«To woke κίνημα δεν υπάρχει» & «Τρανσφοβία» (κριτική) – Ο «γουοκισμός» ως σκιάχτρο για την προβολή συντηρητικών αφηγημάτων

Ο «γουοκισμός» δεν υπάρχει. Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη και αυτό είναι το φάντασμα του τραμπισμού. Η παραχάραξη του συνθήματος «stay woke» σε έναν ουσιαστικοποιημένο όρο που υπονοεί έναν άκρατο φανατισμό με τη μορφή θρησκευτικής σέκτας, αποτελεί μια δόλια επινόηση της τραμπικής δεξιάς που έχει πλέον διασπαρεί και σε χώρες της Ευρώπης. Στη χώρα μας, χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του συμπτώματος ήταν το βιβλίο του Γιώργου Χ. Πανόπουλου Woke culture (Ελληνοεκδοτική), που, όπως εξηγώ αναλυτικά και στη σχετική κριτική, αποτελεί εξόφθαλμο απότοκο της δεξιάς προπαγάνδας. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Η έννοια του γουοκισμού δεν συνδέεται με το προαναφερόμενο σύνθημα woke. Όπως εξηγεί και στις πρώτες σελίδες του βιβλίου To woke κινημα δεν υπάρχει ο Alain Policar, το συγκεκριμένο σύνθημα δεν αποτελεί καινοφανή νεολογισμό, αλλά κατάγεται από την εποχή της δουλοκρατείας, όταν η ιδέα της ισότητας υποστηριζόταν ψιθυριστά, πριν εμπνεύσει πολιτικά κινήματα και εξεγέρσεις. Όπως και το μεγαλύτερο μέρος της διαθεματικής ποικιλίας του φεμινισμού, της απο-αποικιοκρατίας και του αντιρατσισμού, το σύνθημα «stay woke» συνδέεται άμεσα με τον Διαφωτισμό. Αποτελεί πρακτικά μια παραίνεση επαγρύπνησης κατά των κοινωνικών ανισοτήτων. Όπως ακριβώς ο Διαφωτισμός διασκόρπισε το φως της λογικής, αλλά και της κριτικής στις υπάρχουσες δομές και παραδόσεις.

Φυσικά, ο κυρίαρχος δεξιός και ακροδεξιός λόγος στα media ανήγαγε τα τελευταία έτη το «stay woke» στην ανεδαφική καρικατούρα του γουοκισμού, ενός όρου σκοπίμως ασαφούς με απώτερο στόχο να αποδυναμωθούν οι αγώνες για κοινωνική ισότητα. Αφορά επί της ουσίας μια γενεαλογία μίσους που ανάγεται ήδη από την εποχή άνθησης της ευγονικής ιδεολογίας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα και περνά ύστερα στην εποχή του Ψυχρού πολέμου. Ο «γουοκισμός» μπορεί να θεωρηθεί, κατά τη γνώμη μου, μια αντικατάσταση του «κομμουνισμού», έτσι όπως διαστρεβλώθηκε και αποτυπώθηκε στις προπαγανδιστικές ρητορικές της δυτικής δεξιάς. Αντικαθιστά, όμως, κυρίως τον όρο «πολιτική ορθότητα» που υπέστη ανάλογη στηλίτευση από όλο το φάσμα της δεξιόστροφης αφήγησης.

Πρόκειται επί της ουσίας για τη μετάφραση ενός αφελούς τραμπισμού σε ευρωπαϊκά εδάφη, κάτι που φαίνεται και από τις αντίστοιχες δημοσιεύσεις βιβλίων «κατά του woke» που έχουν εκδοθεί σε ευρωπαϊκές χώρες, είτε στη Γαλλία (πολλά από αυτά έχουν μεταφραστεί μάλιστα και στην Ελλάδα) είτε στην χώρα μας. Σε αυτά τα βιβλία, επί παραδείγματι, στο βιβλίο που προανέφερα, το Woke culture του Πανόπουλου, οι «πηγές» που χρησιμοποιούνται κυρίως για την υποτιθέμενη έξαρση ενός αδυσώπητου λογοκρατικού γουοκισμού, αποτελούν ψευδή δημοσιεύματα της άκρας δεξιάς των ΗΠΑ που ανακυκλώνονται χωρίς να εξακριβώνονται. Αφορά δηλαδή μια αναπαραγωγή ανεκδοτολογικών περιστατικών που δεν συνάδουν με την πραγματικότητα ή αφορούν μεμονωμένες περιπτώσεις. Αυτά τα περιστατικά ανακυκλώνονται αφειδώς και ακρίτως, με αποτέλεσμα ακόμα και σε πανεπιστημιακά μαθήματα να θεωρείται υπαρκτό πρόβλημα η «woke λογοκρισία».

