«Η επερχόμενη καταιγίδα» του Οντ Άρνε Γουέσταντ (κριτική) – Τι πρέπει να κάνουμε για να αποφύγουμε ένα νέο 1914

Ο νορβηγός συγγραφέας Οντ Άρνε Γουέσταντ, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, ειδικός σε θέματα του Ψυχρού Πολέμου και καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Υποθέσεων στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, στο βιβλίο του Η επερχόμενη καταιγίδα αναζητεί εκείνες τις αναλογίες του σημερινού διεθνοπολιτικού περιβάλλοντος με όσα συνέβησαν το 1914 και προκάλεσαν το ξέσπασμα του Μεγάλου Πολέμου. Αναλογίες δεν σημαίνουν όμοια πράγματα, σημαίνουν όμως ομοιότητες που πρέπει να προκαλούν και να γεννούν ανησυχίες για το πού μπορούν να οδηγηθούν τα πράγματα, αν οι ηγεσίες των σημερινών Μεγάλων, αλλά και των περιφερειακών, Δυνάμεων αφεθούν στις σειρήνες του εθνικισμού και των φόβων απέναντι του άλλου.

Αυτός ο εθνικισμός κι ο φόβος πως ο άλλος θα σπεύσει να εκμεταλλευτεί τη θέση του, πριν ο αντίπαλός του εκμεταλλευτεί τη δική του, οδήγησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. «Ο πόλεμος ξέσπασε το καλοκαίρι του 1914 εξαιτίας του καθολικού φόβου που είχε κυριεύσει πολλούς ηγέτες των Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίοι αναζητούσαν ενδείξεις ότι πρόκειται να δεχθούν επίθεση» (σ. 11). Σήμερα, όπως και τότε, οι Μεγάλες Δυνάμεις φαίνεται να μην επιδιώκουν τον πόλεμο, αλλά ο φόβος πως οι αλλαγές στο διεθνές περιβάλλον μπορούν να γίνουν σε βάρος της μιας ή της άλλης δύναμης, μπορούν να προκαλέσουν αντανακλαστικά που θα οδηγήσουν σε μια τοπική ή και σε μια παγκόσμια σύρραξη.

Ποιες είναι σήμερα οι παγκόσμιες Μεγάλες Δυνάμεις;

Ο σημερινός μας κόσμος, σε σχέση με τον διπολικό κόσμο του Ψυχρού Πολέμου, γίνεται όλο και πιο περίπλοκος, όλο και πιο αβέβαιος. Οι σημερινές Μεγάλες Δυνάμεις, αν και πιο αδύναμες από τους δυο πόλους του Ψυχρού Πολέμου, εμπεριέχουν τη δυνατότητα ολικής καταστροφής του σημερινού κόσμου. Η πυρηνική τεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη, η εξερεύνηση του διαστήματος, το εμπόριο και οι δασμοί, οι όποιες εδαφικές (και όχι μόνο) απαιτήσεις αποτελούν επίδικα που μπορούν να ανάψουν τη σπίθα ενός νέου πολέμου. Ο κόσμος μας σήμερα, υποστηρίζει ο συγγραφέας, μοιάζει πάρα πολύ με τον κόσμο όπως ήταν πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το 1914. Κοινά σημεία, μεταξύ πολλών άλλων λιγότερων σημαντικών θεμάτων, ήταν ο εθνικισμός και ο λαϊκισμός. Σήμερα τα διακυβεύματα είναι επίσης πολύ υψηλά και οι συγκρούσεις υψηλές, εξίσου με αυτές του 1914. Υπάρχει όμως κάτι που κάνει τον σημερινό κόσμο πιο επικίνδυνο τόσο από τον κόσμο του 1914, όσο και από αυτόν του Ψυχρού Πολέμου.

