνισης προς το προοδευτικότερο των φορολογικών πολιτικών σε παγκόσμιο επίπεδο; Και το αποκορύφωμα είναι που μας προειδοποιεί «να μην επαναλάβουμε τη Βαϊμάρη», γιατί αυτό σημαίνει πως θα επαναλάβουμε έτσι και την Οκτωβριανή Επανάσταση. Λες και όσα συνέβησαν μετά από αυτή την Επανάσταση ήταν στο DNA της και όχι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικο-ιδεολογικών και ταξικών συσχετισμών της εποχής και της χώρας, της Ρωσίας. Πού καταλήγουμε λοιπόν; Μα φυσικά, όπου καταλήγει κάθε συντηρητική σύλληψη. Ο Κάπλαν επικαλείται τον Σολζενίτσιν για να μας πει πως προτεραιότητά μας πρέπει να είναι η «τάξη» και η «ιεραρχία» και όχι η μείωση των ανισοτήτων. Χρειαζόμαστε ένα Πιότρ Στολίπιν (ο μεταρρυθμιστής πρωθυπουργός του τσάρου που δολοφονήθηκε το 1911) και όχι έναν Λένιν.

Θα μπορούσα ακόμη και να συμφωνήσω μαζί του, αν η επιλογή περιοριζόταν σ’ αυτούς τους δυο ή ανάμεσα σ’ έναν Κερένσκι και έναν Στάλιν. Αν όμως η επιλογή ήταν ανάμεσα σ’ έναν Στολίπιν και έναν Μπραντ ή έναν Πάλμε ή έναν Μπερλινγουέρ; Ποια θα ήταν τότε η απάντηση; Η απάντηση είναι μονομερής, όταν στα δεδομένα θέτεις μόνο τις μεταβλητές της τάξης, της πειθαρχίας και της ιεραρχίας. Όταν θεωρείς πως οι ιδέες της προόδου είναι καταστροφικές και μόνο οι αρχές και οι ιδέες της παράδοσης πρέπει να μας συγκινούν. «Η ιεραρχία είναι το παν» (σ. 25) γράφει. Και επιμένει μέχρι το τέλος σ’ αυτό. Μόνο που δεν διευκρινίζει για ποιο και ποιανού το παν μιλάμε. Από εκεί είναι μια παράγραφος δρόμος για να μιλήσουμε «για την τυραννία της ηθικής αριστείας σε φυλετικά ζητήματα» (σ. 26) και να θεωρήσουμε ως εχθρό της δημοκρατίας και στοιχείο της woke κουλτούρας το κίνημα black lives matter. Και να κηρύξουμε εκστρατεία κατά όλων όσοι και όσες τάσσονται και διαδηλώνουν μαζί του. Γιατί ως γνωστόν το μεγάλο πρόβλημα είναι η παραφροσύνη των μαζών, ο «όχλος και το χάος», όπως ονομάζει το τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του. Ας το δούμε παρακάτω αυτό.

Η παρακμή της Υφηλίου και ο όχλος

Εκεί που τα πράγματα γίνονται πολύ καθαρά είναι όταν ο συγγραφέας αποκαλύπτει πλήρως τον πυρήνα του κοσμοθεωρίας του. Και αυτός, όπως αναφέρθηκε από την αρχή, δεν είναι άλλος από τις ιδέες του Όσβαλντ Σπένγκλερ για την παρακμή της Δύσης. Βέβαια, σε παρακμή δεν είναι μόνο η Δύση, σε παρακμή είναι όλες οι μεγάλες δυνάμεις: Οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ευρώπη, η Ρωσία. Οι κίνδυνοι από τη χρήση βίας αυξάνονται, δεν μειώνονται, οι άνθρωποι εξαγριώνονται δεν εξημερώνονται, οι τεχνολογίες υπονομεύουν τη μετριοπάθεια, η woke κουλτούρα υπονομεύει την ελευθερία της άποψης και αν και δεν ταυτίζεται με τον σταλινισμό είναι πολύ κοντά σ’ αυτόν και η cancel culture καταστρέφει την παλιά καλή τέχνη, οι διανοούμενοι ακολουθούν τις μάζες και όχι την κοινή λογική, υπάρχουν χώρες όπως η Ρωσία στην οποία αναδεικνύονται αυταρχικοί ηγέτες, όχι λόγω της πολιτικής που ακολούθησαν μετά την πτώση του κομμουνισμού, αλλά λόγω του ό,τι «το έδαφός τους είναι άγονο για τη δημοκρατία».