Tα media αναπαράγουν, υιοθετώντας την προπαγάνδα της δεξιάς, ανακριβή δεδομένα, επί παραδείγματι, για το corpus των μαθημάτων σε πανεπιστήμια όπου τάχα καταργήθηκε δια παντός η διδασκαλία του Ομήρου ή των αρχαίων ελληνικών ως μαθημάτων με ρατσιστικά κατάλοιπα, ενώ στην πραγματικότητα και κάνοντας σχετική έρευνα, διαπιστώνουμε πως δεν ισχύει κάτι τέτοιο και συχνά παραφράζονται δηλώσεις καθηγητών, βγάζοντάς τες εκτός πλαισίου (βλ. σχετικά στο βιβλίο Woke culture, όπου ο συγγραφέας μετέφερε ανακριβώς το ψευδές γεγονός ότι το πανεπιστήμιο του Princeton τάχα κατήργησε τη διδασκαλία των λατινικών και των αρχαίων ελληνικών επειδή είναι «εργαλεία του συστημικού ρατσισμού», ενώ το πανεπιστήμιο έως και σήμερα έχει κανονικά στο πρόγραμμά του τα συγκεκριμένα μαθήματα).

Μιλάμε συνεπώς για μια σειρά από ψευδολογικά μυθεύματα της δεξιάς, τα οποία αναπαράγονται αφιλτράριστα και πολλαπλασιάζονται, καταλήγοντας να παρουσιάζονται ως ένα μαζικό φαινόμενο που απειλεί τη συνοχή του δυτικού πολιτισμού. Στηλιτεύεται, παραλλήλως, το άνοιγμα της ακαδημαϊκής κοινότητας προς μια πιο κοινωνικά ευαίσθητη έρευνα, ως «μη αντικειμενική», λες και ο έως τώρα κυρίαρχος επιστημονικοφανής λόγος χαίρει, με κάποιον μυστήριο τρόπο, άκρας αντικειμενικότητας και δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα της εξουσίας και μιας ανισότιμης ιεράρχησης που ευνοεί τους λευκούς ετεροφιλόφυλους άνδρες.

Οι έχοντες την εξουσία και τα προνόμια καταλήγουν να επιτίθενται στις μειονότητες, τις οποίες παρουσιάζουν αφηγηματικά ως πανίσχυρες, ενώ στην πραγματικότητα αυτές παλεύουν για τα βασικά τους δικαιώματα.

Ο «γουοκισμός», λοιπόν, αποτελεί ένα σκιάχτρο προβολής των δεξιών αφηγημάτων που παρουσιάζει τον εύλογο αγώνα για κοινωνική ισότητα ως tantrums μιας φανατισμένης σέκτας. Οι επιθέσεις της δεξιάς σε αυτό το ψευδές, δικό της κατασκεύασμα που συστήνει ο «γουοκισμός», όπως ακριβώς και η έκπτωση που επιβάλλουν στον όρο πολιτική ορθότητα, έχουν να κάνουν με τη διατήρηση της εξουσίας και τη στρέψη του κοινού ενδιαφέροντος σε έναν αόρατο εχθρό που θα κάνει τον πολίτη να ξεχάσει τα υπαρκτά και σοβαρά προβλήματα της καθημερινότητάς του, που υφίσταται λόγω των δεξιών ιεραρχήσεων. Οι έχοντες την εξουσία και τα προνόμια καταλήγουν να επιτίθενται στις μειονότητες, τις οποίες παρουσιάζουν αφηγηματικά ως πανίσχυρες, ενώ στην πραγματικότητα αυτές παλεύουν για τα βασικά τους δικαιώματα.