Δεν υπάρχουν μόνο ομοιότητες μεταξύ των δυο κόσμων. Ο 19ος αιώνας χαρακτηριζόταν από αξιοσημείωτη σταθερότητα στις σχέσεις μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων, η οποία και στήριξε τη σχετική απουσία μεγάλων πολέμων. Κι όμως, ούτε αυτός ο κόσμος άντεξε στις πιέσεις των δυνάμεων του εθνικισμού. Σήμερα, αυτές οι πιέσεις είναι και μεγαλύτερες και ισχυρότερες. Εκείνη την εποχή, όλα άλλαξαν όταν η Βρετανία είδε την ηγεμονία της να υποχωρεί, την ενωμένη Γερμανία να αποκτά μια πρωτόγνωρη δυναμική, τις παλαιές αυτοκρατορίες -Ρωσία και Αυστρία- που προσπαθούσαν να μη χάσουν την παλιά τους δύναμη, τη Γαλλία που ανέμενε τη στήριξη της Βρετανίας και επειδή κάτι τέτοιο δεν φαινόταν στον ορίζοντα, αναζητούσε συμμαχίες με τη Ρωσία. Η δε Αυστρία, μετά την ήττα της από τη Γερμανία το 1866, εξαρτιόταν όλο και περισσότερο από τη συμμαχία της με τη Γερμανία του Βίσμαρκ. Η Γαλλία και η Αυστρία αντιμετώπιζαν τη Γερμανία ως απειλή για την ασφάλειά τους, αλλά η Γαλλία πάντα ήθελε να απαντήσει στην ήττα του 1871 από τη Βρετανία. Η χώρα όμως ταλαιπωρείτο και από τη δική της εσωτερική αστάθεια. Τα δυο καυχήματα της βρετανικής Αυτοκρατορίας, το ναυτικό και οι αποικίες της απειλούνταν, αλλά η βρετανική ισχύς έμοιαζε να αντέχει γερά. Η Ρωσία παλινδρομούσε μεταξύ των διαφορετικών Μεγάλων Δυνάμεων. Σήμερα, η Κίνα φαίνεται να είναι στη θέση της τότε Γερμανίας. Οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και η Ινδία και η Ρωσία αντιμετωπίζουν με φόβο και καχυποψία την άνοδο της Κίνας.

Επομένως, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στην πολιτική ασφάλειάς τους είναι η αδυναμία της ελίτ τους και του Τραμπ να θέσουν σαφείς και σταθερές προτεραιότητες. 

Ο συγγραφέας βλέπει σ’ αυτήν την άνοδο της Κίνας, σε συνδυασμό με τη στασιμότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τις αντιφάσεις της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, τους νέους παράγοντες του διεθνοπολιτικού περιβάλλοντος που, αν δεν προσεχθούν, μπορούν να οδηγήσουν σε επανάληψη του 1914. Τι έχει αλλάξει σήμερα σε σχέση με το 1989; Η Κίνα. Αυτή άλλαξε λόγω τριών αιτιών. Πρώτον, το ΚΚΚ αποφάσισε να επιτρέψει στους πολίτες να πλουτίσουν. Δεύτερον, η κινεζική κυβέρνηση υποστήριξε μια συνολικά συνετή βιομηχανική πολιτική εξαγωγικού προσανατολισμού και τρίτον, το ΚΚΚ ακολούθησε μια πολιτική ενίσχυσης των ξένων επενδύσεων. Αυτό άλλαξε ριζικά την Κίνα. Αυτή πλέον γνωρίζει μια μακριά περίοδο ειρήνης και αυξανόμενης ευημερίας, αν και καθόλου δεν χαλάρωσε τα λουριά έναντι των μειονοτήτων της (Θιβέτ, Ουιγούροι) αλλά και των «εξωτερικών» διεκδικήσεών της (Ταϊβάν). Στο εσωτερικό της παραμένει μια κομμουνιστική δικτατορία με πολλούς ιδιώτες πλούσιους αλλά και ένα κυρίαρχο κόμμα, το Κομμουνιστικό, υπό την αυταρχική ηγεσία του Σι Τζινπίνγκ. Έτσι, «όπως η Γερμανία πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, στην επιδίωξή της για διεθνή ανέλιξη, καθοδηγείται από την υπεροψία όσο και από τον φόβο – ένα πολύ ανθυγιεινό μείγμα» (σ. 55). Αν και κρίνω πολύ σημαντικές τις παρατηρήσεις του συγγραφέα για τις αλλαγές στην Κίνα, θεωρώ λίγο διογκωμένους τους κινδύνους από την Κίνα που ο συγγραφέας προβάλλει. Όχι γιατί αυτή δεν έχει αναπτυχθεί τόσο, όσο γιατί οι δυνάμεις του δυτικού κόσμου έχουν ακόμη τις δυνάμεις που μπορούν να ανατρέψουν αυτά τα δεδομένα.

Το άλλο ζήτημα είναι ο ατυχής τρόπος που η Δύση αντιμετώπισε την αλλαγή συστήματος στη Ρωσία. Η καπιταλιστικοποίηση της Ρωσίας που ακολούθησε τα νεοφιλελεύθερα δόγματα και η άρνηση της Δύσης και του ΝΑΤΟ να εντάξει τη Ρωσία στους δυτικούς θεσμούς, οδήγησε αρχικά στη ρωσική μαφία των ολιγαρχών και αυτοί με τη σειρά τους έφεραν τον πανίσχυρο Πούτιν τον και πουτινισμό. Αυτό που χαρακτηρίζει τη σημερινή Ρωσία είναι η μη προβλεψιμότητά της.

