Για το βιβλίο του Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν (Robert D. Kaplan) «Έρημη χώρα – Ένας κόσμος σε διαρκή κρίση» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, εκδ. Διόπτρα). Εικόνα: Ο πίνακας «Η πορεία της αυτοκρατορίας» του Τόμας Κόουλ.
Γράφει ο Νίκος Γουσγούνης
Ο Ρόμπερτ Κάπλαν είναι ένας από τους πιο διαβασμένους αναλυτές της αμερικανικής γεωπολιτικής σκέψης – και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημά του. Η φήμη του στηρίζεται σε ένα εντυπωσιακό βιογραφικό ταξιδιωτικής δημοσιογραφίας και σε μια ικανότητα να μεταφράζει σύνθετα γεωπολιτικά φαινόμενα σε ευανάγνωστη αφήγηση. Αλλά η ευαναγνωσία δεν είναι ανάλυση, και η εμπειρία δεν είναι θεωρία.
Το βιβλίο και η κεντρική του θέση
Το Έρημη χώρα εκδόθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2025 – οκτώ μέρες μετά την ορκωμοσία του Τραμπ. Η κεντρική θέση είναι γνώριμη: ο κόσμος δεν είναι μια τακτοποιημένη «κανονιστική τάξη», αλλά ένα σύστημα αλληλεπικαλυπτόμενων εντάσεων, όπου η αδυναμία των θεσμών αφήνει κενά που γεμίζει η βία, η αυταρχία και το χάος. Ο Κάπλαν δανείζεται τον τίτλο από τον T.S. Eliot και το πνεύμα του από τον Spengler – η Δύση σε παρακμή, η δημοκρατία σε κρίση, η ιεραρχία ως μόνη άγκυρα σε κόσμο που ξεφεύγει.
Μέχρι εδώ, η διάγνωση έχει βάση. Το πρόβλημα αρχίζει στη θεραπεία.
Τα πλεονεκτήματα
Ο Κάπλαν γράφει με σπάνια ευχέρεια. Η περιγραφή της γεωπολιτικής ευθραυστότητας -η τεχνολογία που συρρικνώνει αποστάσεις, οι τοπικές κρίσεις που γίνονται παγκόσμιες, η αδυναμία των διεθνών θεσμών να διαχειριστούν ταχύτητες που δεν σχεδιάστηκαν να αντέξουν- είναι εύστοχη και τεκμηριωμένη. Η κριτική του στα ΜΜΕ, στην επικράτηση των «ειδημόνων» αντί των πολιτικών, στην προώθηση κομμάτων ως διαφημιστικών προϊόντων, είναι οξυδερκής.
Επίσης, ορθή είναι η παρατήρηση ότι η δημοκρατία, όταν είναι θεσμικά κλονισμένη, δεν αποτελεί εγγύηση απέναντι στην τυραννία. Αυτό δεν είναι συντηρητική θέση – είναι ιστορική πραγματικότητα που επιβεβαιώθηκε στη Βαϊμάρη, στη Χιλή, στη σύγχρονη Ουγγαρία.
Τα δομικά κενά
Εδώ όμως αρχίζει η αναλυτική αδυναμία του βιβλίου. Πρώτον, η αναλογία της Βαϊμάρης χρησιμοποιείται ελαστικά έως αυθαίρετα. Η Βαϊμάρη είχε συγκεκριμένες ιστορικές προϋποθέσεις: πολεμική ήττα, υπερπληθωρισμός, ταξική πόλωση, θεσμική ανωριμότητα. Η μεταφορά της ως παγκόσμιο πρότυπο κινδύνου είναι δημοσιογραφική, όχι αναλυτική. Ο Κάπλαν χρησιμοποιεί την αναλογία για να προκαλέσει άγχος, όχι για να εξηγήσει μηχανισμούς.