Παράλληλα, ο περίφημος ουνιβερσαλισμός που επικαλούνται οι πολέμιοι του «γουοκισμού» δεν αποτελεί παρά μια πλάνη. Ο ουνιβερσαλισμός, με την έννοια της παγκοσμιότητας και της ολοκρατίας, ως τάχα μια τάση που αναδεικνύει τη σημασία του ανθρώπου ως όντος ανεξαρτήτως των επιμέρους ιδιοτήτων του, πρακτικά δεν υπάρχει, αφού όλα αυτά, σύμφωνα με τους υποστηρικτές αυτού του ομοιόμορφου ανθρωπισμού, τα ενσαρκώνει κυρίως ο λευκός cis ετεροφυλόφιλος άνδρας. Ο homo universalis, κατά συνέπεια, ενσαρκώνεται συστηματικά σε φιγούρες προνομιούχων ανδρών, οι οποίοι και κάνουν τα πάντα προκειμένου να διατηρήσουν αυτά τα προνόμια. Το πολιτικά ορθό καταλήγει να κατακρίνεται, γιατί δεν αποβαίνει ωφέλιμο για τη διατήρηση της εξουσίας τους. Μέσω λοιπόν της διαρκούς μιντιακής προπαγάνδας, η δεξιά ρητορική δημιουργεί την πλάνη πως πλέον οι «μειονότητες» διαθέτουν περισσότερα δικαιώματα από την πλειοψηφία. Πίσω από αυτή την ψευδή παρουσίαση της πραγματικότητας κρύβονται φυσικά η ομοφοβία, ο ρατσισμός, η τρανσφοβία και γενικά η μη ανοχή στη διαφορετικότητα.

Καταλήγει δε ο Ταγκιέφ να χαρακτηρίζει ως «ισλαμοαριστερίστικες» τις ιδεολογίες που στρέφονται κατά του λευκού ανδρικού προνομίου. Γίνεται φανερό πως, όπως και άλλοι, ο Ταγκιέφ στρέφεται κατά της διαθεματικότητας.

Ο συγγραφέας αναλύει εκτενώς και τη διάχυτη ισλαμοφοβία, η οποία «καταλήγει να κατασκευάζει μια αμετάκλητη ταυτότητα, που αποδίδεται με αρνητικό πρόσημο σε όλους τους μουσουλμάνους» (σελ. 24) και προσθέτει: «ας διευκρινίσουμε ότι είναι προφανώς απαράδεκτο να θεωρούνται ισλαμοφοβικοί όσοι καταδικάζουν και αντιμάχονται τις βλέψεις του πολιτικού Ισλάμ. Το να μη διακρίνει κανείς ανάμεσα σε αυτά τα σημασιολογικά πεδία, οδηγεί σε ακραία σύγχυση» (σελ 26).

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Policar ασκεί κριτική και στον Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ, τον γνωστό Γάλλο φιλόσοφο, ειδικό στον ρατσισμό, που όμως πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας του υποσκάπτοντας, κατά τη γνώμη του συγγραφέα, τα θεμέλια του αντιρατσισμού. Το 2020 συγκεκριμένα, με σχετικό άρθρο του, ο Ταγκιέφ υποστηρίζει πως στο όνομα της υπεράσπισης του παλαιστινιακού ζητήματος η «άκρα αριστερά» έχει καταλήξει σε έναν ριζικό αντισιωνισμό (σελ. 30-31). Καταλήγει δε ο Ταγκιέφ να χαρακτηρίζει ως «ισλαμοαριστερίστικες» τις ιδεολογίες που στρέφονται κατά του λευκού ανδρικού προνομίου. Γίνεται φανερό πως, όπως και άλλοι, ο Ταγκιέφ στρέφεται κατά της διαθεματικότητας.