Η στάση των ΗΠΑ

Στην περιοχή της Νότιας Ασίας, η Ινδία είναι μια νέα ηγεμονική δύναμη. Αυτό όμως που την απασχολεί είναι η διαχείριση της δύσκολης σχέσης της με την Κίνα αρχικά, αλλά και με τον σύμμαχο της Κίνας, το Πακιστάν. Εμπόδιο στην ανάπτυξη της Ινδίας είναι η σύνδεση της πολιτικής της διακυβέρνησης υπό τον Ναρέντρα Μόντι με τον ινδουισμό. Στο βεληνεκές της ανάλυσης του συγγραφέα περιλαμβάνονται και άλλες περιφερειακές δυνάμεις, όπως η Βραζιλία και η Τουρκία. Αυτό όμως που εδώ έχει μείζονα σημασία είναι η αμφιλεγόμενη στάση των ΗΠΑ.

Ο συγγραφέας αναλύει με ιδιαιτέρως διεισδυτικό τρόπο τους εθνικισμούς και των δυο εποχών και καταλήγει στο συμπέρασμα πως σ’ αυτούς εμπεριέχονται τα σπέρματα του κινδύνου για μια σημερινή παγκόσμια ανάφλεξη. 

Αυτές είναι βαθιά διχασμένες ανάμεσα σε δυο πολιτικές. Από τη μια, οι πολιτικές ελίτ έχουν χάσει την πίστη τους στις παγκόσμιες διευθετήσεις και από την άλλη, αυτές οι ίδιες ελίτ αναζητούν ένα νέο διεθνή ρόλο που να εξυπηρετεί τα συμφέροντα της χώρας και του λαού της. Το αξιοσημείωτο εδώ είναι πως με αυτό τον τρόπο δίνεται και μια πιο πολιτική απάντηση στις παλινωδίες του Τραμπ. Το απρόβλεπτό του δεν είναι και τόσο απρόβλεπτο. Είναι αποτέλεσμα και του διχασμού των πολιτικών ελίτ της χώρας. Επομένως, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στην πολιτική ασφάλειάς τους είναι η αδυναμία της ελίτ τους και του Τραμπ να θέσουν σαφείς και σταθερές προτεραιότητες. Μήπως όμως η κρίση του πολιτικού συστήματός τους και όχι απλά οι αδυναμίες των ηγεσιών είναι η κύρια αδυναμία αυτής της απουσίας σαφών προτεραιοτήτων; Πιστεύω πως ισχύει το δεύτερο.

Και τι θα γίνει με τους φόβους;

Ο σημερινός κόσμος, όπως και αυτός του 1914, κινείται ανάμεσα στην καχυποψία και τους φόβους του ενός από τον άλλο και στις νέες ευκαιρίες που ανοίγουν. Η Γερμανία των αρχών του 20ού αιώνα ανησυχούσε περισσότερο από όσο θα έπρεπε για το μέλλον της. Το ίδιο και οι άλλες Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σήμερα με την Κίνα και τις άλλες Μεγάλες Δυνάμεις. Και τότε, αλλά και τώρα, ο μεγαλύτερος εχθρός της ειρήνης είναι οι καλλιεργούμενοι από τις ελίτ εθνικισμοί. Ο πόλεμος μπορεί να προκύψει, όπως και το 1914, από εσφαλμένες αντιλήψεις και λανθασμένους υπολογισμούς που προκαλούν οι ένθεν κακείθεν εθνικισμοί.

Ο συγγραφέας αναλύει με ιδιαιτέρως διεισδυτικό τρόπο τους εθνικισμούς και των δυο εποχών και καταλήγει στο συμπέρασμα πως σ’ αυτούς εμπεριέχονται τα σπέρματα του κινδύνου για μια σημερινή παγκόσμια ανάφλεξη. Ιδιαίτερα επικίνδυνο είναι το γεγονός πως η αλματώδης οικονομική ανάπτυξη της Κίνας υποδαυλίζει και την αυτοπεποίθηση της κυρίαρχης ομάδας στην Κίνα, των Χαν, κάτι που απειλεί και τον έξω κόσμο αλλά και τις κινέζικες μειονότητες. Την ίδια στιγμή μεγάλο είναι το πρόβλημα και από την αίσθηση που το καθεστώς καλλιεργεί στους Κινέζους πως η χώρα τους στοχοποιείται λόγω των ρατσιστικών αντιλήψεων της Δύσης. Η Ταϊβάν κατέχει κεντρική θέση σ’ αυτήν την εθνικιστική συνείδηση των Κινέζων.