Οι κίνδυνοι από τη χρήση βίας αυξάνονται, δεν μειώνονται, οι άνθρωποι εξαγριώνονται δεν εξημερώνονται, οι τεχνολογίες υπονομεύουν τη μετριοπάθεια, η woke κουλτούρα υπονομεύει την ελευθερία της άποψης και αν και δεν ταυτίζεται με τον σταλινισμό είναι πολύ κοντά σ’ αυτόν και η cancel culture καταστρέφει την παλιά καλή τέχνη, οι διανοούμενοι ακολουθούν τις μάζες και όχι την κοινή λογική...

Γράφει ο Κάπλαν πως νομίζουμε ότι ζούμε σ’ ένα «κόσμο που διέπεται από μια κανονιστική τάξη –όπως αρέσκονται να τον περιγράφουν στις καθωσπρέπει συναθροίσεις της παγκόσμιας ελίτ– αλλά ζούμε μάλλον σε ένα κόσμο με εκτεταμένες αλληλεπικαλυπτόμενες ζώνες έντασης ωμού εκβιασμού και στρατιωτικών αντιπαραθέσεων» (σ. 83). Είναι απολύτως έτσι. Πού βρίσκεται όμως η λύση; Στην ιεραρχία και στην τάξη; Ή στην μάχη κατά των ανισοτήτων και κατά της κοινωνικής αδικίας; Και θα το πω, δεν θα το φοβηθώ. Πού βρίσκεται η λύση, στην παράδοση ή στην πρόοδο; Στη Δεξιά, τη συντήρηση και την «κανονικότητα», ή στην Δημοκρατική Αριστερά, τη Σοσιαλδημοκρατία και στην προοδευτική διακυβέρνηση; Στην «ηγεσία» ή στη δημοκρατία; Στον ωμό ρεαλισμό και την «κοινή λογική» ή στη ρεαλιστική ουτοπία και το πέταγμα της σκέψης πίσω από τα προφανή;

Ο συγγραφέας Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν

Σ’ αυτό το βιβλίο, με την πλούσια και ρέουσα γλώσσα του, υπάρχουν αληθινά μαργαριτάρια κριτικής σε φαινόμενα του σύγχρονου κόσμου, όπως η κριτική στα ΜΜΕ, αν και υπάρχουν κάποιες υπερβολές για τον έντυπο λόγο, στα Μέσα Κοινωνικής δικτύωσης, στις περιφερειακές διαφορές και στους κινδύνους που προκύπτουν από αυτές, στους κινδύνους της συγκέντρωσης των πληθυσμών στις πόλεις, στην επικράτηση των ειδημόνων αντί των πολιτικών, στην προώθηση των πολιτικών και των κομμάτων ως διαφημιστικά προϊόντα και όχι ως φορείς ιδεών, στην αύξηση των εξοπλισμών όχι για λόγους ασφάλειας, αλλά για λόγους κέρδους. Αλλά αυτά όλα είναι αριθμητές ενός κλάσματος, ο κοινός παρονομαστής του οποίου είναι η αντίληψη πως οι «πολλοί» είναι όχλος και χάος.