Οι «θεωρητικοί» του anti-woke, όπως ο P. Valentin, τοποθετούν φιλοσοφικώς το θεμέλιο του «κινήματος» στην αποδόμηση που βασίζεται σε «ένα σύστημα ηθικών προσταγμάτων, απόρροια του μεταμοντερνισμού». Κάπως έτσι, δολίως και υπογείως στηλιτεύεται η διαθεματικότητα, αφού παρουσιάζεται ως προσπάθεια των γουοκιστών να ξετρυπώσουν ή και να εφεύρουν νέες διακρίσεις. Είναι περιττό να αναφερθεί πως, κατά αυτόν τον τρόπο, η δεξιά καταλήγει να υπονομεύει την ίδια την ύπαρξη του ακτιβισμού. Η επίφαση του ουνιβερσαλισμού, αλλά και της ταξικής παραγνώρισης λόγω της έμφασης στο φύλο ή τη φυλή αποτελεί ακόμα ένα σόφισμα της δεξιάς αφού μας καλεί να αγνοήσουμε τις σύνθετες ταυτότητες που μπορεί να έχει ένα άτομο καθώς και τις ιδιαίτερες μορφές κυριαρχίας τις οποίες υφίστανται τα πρόσωπα και οι ομάδες που βρίσκονται «στο σημείο τομής διαφόρων σχέσεων εξουσίας» (σελ. 73).

Τρανσφοβία

O Policar στο ζήτημα της ύπαρξης πολλών φύλων στέκεται μετριοπαθής, αναγνωρίζοντας μια «ακραία πλευρά», επισημαίνοντας ωστόσο πως η περίφημη κατάργηση των φύλων αποτελεί ένα ακόμα σόφισμα της δεξιάς. Η δεξιά, όπως διαβάζουμε και στο βιβλίο της Maud Royer, Τρανσφοβία, αγνοεί πως ένα διεμφυλικό άτομο δεν υποστηρίζει απαραιτήτως την ύπαρξη πολυάριθμων φύλων, αντιθέτως μπορεί να ταυτίζεται απολύτως με την έμφυλη δυαδικότητα. Παράλληλα, όμως, δεν μπορεί να αγνοηθεί πως υπάρχουν ίντερσεξ και non binary άτομα που δεν είναι άνδρες ή γυναίκες. Η γελοιοποίηση του τρανς ακτιβισμού από τη δεξιά έχει ως σκοπό να επιτεθεί συγκεκριμένα στα διεμφυλικά άτομα, βάζοντάς τα σε έναν αρνητικό βάθρο και εντείνοντας την ήδη υπάρχουσα τρανσφοβία, που οδηγεί όχι μόνο σε αυξημένα ποσοστά αυτοκτονιών, αλλά και αυξημένα ποσοστά δολοφονιών σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Η πραγματικότητα των ανθρώπων που τυγχάνει να είναι και τρανς είναι δύσκολη και δυσβάσταχτη. Η ταυτότητά τους όχι μόνο γίνεται πολιτικό όπλο, αλλά αντιμετωπίζουν καθημερινά προβλήματα εύρεσης εργασίας, λεκτικές και σωματικές επιθέσεις και μια ολική αντίδραση στην ίδια τους την ύπαρξη. Όπως επισημαίνει η Royer, ακόμα και στον τομέα της υγείας τα τρανς άτομα υφίστανται διακρίσεις, αφού και για ένα σπασμένο χέρι μπορεί να αναγκαστούν να αποκαλύψουν το ιατρικό τους απόρρητο και την ταυτότητά τους, λες και σχετίζεται το καθετί με το γεγονός πως είναι τρανς. Αυτή η διάσταση αναδεικνύει και ένα σταθερό ποσοστό σεξισμού στην ιατρική κοινότητα που βλέπει τα σώματα και τους ανθρώπους πλήρως ουσιοκρατικά και όχι, όπως συστήνει η μοντέρνα ιατρική, με βάση το ατομικό ιστορικό, χωρίς δεσμευτικά συμπεράσματα λόγω φύλου ή φυλής που δεν ανταποκρίνονται απαραιτήτως στο εκάστοτε άτομο.