Η Ταϊβάν είναι ένα μεγάλο αγκάθι που, αν δεν βγει με διπλωματικό τρόπο, πιθανόν να αποτελέσει αφορμή ξεσπάσματος πολέμου. Και το Ουκρανικό, αν δεν υπάρξει σύντομα κατάπαυση πυρός, μπορεί να έχει ακόμη ευρύτερες συνέπειες.

Αλλά μήπως είναι καλύτερα τα πράγματα με την Αμερική του Τραμπ; Μάλλον τα ίδια και χειρότερα είναι. Ο Τραμπ καλλιεργεί την εντύπωση πως όλος ο υπόλοιπος κόσμος εκμεταλλεύεται την αφέλεια των ΗΠΑ, γι’ αυτό και επιβάλλει παντού δασμούς, τους οποίους όταν βλέπει τα αρνητικά αποτελέσματα τους, τους αποσύρει. Αυτός ταυτίζει το αμερικανικό με το διεθνές συμφέρον ή μάλλον πιο σωστά, αρνείται πως υπάρχει διεθνές δίκαιο. Κάτι ανάλογο υπήρχε και το 1914 με τη Μεγάλη Βρετανία. Κάθε τι που φαινόταν να συγκρούεται με τα συμφέροντα της Βρετανίας, παρουσιαζόταν ως αντίθετο στην καθιερωμένη διεθνή τάξη. Έτσι «σήμερα διάφορες μορφές εθνικισμού επιστρέφουν ως κύριοι κινητήριοι παράγοντες στις διεθνείς υποθέσεις, με τρόπους πολύ παρόμοιους με εκείνους που ίσχυαν πριν το 1914» (σ. 113).

Το φαινόμενο αυτό, κατά τον συγγραφέα, είναι ιδιαίτερα οξυμένο στην περίπτωση της Κίνας. Η Ταϊβάν είναι ένα μεγάλο αγκάθι που, αν δεν βγει με διπλωματικό τρόπο, πιθανόν να αποτελέσει αφορμή ξεσπάσματος πολέμου. Και το Ουκρανικό, αν δεν υπάρξει σύντομα κατάπαυση πυρός, μπορεί να έχει ακόμη ευρύτερες συνέπειες. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ μοιάζουν να διχάζονται ανάμεσα στην παρόρμηση να εξαναγκάσουν, παραβιάζοντας κάθε κανόνα διεθνούς δικαίου, άλλες χώρες να συμμορφωθούν με τη βούλησή τους και την επιθυμία να αποσυρθούν από τις περισσότερες διεθνείς δεσμεύσεις τους. Βλέπε Ουκρανία, αλλά και την έξοδο από το ΝΑΤΟ. Ο ρωσικός εθνικισμός είναι αυτός που είναι πιο κοντά σ’ αυτόν του 19ου αιώνα. Η Ρωσία δεν μπορεί να υπάρχει, αν δεν ξαναγίνει αυτοκρατορία, πιστεύει ο Πούτιν. Ο ινδικός εθνικισμός είναι στενά συνδεδεμένος με την ινδουιστική θρησκεία. Και ο κατάλογος των εθνικισμών είναι αρκετά μακρύς.

Στο τελευταίο μέρος αυτού του έργου, ο συγγραφέας καταθέτει μια σειρά προτάσεων που συνηγορούν υπέρ της ειρήνης. Προτάσεις όπως η αποπυρηνικοποίηση της χερσονήσου της Κορέας, η δημιουργία ενός αποστρατιωτικοποιημένου παλαιστινιακού κράτους, η πλήρης κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία.