Δεύτερον, οι ανισότητες -το κεντρικό καύσιμο της σύγχρονης αστάθειας- αντιμετωπίζονται σε λίγες σελίδες και πάντα ως δευτερεύον φαινόμενο. Ο Κάπλαν βλέπει τις συνέπειες αλλά αποφεύγει συστηματικά τα αίτια. Αυτό δεν είναι αναλυτική επιλογή, είναι αναλυτικό κενό.
Το Έρημη χώρα αξίζει να διαβαστεί — όχι ως ανάλυση, αλλά ως σύμπτωμα. Είναι το είδος του βιβλίου που γράφει ένας έξυπνος παρατηρητής όταν βλέπει σωστά τον κόσμο να καταρρέει αλλά δεν διαθέτει τα εργαλεία να εξηγήσει γιατί.
Τρίτον, η επίκληση στην «ιεραρχία» και την «τάξη» ως θεραπεία παραμένει αναπόδεικτη. Ποια ιεραρχία; Ποιας τάξης; Με ποιο κόστος για ποιους; Ο Κάπλαν δεν απαντά. Αρκείται στον Solzhenitsyn και στην Kirkpatrick για να υποδηλώσει ότι η δεξιά αυταρχία είναι ηπιότερη από την αριστερή – μια θέση που η ιστορία της Λατινικής Αμερικής αντικρούει με ακρίβεια.
· Διαβάστε επίσης: «Έρημη χώρα» του Ρόμπερτ Κάπλαν (κριτική) – Ο φόβος μπροστά στο μέλλον και η άνοδος της ακροδεξιάς
Το μεθοδολογικό πρόβλημα
Το βαθύτερο πρόβλημα του Κάπλαν δεν είναι ιδεολογικό, είναι μεθοδολογικό. Ο Κάπλαν είναι δημοσιογράφος που σκέφτεται με αναλογίες και εικόνες. Αυτό παράγει εξαιρετική αφήγηση, αλλά αδύναμη θεωρία. Ο Braudel, ο Wallerstein, ακόμη και ο Huntington -με τον οποίο συγγενεύει- χτίζουν επιχειρήματα με εσωτερική λογική και εμπειρική τεκμηρίωση. Ο Κάπλαν χτίζει ατμόσφαιρα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που αισθάνεσαι αληθινό ενώ το διαβάζεις και αρχίζει να ξεθωριάζει μόλις το κλείσεις. Ο φόβος που προκαλεί είναι πραγματικός. Οι αιτίες που του αποδίδει είναι επιλεκτικές. Και οι λύσεις που προτείνει είναι ανεπαρκείς.
Συμπέρασμα
Το Έρημη χώρα αξίζει να διαβαστεί — όχι ως ανάλυση, αλλά ως σύμπτωμα. Είναι το είδος του βιβλίου που γράφει ένας έξυπνος παρατηρητής όταν βλέπει σωστά τον κόσμο να καταρρέει αλλά δεν διαθέτει τα εργαλεία να εξηγήσει γιατί. Η διάγνωση αγγίζει την αλήθεια. Η αιτιολογία μένει στην επιφάνεια. Και η θεραπεία -ιεραρχία, τάξη, πειθαρχία- είναι συνταγή που έχει δοκιμαστεί πολλές φορές στην ιστορία με γνωστά αποτελέσματα.
¨*Ο ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ είναι ανθρωπολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paris VII.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Έχει γράψει πάνω από είκοσι βιβλία, μεταξύ των οποίων Η εκδίκηση της γεωγραφίας και Φαντάσματα των Βαλκανίων, ενώ για τρεις δεκαετίες κάλυπτε διεθνή θέματα για το περιοδικό The Atlantic.
Υπήρξε σύμβουλος του αμερικανικού Πενταγώνου σε θέματα άμυνας και ναυτικής στρατηγικής και κάτοχος της Έδρας Γεωπολιτικής Robert Strausz-Hupé στο Foreign Policy Research Institute. Το περιοδικό Foreign Policy τον έχει συμπεριλάβει δύο φορές στους 100 κορυφαίους διανοητές διεθνώς.