Δεν υπάρχει ένα προδιαγεγραμμένο βιολογικό πεπρωμένο εν ολίγοις για κάθε άνθρωπο. Η βιολογία ενός τρανς ατόμου δεν είναι πανομοιότυπη για κάθε τρανς άτομο, όπως ακριβώς και για κάθε cis άτομο. Yπάρχουν cis γυναίκες που δεν μπορούν να τεκνοποιήσουν ή που έχουν υποβληθεί σε υστερεκτομή. Οι ιατρικές πρακτικές μετάβασης των διεμφυλικών ατόμων, και ειδικότερα η ορμονοθεραπεία, εφαρμόζεται αρκετά συχνά και στον γενικό πληθυσμό για άλλους λόγους, χωρίς να υπάρχει αντίστοιχη επίκριση.

Η Royer συμφωνεί με τον Policar πως πολλές από τις πολιτικές κατά των τρανς ατόμων, ειδικότερα στο Ηνωμένο Βασίλειο, αποτελούν παράγωγα του τραμπισμού και της αμερικανοποίησης της Ευρώπης. Αυτή η ακραία πόλωση που μεταφέρεται ιδεολογικά στην γηραιά ήπειρο έχει καταλήξει να φέρει εντάσεις και εντός του φεμινιστικού κινήματος, κυρίως με καπήλευση των φεμινιστικών επιδιώξεων και με μια στοχευμένη τρομολαγνεία που καταλήγει στον τερφισμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, που μέσω της τεράστιας πλατφόρμας της υποστηρίζει και έχει κάνει δωρεές σε τρανσφοβικούς οργανισμούς, εκτός των εκτενών τρανσφοβικών δηλώσεών της.

Άτομα όπως η Ρόουλιγνκ στη συνέχεια παραπονιούνται για «φασισμό», όταν υπάρχει εύλογη αντίδραση από τους ακτιβιστές που υποστηρίζουν τις μη προνομοιούχες κοινωνικές ομάδες όπως τα διεμφυλικά άτομα. Και εδώ βρίσκεται και το μυστικό της επιτυχίας του δεξιού αφηγήματος: η αντίδραση στην φοβικότητα μετατρέπεται σε υποτιθέμενο σημάδι «ολοκληρωτισμού». Τα θύματα των ολοκληρωτικών συστημάτων του παρελθόντος αναμφίβολα δεν θα νιώθουν ιδιαιτέρως ευχαριστημένα από αυτόν τον παραλληλισμό, αφού φασισμός και ολοκληρωτισμός αφορούν πολύ συγκεκριμένες πρακτικές που δεν έχουν καμία απολύτως σχέση, αντιθέτως βρίσκονται εκ διαμέτρου αντίθετες ιδεολογικά, με τον διαθεματικό ακτιβισμό.

(...) η συγγραφέας τονίζει πως δεν καταργείται, προφανώς, η έννοια της γυναικείας ταυτότητας, όταν υπό απαραίτητα πλαίσια, ειδικά στον τομέα της υγείας, χρησιμοποιούνται όροι όπως «άτομα με μήτρα» (...)

Η Royer αναλύει εύστοχα την τρανσφοβία που κρύβει ο αποκλεισμός των τρανς ατόμων από τις αθλητικές διοργανώσεις, αφού, όπως ορθώς αναφέρει, ο έλεγχος γίνεται ήδη με έλεγχο ντόπινγκ και θεωρητικά μια τρανς γυναίκα, εφόσον λαμβάνει ορμονική αγωγή, έχει ορμονικές τιμές αντίστοιχες με μια cis γυναίκα. Αντίστοιχα, και ένας τρανς άνδρας έχει ίδια επίπεδα τεστοστερόνης με έναν cis άνδρα. Eπιπλέον αποκλεισμοί δεν λαμβάνουν υπόψη τη βιολογική ποικιλία των φύλων και συχνά οδηγούν σε αποκλεισμούς ακόμα και μη τρανς αθλητών και αθλητριών κυρίως μαύρων γυναικών και ίντερσεξ (σελ. 62). Επιπροσθέτως, η δοκιμιογράφος στρέφει την προσοχή μας στο γεγονός ότι οι ίδιες οι έμφυλες κατηγορίες στον αθλητισμό αφορούν σεξιστικούς διαχωρισμούς και την οικονομική ανισότητα στους κρατικούς πόρους που δίνονται στον ανδρικό και στον γυναικείο αθλητισμό αντίστοιχα.