Παρόλα αυτά, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι οι οικονομικές δυσαρέσκειες σε συνδυασμό με φόβους τροφοδοτούμενες απ’ αυτούς τους εθνικισμούς. Οι συμμαχίες, όπως το ΝΑΤΟ, και οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, είναι αδύναμες και αβέβαιες, όπως και αυτές του 1914. Αντί να εγγυώνται την ασφάλεια μεταξύ των σύμμαχων κρατών, κάνουν τη διεθνή κατάσταση λιγότερη προβλέψιμη από ποτέ. Οι στρατηγικοί στόχοι των Μεγάλων Δυνάμεων, όπως και πριν 100 χρόνια, εκτείνονται σε τρεις διαστάσεις: πολιτικοί στόχοι, συμμαχίες και στρατιωτικός σχεδιασμός. Μόνο που το 1914 το επίκεντρο όλων αυτών ήταν η Ευρώπη και σήμερα είναι η Ανατολική Ασία. Έτσι, οι ΗΠΑ ανησυχούν για την υπερεπέκταση της Κίνας και η Κίνα μήπως και περικυκλωθεί από τις ΗΠΑ. Φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό το Γιάννη. Σε αυτή την περίπτωση δεν αποκλείεται ένα από τα δυο θεριά να επιτεθεί για να αποφύγει τον αιφνιδιασμό του άλλου.

Σώζεται η ειρήνη;

Ναι, σώζεται. Και τα μέσα αυτής της σωτηρίας είναι η διπλωματία και η συνεννόηση-επικοινωνία μεταξύ των ηγετών. Πιο συχνές επαφές μεταξύ τους και καλλιέργεια μιας κουλτούρας συμβιβασμού. Εύκολο να το λες, δύσκολο να το πράττεις. Κι όμως αναγκαίο, αν δεν θέλουμε να επαναληφθεί το 1914 και ίσως και το 1939 ή και κάτι ακόμη χειρότερο και από τα δυο. Στο τελευταίο μέρος αυτού του έργου, ο συγγραφέας καταθέτει μια σειρά προτάσεων που συνηγορούν υπέρ της ειρήνης. Προτάσεις όπως η αποπυρηνικοποίηση της χερσονήσου της Κορέας, η δημιουργία ενός αποστρατιωτικοποιημένου παλαιστινιακού κράτους, η πλήρης κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία.

Το μειονέκτημα πολλών εξ αυτών των βιβλίων γεωπολιτικής στρατηγικής είναι πως στους παράγοντες που εξετάζουν αφήνουν τις βουλήσεις των λαών εκτός της ανάλυσής τους. Τα κινήματα των λαών για ειρήνη αλλά και για ένα πιο δίκαιο και λιγότερο άνισο κόσμο μένουν εκτός του βεληνεκούς της ανάλυσής τους και έτσι λένε πάντα τις μισές αλήθειες. Τις αλήθειες των ελίτ της διπλωματίας, της πολιτικής και κυρίως, του χρήματος. Αναμένω να διαβάσω και μια ανάλογη γεωπολιτική ανάλυση στην οποία η παράμετρος «λαός, τάξεις και ανισότητες» θα είναι στο επίκεντρο. Πολύ καλή η μετάφραση του Νίκου Λίγγρη που επιτρέπει στον αναγνώστη και στην αναγνώστρια να μη σκοντάφτει σε κανένα σημείο του βιβλίου.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Προφανώς το βασικό δίδαγμα που αντλεί κανείς από την περίοδο πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο είναι ότι η αιφνίδια και η δραματική μεταβολή στις ισορροπίες των Μεγάλων Δυνάμεων μπορεί να οδηγήσει σε πόλεμο- χωρίς αυτό να είναι απαραίτητο. Οι αποφάσεις για πόλεμο έχουν συχνά, όπως και το 1914, τρεις βασικές συνιστώσες: εκτιμήσεις όσον αφορά τη σχετική ισχύ, αντιλήψεις και πεποιθήσεις, και άμεσα αίτια. Δεν παύουν όμως να είναι αποφάσεις που λαμβάνονται από ανθρώπους οι οποίοι προσπαθούν να κάνουν αυτό που, κατά την κρίση τους, είναι καλύτερο για τη χώρα και για τους ίδιους. Στις περισσότερες περιπτώσεις η κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στον πόλεμο και την ειρήνη συνίσταται στην εξεύρεση τρόπων να συμφιλιωθούν τα νομιζόμενα συμφέροντα με τις ευκαιρίες που προκύπτουν για συμβιβασμό» (σ. 74).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Odd Arne Westad είναι Νορβηγός ιστορικός, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, ειδικευμένος στον Ψυχρό Πόλεμο και τη σύγχρονη ιστορία της Ανατολικής Ασίας. Είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Υποθέσεων στο Πανεπιστήμιο Yale.

Έχει δημοσιεύσει βιβλία για τη νεότερη και σύγχρονη διεθνή ιστορία, μεταξύ των οποίων: The Cold War: A world history και Restless empire. Είναι επίσης συν-συγγραφέας του The Penguin hstory of the world.