Εδώ γυρνάμε και μένουμε στην παρακμή του Σπένγκλερ αλλά και στον φόβο από τις μάζες του Ελιάς Κανέτι και του Ορτέγκα ι Γκασέτ. Ο όχλος και η μάζα είναι εχθροί του ατόμου. Ο Κάπλαν θεωρεί πως στις κοινωνίες μας ο μεγάλος κίνδυνος προκύπτει από την υποτίμηση του ατόμου. Το αντίθετο όμως συμβαίνει. Λόγω και του διαδικτύου τα εγώ διογκώνονται και οι κοινωνικές και ταξικές ταυτότητες υποβαθμίζονται. Ο συγγραφέας υποστηρίζει πως έχουμε να κάνουμε με «μια μεγάλη συγκέντρωση φωνών που συμφωνούν απόλυτα και επιδιώκουν την καταστροφή ενός μεμονωμένου ατόμου, προκειμένου να εκφοβίσουν τους πολλούς. Αυτός ο τύπος όχλου είναι ο απόλυτος εχθρός της ελευθερίας, καθώς έχει ως αποτέλεσμα την κατάργηση της ατομικής σκέψης» (σ. 145). Και εκ πρώτης όψεως βλέποντας τις διαδηλώσεις των νεοναζί και των ακροδεξιών φαίνεται να έχει δίκιο. Αλλά βλέποντας και την παθητικότητα και την κρίση της Αριστεράς μπορούμε να πούμε πως ο νεοφιλελεύθερος ατομικισμός και όχι «ο όχλος και η μάζα» είναι το μεγάλο πρόβλημα. Κατά τον Κάπλαν οι δημοσιογράφοι και το επάγγελμά τους οδηγεί τους ανθρώπους στο να γίνονται όχλος και μάζα. Η Δεξιά είναι κακή γιατί εμμένει στις θεωρίες συνωμοσίας, ενώ η Αριστερά είναι πολύ χειρότερη γιατί «εμμένει στην ομοιομορφία: αν δεν συμφωνείς μαζί μας σε όλα, θα σε συντρίψουμε» (σ. 145). Αυτό είναι η Αριστερά σύμφωνα με τον Κάπλαν.

Ο Εριχ Φρομ έγραψε το Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία για να εξηγήσει τη θελκτικότητα του ναζισμού. Σήμερα χρειάζεται να υπάρξει κάποιος-κάποια που θα γράψει το «Ο φόβος μπροστά στο μέλλον», γιατί αυτός ο συντηρητικός φόβος εξηγεί εν πολλοίς την άνοδο της ακροδεξιάς.

Να μη διαβάσουν επομένως όλοι όσοι και όσες αυτοπροσδιορίζονται ως προοδευτικοί/ες αυτό το βιβλίο; Να μη το διαβάσουν, αν τους ενδιαφέρει η πρόοδος και όχι η συντήρηση του κόσμου μας ως έχει; Το αντίθετο, να το διαβάσουν με μεγαλύτερη μανία, γιατί ο Κάπλαν ακόμη και να μη το θέλει, δίνει κίνητρα στην προοδευτική σκέψη να γίνει καλύτερη. Η μετάφραση είναι άψογη και η Εισαγωγή κατατοπιστική.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Οι αναταραχές και οι λεηλασίες που προκάλεσαν εκτεταμένες υλικές ζημιές και δημιούργησαν θύλακες αναρχίας στα κέντρα των πόλεων απ’ άκρη σε άκρη των Ηνωμένων Πολιτειών –οδηγώντας τουλάχιστον διακόσιες πόλεις στην επιβολή απαγόρευσης κυκλοφορίας– μετά τη δολοφονία του Αφροαμερικανού Τζορτζ Φλόιντ από την αστυνομία της Μινεάπολης τον Μάιο του 2020, αποτέλεσαν το πιο ακραίο παράδειγμα του όχλου εν δράσει» (σ. 145).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Έχει γράψει πάνω από είκοσι βιβλία, μεταξύ των οποίων Η εκδίκηση της γεωγραφίας και Φαντάσματα των Βαλκανίων, ενώ για τρεις δεκαετίες κάλυπτε διεθνή θέματα για το περιοδικό The Atlantic. Υπήρξε σύμβουλος του αμερικανικού Πενταγώνου σε θέματα άμυνας και ναυτικής στρατηγικής και κάτοχος της Έδρας Γεωπολιτικής Robert Strausz-Hupé στο Foreign Policy Research Institute. Το πε­ριοδικό Foreign Policy τον έχει συμπεριλάβει δύο φορές στους 100 κορυφαίους διανοητές διεθνώς.