Σε σχέση με την γλώσσα -ένα από τα κύρια σοφίσματα των τρανσφοβικών στο μέτωπο των αντι-γουοκιστών-, η συγγραφέας τονίζει πως δεν καταργείται, προφανώς, η έννοια της γυναικείας ταυτότητας, όταν υπό απαραίτητα πλαίσια, ειδικά στον τομέα της υγείας, χρησιμοποιούνται όροι όπως «άτομα με μήτρα», αφού, υπάρχουν, κυριολεκτικά, άτομα που φέρουν μήτρα, αλλά δεν είναι γυναίκες, όπως για παράδειγμα ίντερσεξ άτομα ή τρανς αρρενωπότητες.

Αυτές οι πρακτικές φροντίδας μόνο επιζήμιες δεν καταλήγουν με βάση τις υπάρχουσες στατιστικές. Αντιθέτως, έχει αποδειχθεί πως μειώνουν τα ποσοστά αυτοκτονιών στους τρανς εφήβους.

Τέλος, σχετικά με τη μετάβαση ανηλίκων, ένα από τα κύρια ζητήματα πολεμικής και τρανσφοβίας του ακροδεξιού λόγου, η Royer παρουσιάζει στατιστικές που δείχνουν πόσο καίριο είναι να υπάρχει στήριξη και αναγνώριση της ταυτότητας των τρανς παιδιών και εφήβων. Η πλειοψηφία των τρανς ατόμων συνειδητοποίησε το επιθυμητό φύλο τους σε μικρή ηλικία. Αυτό άλλωστε συμβαίνει και στα cis άτομα: τα παιδιά από μια ηλικία και μετά αντιλαμβάνονται την έννοια του φύλου. Άλλωστε η «μετάβαση» δεν αφορά χειρουργικές επεμβάσεις ή δραστικές ορμονικές θεραπείας, αφού κάτι τέτοιο είναι ιατρικά αδύνατον πριν την εφηβεία. Αυτό που προτείνεται σε αυτές τις περιπτώσεις είναι πρωτίστως μια μετάβαση κοινωνική και αναγνώριση της επιθυμητής ταυτότητας του ανηλίκου. Αυτές οι πρακτικές φροντίδας μόνο επιζήμιες δεν καταλήγουν με βάση τις υπάρχουσες στατιστικές. Αντιθέτως, έχει αποδειχθεί πως μειώνουν τα ποσοστά αυτοκτονιών στους τρανς εφήβους.

Καταληκτικά, και τα δύο δοκίμια στέκονται χρηστικά στο αναγνωστικό υποκείμενο της Ελλάδας, που βάλλεται από τη δεξιά/ακροδεξιά προπαγάνδα λόγω των αφηγήσεων που υιοθετούν τα media.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τους συγγραφείς

Ο Αλαίν Πολικάρ, agrégé κοινωνικών επιστημών και διδάκτωρ πολιτικών επιστημών, είναι ερευνητής-εταίρος στο Κέντρο Πολιτικών Ερευνών (CEVIPOF) του Ινστιτούτου Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού. Έχει επίσης διδάξει στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Λιμόζ.

Οι έρευνές του εντάσσονται στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας και της πολιτικής φιλοσοφίας, με αντικείμενο κυρίως την κοινωνική δικαιοσύνη, τον ρατσισμό, τον κοσμοπολιτισμό, τις σχέσεις κράτους και θρησκειών, και τον πολιτικό φιλελευθερισμό.

Η Maud Royer είναι τρανς, λεσβία και φεμινίστρια ακτιβίστρια.

Συνιδρύτρια της οργάνωσης Toutes des Femmes και του περιοδικού Parti des Femmes, έχει διατελέσει στέλεχος της Ανυπότακτης Γαλλίας, του κόμματος του οποίου ηγείται ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν.